Genel Bakış
Tang Hanedanı (618–907), Çin tarihinin en parlak dönemlerinden biri olarak anılır; World History Encyclopedia onu reform ve kültürel ilerlemenin “altın çağı” olarak niteler. Başkenti Chang'an (bugünkü Xi'an), 8. yüzyılda İpek Yolu'nun doğu ucunda dünyanın en kalabalık şehirlerinden biriydi. Hanedan, Türk tarihiyle de doğrudan kesişir: Tang orduları 630'da Doğu Göktürk Devleti'ni ortadan kaldırdı, Göktürkler 682'de bağımsızlıklarını yeniden kazandı, 751'de Talas'ta Tang ordusu Abbasî ve Karluk kuvvetlerine yenildi ve Uygur Kağanlığı Tang ile sıkı ama gerilimli bir ilişki sürdürdü. Bu madde Tang'ı iç gelişmeleri, Türk kağanlıklarıyla ilişkileri ve kaynakların birbirinden ayrıldığı noktalarla birlikte anlatır (önceki dönem için bkz. Han Hanedanı).
Kuruluş: Sui'den Tang'a
Tang'dan önce Çin'i yeniden birleştiren Sui Hanedanı (589–618), son hükümdarları Wen ve Yang'ın Kore'deki pahalı seferleri ve anıt inşaatları yüzünden borç içinde çöktü. İmparator Yang'ın şansölyesi tarafından öldürülmesinin ardından ordunun sevilen generallerinden Tang Dükü Li Yuan ayaklanarak yönetimi ele geçirdi ve İmparator Gaozu (618–626) adıyla Tang Hanedanı'nı kurdu. World History Encyclopedia'ya göre Gaozu, 624'te sonraki hanedanlarca kullanılacak ve Japonya, Kore ve Vietnam tarafından örnek alınacak Tang Hukuk Kanunu'nu çıkardı; Sui dönemindeki suistimallere yol açan politikaları da düzeltti.
Taizong ve Xuanwu Kapısı
Gaozu'nun oğlu Li Shimin, Sui yanlılarına karşı kazandığı başarılarla halk arasında popülