Moğol İmparatorluğu

Genel Bakış

Moğol İmparatorluğu, Temüçin'in 1206'da Onon ırmağı kıyısındaki kurultayda Cengiz Han unvanıyla kağan ilan edilmesiyle kurulan ve kısa sürede Kore'den Doğu Avrupa'ya uzanan bir bozkır imparatorluğudur. World History Encyclopedia imparatorluğun 1206–1368 arasında sürdüğünü ve kendi dönemine kadarki en büyük bitişik kara imparatorluğu olduğunu yazar. XIII. yüzyılın ortasında imparatorluk tek merkezden yönetilemeyecek kadar büyüdü; Çin'de Yuan, İran'da İlhanlı, Deştikıpçak'ta Altın Orda ve Orta Asya'da Çağatay hanlıkları ortaya çıktı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre tarihçiler arasındaki yaygın kanaat, İslâm tarihinde Moğol istilâsıyla karşılaştırılabilecek başka bir felâket olmadığıdır; öte yandan aynı kaynaklar, Moğol hâkimiyetinin doğu–batı ticaretini ve kültür alışverişini kolaylaştırdığını da yazar. Bu madde fetihleri, hanlıkları ve kaynakların birbirinden ayrıldığı noktaları anlatır (bkz. Cengiz Han).

Kaynaklar: [1] [9]

Moğolların Kökeni

TDV'ye göre dilleri Altay dil ailesinden Mançu-Tunguzca, Türkçe ve Korece ile ilişkili bulunan Moğolların VI. yüzyıldan önceki tarihi oldukça karanlıktır. Moğol adı kaynaklarda ilk kez VII. yüzyılda T'ang sülâlesinin resmî tarihlerinde, küçük bir kabilenin adı olarak geçer; devlet ve hanedan adı olarak kullanılması Cengiz Han zamanında, millet adı olarak kullanılması ise çok daha sonra gerçekleşmiştir. TDV, VI. yüzyılın ortalarından itibaren önce Göktürk, sonra Uygur hâkimiyetine giren Moğolların Türk kültüründen ve devlet geleneklerinden önemli ölçüde etkilendiğini yazar (bkz. Göktürk Kağanlığı, Uygur Kağanlığı). World History Encyclopedia ise Moğolları koyun, keçi, at, deve ve yak güden, mevsimlere göre göç eden ve keçe çadırlarda yaşayan çoban göçebeler olarak tanımlar; aynı kaynağa göre Moğol dininde kutsal metin yoktu, animizm, ata kültü ve şamanizm iç içeydi ve “Mavi Gök” Tengri'nin kabile seçkinlerince Moğollara dünyayı yönetme hakkı verdiğine inanılıyordu.

Kaynaklar: [1] [9]

Temüçin'den Cengiz Han'a

Temüçin'in doğum yılı kaynaklarda farklıdır: TDV onun 21 Ocak 1155'te Onon nehri kıyısındaki Deli-ün Boldok'ta doğduğunu yazarken, World History Encyclopedia doğum tarihinin kesin bilinmediğini, bazı bilim insanlarının 1162'yi, bazılarının 1167'yi tercih ettiğini belirtir. TDV'ye göre babası Yesügey Bahadır'ı on üç yaşında kaybeden Temüçin ve ailesi, babasına bağlı kabileler tarafından terk edildi; WHE ise babanın bir rakip tarafından zehirlendiğini ve Temüçin'in o sırada dokuz ya da on iki yaşında olduğunu yazar. Nişanlısı Börte Merkitler tarafından esir alındı. Temüçin, Kerayit hükümdarı Ong Han (Tuğrul) ile birlikte Merkitleri, Tayciyutları, Tatarları ve Naymanları yendi; 1203'te Ong Han ve Camuka'nın suikast girişimini önceden haber alarak Kerayitleri bastı. TDV'ye göre 1206'da Onon kıyısında yapılan kurultayda dokuz parçalı ak tuğ diktirdi ve “Cengiz” unvanıyla kağan ilan edildi. WHE, Cengiz'in hayatı için en iyi birincil kaynağın XIII. yüzyıla ait ve zaman zaman efsanevî unsurlar içeren Moğolların Gizli Tarihi olduğunu vurgular.

Kaynaklar: [2] [10]

Devlet ve Ordu Düzeni

TDV'ye göre Cengiz Han yaptığı idarî, içtimaî ve askerî düzenlemelerle Moğolları tarihlerinde ilk kez düzenli bir teşkilâta kavuşturdu ve Moğol yazı kültürü bu dönemde yaygınlık kazandı. World History Encyclopedia, Cengiz'in o zamana kadar yalnızca konuşulan Moğolcayı Uygur Türklerinin yazısıyla yazıya geçirttiğini, Yasa adlı bir kanun getirdiğini ve habercilerin ikmal yapabildiği Yam adlı menzil ağını kurduğunu yazar. TDV “Cengiz Han Yasası”nın tamamının bizzat Cengiz tarafından konmadığını, nesilden nesile aktarılan Moğol hukuk ve törelerinin 1206 kurultayında bazı eklerle resmen yürürlüğe konmasıyla oluştuğunu belirtir; yasayı uygulama görevi oğlu Çağatay'a verilmişti. WHE'ye göre Cengiz, kabile esasına dayalı birliklerin eski rekabetlerle bölünmesi geleneğinden kaçındı ve muhafız birliği keşikteni 800 kişiden 10.000 kişiye çıkardı; ordunun asıl gücü kompozit yay kullanan hafif süvarilerdi ve bir süvari 16'ya kadar yedek at bulundurabiliyordu.

Kaynaklar: [1] [2] [9] [10]

Hârizm Seferi (1219–1221)

TDV'ye göre 1218'de Otrar'da 450 kişilik bir Moğol kervanının kılıçtan geçirilip mallarının yağmalanması ve gönderilen elçilerin öldürülmesi üzerine Cengiz Han ertesi yıl Hârizmşahlar'a karşı sefere çıktı. Sultan Alâeddin Muhammed meydan savaşı vermek yerine ordusunu şehirlere dağıttı; önce Otrar ve Hucend, ardından Buhara ve Semerkant düştü. TDV'nin Cengiz Han maddesine göre Buhara üç günlük kuşatmadan sonra 10 Şubat 1220'de alındı, Semerkant mart ayında teslim oldu. Alâeddin Muhammed Hazar denizindeki Âbeskûn adasına kaçtı ve Aralık 1220'de öldü; oğlu Celâleddin Hârizmşah yaklaşık on yıl direndi. Merv'de öldürülenlerin sayısı kaynaklarda farklıdır: TDV'nin aktardığına göre İbnü'l-Esîr 700.000, Cüveynî 1.300.000'den fazla kişinin öldürüldüğünü yazar. World History Encyclopedia de bölgedeki şehirlerin temellerine kadar yıkıldığını, sivillerin katledildiğini ve sulama sistemlerinin bile tahrip edildiğini belirtir.

Kaynaklar: [1] [2] [9]

Cengiz Han'ın Ölümü

TDV'ye göre Cengiz Han 1226'da yeniden Tangut ülkesine girdi, dönüşte hastalandı ve oğullarına vasiyetini yaptı: kendisinden sonra Ögedey'in kağan olmasını istedi, yasa işlerini Çağatay'a, ordunun idaresini küçük oğlu Tuluy'a bıraktı. Tangut başşehrine düzenlediği sefer sırasında tekrar hastalanarak Ağustos 1227'de öldü; World History Encyclopedia ölüm tarihini 18 Ağustos 1227 olarak verir ve nedenini bilinmeyen bir hastalık olarak açıklar. TDV'ye göre cenazesi Burhan Haldun'a götürülüp defnedildi; WHE ise mezarın yerinin gizli tutulduğunu ve ortaçağ kaynaklarının onu kutsal Burkan Kaldun dağının yakınına yerleştirdiğini yazar. En büyük oğlu Cuci babasından önce öldüğü için mirası oğlu Batu'ya geçti.

Kaynaklar: [2] [9] [10]

Ögedey ve Avrupa Seferi (1236–1242)

Ögedey'in saltanatının başlangıcı kaynaklarda farklı verilir: TDV Moğollar maddesi 1227–1241, World History Encyclopedia ise 1229–1241 tarihlerini kullanır. WHE'ye göre Ögedey nüfus sayımı yaptırdı, düzenli bir vergi sistemi kurdu ve 1235'te Karakurum'u başkent seçti; Kuzey Çin'deki Kin (Jin) devleti 1234'te tamamen yıkıldı. TDV'ye göre Cuci'nin oğlu Batu komutasındaki bir ordu ciddi bir direnişle karşılaşmadan Doğu ve Orta Avrupa'yı istilâ etti (1237–1241). WHE'nin zaman çizelgesine göre Moğollar 6 Aralık 1240'ta Kiev'i aldı, 9 Nisan 1241'de Legnitz yakınında Silezya dükü Henri'yi, 10–11 Nisan 1241'de de Mohi'de Macar kralı IV. Béla'yı yendi ve Aralık 1241'de Buda ile Peşte'yi ele geçirdi. Ögedey 11 Aralık 1241'de Karakurum'da öldü.

Kaynaklar: [1] [7] [9]

Anadolu: Kösedağ (1243)

TDV'nin Kösedağ Savaşı maddesine göre Babaî İsyanı'nın ancak Erzurum'daki doğu ordusu geri çağrılarak bastırılabilmesi, Selçuklu Devleti'nin göründüğü kadar güçlü olmadığını Moğollara göstermişti. Baycu Noyan 1242 sonlarında Erzurum'u aldı. İbn Bîbî'ye göre Selçuklu ordusunun mevcudu 70.000, Moğol ordusununki 30.000 idi. II. Gıyâseddin Keyhusrev, tecrübeli devlet adamlarının Sivas'a dayanarak savunma yapılması önerisini dinlemeyip genç kumandanların görüşüyle ileri gitti; ovaya inen 20.000 kişilik seçme birlik, Moğolların sahte kaçış ve çevirme taktiğiyle neredeyse tamamen yok edildi, ardından ana ordu dağıldı. Savaşın tarihi de kaynaklarda farklıdır: İbn Bîbî 1 Temmuz 1243'ü, o dönemde yaşayan İbnü'l-Adîm ise 3 Temmuz'u verir. Barış antlaşmasına göre Selçuklular Moğollara her yıl 3.600.000 dirhem, 10.000 koyun, 1000 sığır ve 1000 deve verecekti. TDV'ye göre Kösedağ bozgunuyla Anadolu Selçukluları tâbi devlet durumuna düştü (bkz. Anadolu Selçuklu Devleti).

Kaynaklar: [3]

Hülâgû, Alamut ve Bağdat (1256–1258)

TDV'ye göre Büyük Han Mengü (Möngke), kardeşi Kubilay'ı Çin'e, Hülâgû'yu ise İran, Irak, Suriye, Mısır, Kafkasya ve Anadolu'ya gönderdi. Hülâgû'ya İsmâilîlerin ortadan kaldırılması, Abbâsî halifeliğinin itaat altına alınması ve Mısır ile Suriye'nin zaptı görevleri verilmişti. Alamut'taki İsmâilî reisi Rükneddin Hûrşah 19 Kasım 1256'da teslim oldu. Halife Müsta'sım'ın surları yıkması ve bizzat huzura gelmesi yolundaki talepleri reddetmesi üzerine Hülâgû Bağdat'ı kuşattı; halife 10 Şubat 1258'de kayıtsız şartsız teslim oldu ve bir süre hapsedildikten sonra öldürüldü. TDV'nin Hülâgû maddesine göre Moğollar şehri çeşitli rivayetlere göre 7, 30, 34 ya da 40 gün yağmaladı; kütüphaneler tahrip edildi, kitaplar Dicle'ye atıldı. TDV'nin Bağdat maddesi ise Bağdat'ın tamamen yıkılmaktan kurtulduğunu, Hülâgû'nun şehirden ayrılmadan önce bazı binaların onarılmasını emrettiğini, medrese ve ribâtların yeniden açıldığını ve kültürün çok zarar görse de tamamen yok edilmediğini ekler (bkz. Abbasi Halifeliği).

Kaynaklar: [5] [8]

Aynicâlût (1260)

TDV'ye göre Hülâgû, Mengü Kağan'ın ölümü üzerine Suriye'deki ordusunun başında Ketboğa Noyan'ı bırakarak doğuya döndü. Memlük Sultanı Kutuz, Moğol elçilerini öldürterek savaşa karar verdi; öncü birliğin başındaki Baybars sahte bir ricatla Moğolları pusuya çekti. 3 Eylül 1260'ta Filistin'de Nablus ile Beysân arasındaki Aynicâlût'ta yapılan savaşta Moğollar ağır bir yenilgiye uğradı; Ketboğa esir alınıp öldürüldü. TDV bu savaşı tarihin akışını değiştiren en kesin sonuçlu savaşlardan biri olarak niteler ve Moğolların bundan sonra Suriye'yi istilâ amacıyla bir daha ciddi bir harekâta girişemediğini yazar. Aynı kaynağa göre Aralık 1260'ta Halep civarına gönderilen intikam ordusu da kısa sürede geri çekildi. Zaferden kısa süre sonra Kutuz, Baybars tarafından öldürüldü (23 Ekim 1260) (bkz. Memlük Sultanlığı).

Kaynaklar: [4] [5]

Kubilay ve Yuan Hanedanı

World History Encyclopedia'ya göre Kubilay (1260–1294) büyük hanlık için kardeşi Arıkboğa ile mücadele etti ve kazandı; 1271'de kendisini Çin imparatoru, yeni düzenini de Yuan Hanedanı olarak ilan etti. Song başkenti Lin'an 28 Mart 1276'da düştü ve son Song direnişi 19 Mart 1279'da Yaishan deniz savaşıyla kırıldı. TDV'ye göre Kubilay 1264'te başşehrini Moğolların Hanbalık dediği Chung-tu'ya (Pekin) taşıdı; WHE ise 1263'te başkentin Karakurum'dan Shangdu'ya (Xanadu) taşındığını, Daidu'nun (Pekin) ise yeni başkent yapıldığını yazar. WHE'ye göre Yuan toplumu dört resmî sınıfa ayrılmıştı: Moğollar, Orta Asyalılar ve Türkçe konuşanlar (semu), kuzey Çinliler (hanren) ve eski Song tebaası güney Çinliler (nanren). Tüccarlar kâğıt para kullanmaya teşvik edildi ve güney ile kuzey Çin'i bağlayan Büyük Kanal dahil yollar ve kanallar geliştirildi. Japonya'ya yapılan iki sefer (1274 ve 1281) şiddetli direniş ve fırtınalar yüzünden başarısız oldu. TDV'ye göre Çin'deki Moğollar Kubilay'dan itibaren yerli kültürden önemli ölçüde etkilendi (bkz. Song Hanedanı).

Kaynaklar: [9] [11] [12] [1]

İlhanlılar ve Gāzân Han

TDV'ye göre Hülâgû'nun 1256'da kurduğu İlhanlı Devleti, İran, Azerbaycan, Anadolu ve Irak'ı yaklaşık bir asır yönetti; ilhanların merkeze bağımlılığı 1294'e kadar sürdü. Hülâgû, Altın Orda hükümdarı Berke Han ile yaptığı Terek Savaşı'nda (Ocak 1263) ağır bir yenilgiye uğradı. 1295'te tahta çıkan Gāzân Han İslâmiyet'i devletin resmî dini yaptı; Çin'deki büyük hanlığa tâbi olmaktan çıkarak yalnızca kendi adına hutbe okuttu ve para bastırdı. TDV, Gāzân'ın maliyeyi ıslah ettiğini, kumandanlara dirlik verdiğini ve İran'da bozkır geleneklerinin yanında İslâmî ve İranî temellere dayanan bir devlet düzeni kurduğunu yazar. Olcaytu, Kazvin ile Tebriz arasında Sultâniye şehrini kurup devlet merkezini buraya taşıdı; Reşîdüddin Fazlullāh-ı Hemedânî'nin dünya tarihi bu dönemde tamamlandı. Ebû Said'in 1335'te vâris bırakmadan ölümü devletin parçalanmasına yol açtı.

Kaynaklar: [6] [5] [1]

Altın Orda ve Çağatay

TDV'ye göre Altın Orda Hanlığı, 1241–1502 yılları arasında Deştikıpçak'ta hüküm süren bir Türk-Moğol devletidir; Batu Han'ın ak otağının üst kısmının altın yaldızlı olması sebebiyle bu adla anılmıştır. Batu'nun 1256'da ölümünden sonra han olan kardeşi Berke, daha önce Müslümanlığı kabul etmişti; TDV'nin Moğollar maddesine göre Berke Han zamanında (1256–1266) İslâmiyet Altın Orda'nın resmî dini haline geldi. World History Encyclopedia ise Altın Orda'nın 1480'de resmen sona erdiğini yazar; iki kaynak devletin bitiş tarihinde ayrılır. WHE'ye göre Cengiz'in ikinci oğlu Çağatay'ın kurduğu Çağatay Hanlığı göçebe köklerini en uzun süre koruyan hanlık oldu ve 1363'te hanedan kavgalarıyla çöktü. TDV, Çağatay Hanlığı'nın 1380'lerden itibaren Emîr Timur'un nüfuzunu tanımaya başladığını yazar (bkz. Timur İmparatorluğu).

Kaynaklar: [7] [1] [9]

Doğu–Batı Temasları

World History Encyclopedia'ya göre Moğolların dünya kültürüne belki de en büyük etkisi Doğu ile Batı arasında ilk ciddi bağlantıları kurmak oldu: elçiler, misyonerler, tüccarlar ve Marco Polo gibi seyyahlar Asya'yı serbestçe aşabildi; barut, kâğıt, matbaa ve pusula Avrupa'da tanındı. WHE'nin Yuan maddesi, Marco Polo'nun yaklaşık 1275–1292 arasında Kubilay'ın hizmetinde bulunduğunu ve anlatılarının Yuan dönemi için en iyi kaynaklar arasında sayıldığını belirtir (bkz. Marco Polo, İpek Yolu). TDV de Ön Asya'dan Çin'e kadar toprakların tek devlet sınırları içinde birleştirilmesinin doğu–batı ticaretine ve Çin kültürünün Yakındoğu'ya taşınmasına zemin hazırladığını, birçok eserin Çinceden Farsçaya çevrildiğini ve bu etkinin özellikle minyatürde hissedildiğini yazar. Aynı kaynak, Merâga Rasathânesi'nin İslâm dünyasının en büyük rasathânelerinden biri olduğunu ekler.

Kaynaklar: [9] [11] [1]

Tartışma: Bağdat'ta Kaç Kişi Öldü?

1258'de Bağdat'ta öldürülenlerin sayısı kaynaklarda keskin biçimde ayrışır. TDV'nin Hülâgû maddesi, kaynaklarda 800.000'den 2.300.000'e kadar değişen rakamlar verildiğini aktarır. TDV'nin Bağdat maddesi ise İslâm kaynaklarındaki rakamların 800.000 ile 2 milyon arasında değiştiğini, Çinli seyyah Cha'ng Te'nin (1259) ise on binlerce kişinin öldürüldüğünü ifade ettiğini ve bu bilginin Moğol kaynaklarına dayandığını belirtir; aynı madde rakam vermenin oldukça güç olduğunu, ancak öldürülenlerin sayısının 100.000'i aştığını yazar. Halifenin öldürülmesi ve Abbâsî veziri İbnü'l-Alkamî'nin Hülâgû'yu teşvik edip etmediği konusunda da farklı rivayetler vardır. Bu madde kesin bir sayı vermez; kaynakların verdiği aralığı aktarır.

Kaynaklar: [5] [8]

Tartışma: Moğollar Avrupa'dan Neden Çekildi?

World History Encyclopedia, Avrupa'yı daha fazla saldırıdan kurtaranın 1241'de Ögedey'in ölümü olduğunu, çünkü Moğol önderlerinin yeni han seçmek için Karakurum'a dönmek zorunda kaldığını yazar; kaynak bunu “görünüşe göre” ifadesiyle aktarır. TDV'nin Moğollar ve Altın Orda maddeleri ise seferin 1237–1241 arasında sürdüğünü ve Batu'nun ardından Deştikıpçak'a hâkim olduğunu anlatır; çekilmenin nedenine dair ayrıca bir açıklama yapmaz. Çekilmeye dair başka açıklamalar da ileri sürülmüştür; ancak bu maddenin dayandığı kaynaklarda doğrulanamadıkları için burada yer verilmemiştir.

Kaynaklar: [9] [1] [7]

Tartışma: Aynicâlût Bir Dönüm Noktası mıydı?

TDV'nin Aynicâlût maddesi savaşı “tarihin akışını değiştiren en kesin sonuçlu savaşlardan biri” olarak niteler ve bu zaferle Suriye, Mısır ve Mağrib'in, hatta Batı Avrupa'nın Moğol istilâsından kurtarıldığını ileri sürer; aynı kaynak Moğolların yenilmezlik imajının silindiğini yazar. Öte yandan savaşın Hülâgû'nun yokluğunda yapıldığı unutulmamalıdır; Hülâgû'nun neden doğuya döndüğü TDV'nin iki maddesinde farklı vurgulanır: Aynicâlût maddesi onun Mengü Kağan'ın ölümü üzerine Karakurum'a gittiğini, Hülâgû maddesi ise Kubilay ile Arıkboğa arasında başlayan büyük hanlık mücadelesini yakından izlemek için Suriye'deki kuvvetlerin kumandasını Ketboğa'ya bırakıp doğuya hareket ettiğini yazar. TDV'nin Moğollar maddesi de Abaka ve Gāzân Han dönemlerindeki yeni Suriye girişimlerinin başarısız kaldığını, İlhanlıların ayrıca Altın Orda ve Çağatay hanlıklarıyla savaşmak zorunda olduğunu ve Altın Orda–Memlük ittifakının İlhanlıların dikkatini dağıttığını belirtir. Yani savaşın sonucu, Moğol dünyasındaki iç bölünmeyle birlikte değerlendirilmelidir.

Kaynaklar: [4] [5] [1]

Tartışma: Moğollar ve Din

Kaynaklar Moğolların dinî politikasını farklı yönleriyle vurgular. TDV'nin Moğollar maddesine göre Moğollar, savaş sırasındaki azgınlıklarının etkisinde olmadıkları zaman diğer din mensuplarına büyük bir hoşgörüyle yaklaşır, din adamlarını vergiden muaf tutar ve ibadet özgürlüğü tanırdı; Mengü Han'ın sarayında Budist ve Hristiyan rahiplerle Müslüman din adamları himaye edilirdi. Aynı madde, Güyük Han, Hülâgû ve Argun gibi hükümdarlar döneminde Müslümanların zulüm ve haksızlığa uğradığını, Kubilay'ın ise Nestûrîliği ve Budizm'i desteklerken İslâmiyet'e şiddetle karşı çıktığını yazar. Cengiz Han maddesi ise Cengiz'in hiçbir dine mensup olmadığı için insanlar arasında dinlerinden dolayı ayrım yapmadığını belirtir. Sonunda batıdaki üç hanlık da İslâm'ı benimsedi; World History Encyclopedia bunun hanlıklar arasında ayrı bir çekişme konusu olduğunu ekler.

Kaynaklar: [1] [2] [9]

Mirası

TDV'ye göre Moğol istilâsı Çin, Orta Asya, Yakındoğu ve Doğu Avrupa'nın etnik ve kültürel yapısının yeniden şekillenmesinde önemli rol oynadı. Moğollar karşısında tutunamayan pek çok Türk boyu İran yaylası üzerinden Anadolu'ya göç etti; bu kitleler Anadolu'nun Türkleşmesinde ve Anadolu Selçuklu Devleti'nin yıkılıp Türkmen beyliklerinin kurulmasında önemli rol oynadı (bkz. Osmanlı İmparatorluğu). Irak siyasal ve kültürel üstünlüğünü kaybetti ve Memlükler sayesinde Mısır ve Suriye onun yerini aldı. TDV, Yuan hanedanının Togan-Temür'ün 10 Eylül 1368'de Hanbalık'ı terk edip Moğolistan'a çekilmesiyle sona erdiğini yazar. World History Encyclopedia ise imparatorluğun Moğolistan'da bir altın çağ olarak hatırlandığını ve Cengiz Han'ın Ulan Bator'da düzenli törenlerle anıldığını belirtir.

Kaynaklar: [1] [9]

Önemli Hanlar

• Cengiz Han1206–1227

  Moğol kabilelerini birleştirdi; 1206 kurultayında kağan ilan edildi.

• Ögedey Han1227/1229–1241

  Karakurum'u başkent yaptı; Kin devletini yıktı.

• Batu Hanö. 1256

  Avrupa seferini yönetti; Altın Orda'nın kurucusu.

• Mengü (Möngke) Han1251–1259

  Kubilay'ı Çin'e, Hülâgû'yu İran'a gönderdi.

• Hülâgû Han1256–1265

  Alamut'u ve Bağdat'ı aldı; İlhanlı Devleti'ni kurdu.

• Kubilay Kağan1260–1294

  Yuan Hanedanı'nı ilan etti, Song'u yıktı.

• Gāzân Han1295–1304

  İslâmiyet'i İlhanlıların resmî dini yaptı.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 1 ya da 3 Temmuz 1243

  Kösedağ Savaşı; Anadolu Selçukluları tâbi oldu.

• 3 Eylül 1260

  Aynicâlût'ta Memlükler Moğolları yendi.

• 6 Aralık 1240

  Moğollar Kiev'i aldı.

• 9–11 Nisan 1241

  Legnitz ve Mohi zaferleri.

• 10 Şubat 1258

  Halife Müsta'sım teslim oldu; Bağdat yağmalandı.

• 10 Eylül 1368

  Togan-Temür Hanbalık'ı terk etti; Yuan hanedanı sona erdi.

• 11 Aralık 1241

  Ögedey Karakurum'da öldü.

• 19 Kasım 1256

  Alamut'taki İsmâilî reisi Hülâgû'ya teslim oldu.

• 19 Mart 1279

  Yaishan deniz savaşı; Song direnişi sona erdi.

• 1155 / 1162 / 1167

  Temüçin'in doğumu (TDV 1155; WHE 1162 ya da 1167).

• 1206

  Onon kurultayında Temüçin “Cengiz Han” unvanıyla kağan ilan edildi.

• 1219–1221

  Hârizm seferi; Buhara 10 Şubat 1220'de alındı.

• Ağustos 1227

  Cengiz Han öldü (WHE: 18 Ağustos).

• 1234

  Kin (Jin) devleti yıkıldı.

• Ocak 1263

  Hülâgû, Berke Han'a Terek'te yenildi.

• 1271

  Kubilay Yuan Hanedanı'nı ilan etti.

• 1274 ve 1281

  Japonya seferleri başarısız oldu.

• 1295

  Gāzân Han İslâmiyet'i İlhanlı Devleti'nin resmî dini yaptı.

• 1335

  Ebû Said öldü; İlhanlı Devleti parçalandı.

• 1480 / 1502

  Altın Orda'nın sonu (WHE 1480; TDV 1502).

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Moğollar (Osman Gazi Özgüdenli)

   Moğolların kökeni, imparatorluğun genişlemesi, dinî politika ve Yakındoğu'ya etkileri.

2. TDV İslâm Ansiklopedisi — Cengiz Han (Mustafa Kafalı)

   Temüçin'in hayatı, 1206 kurultayı, Hârizm seferi ve Cengiz Yasası.

3. TDV İslâm Ansiklopedisi — Kösedağ Savaşı (Faruk Sümer)

   1243 savaşı, ordu mevcutları, tarih farklılığı ve barış şartları.

4. TDV İslâm Ansiklopedisi — Aynicâlût Savaşı (Abdülkerim Özaydın)

   1260 Memlük–Moğol savaşı ve sonuçları.

5. TDV İslâm Ansiklopedisi — Hülâgû (Abdülkadir Yuvalı)

   Alamut, Bağdat'ın düşüşü, Suriye seferi ve İlhanlı Devleti'nin kuruluşu.

6. TDV İslâm Ansiklopedisi — İlhanlılar (Abdülkadir Yuvalı)

   İlhanlı hükümdarları, Gāzân Han'ın reformları ve devletin dağılması.

7. TDV İslâm Ansiklopedisi — Altın Orda Hanlığı (Mehmet Saray)

   Batu Han, Berke Han ve Altın Orda'nın 1241–1502 tarihi.

8. TDV İslâm Ansiklopedisi — Bağdat

   1258 Moğol istilâsı ve kayıp tahminleri.

9. World History Encyclopedia — Mongol Empire (Mark Cartwright, 2019)

   İmparatorluğun genel tarihi, hanlıklar ve Doğu–Batı temasları.

10. World History Encyclopedia — Genghis Khan (Mark Cartwright)

    Temüçin'in doğum yılı tartışması, Gizli Tarih ve ordu düzeni.

11. World History Encyclopedia — Yuan Dynasty (Mark Cartwright)

    Yuan toplum düzeni, ekonomi ve Marco Polo.

12. World History Encyclopedia — Kublai Khan (Mark Cartwright)

    Kubilay'ın başkentleri ve Japonya seferleri.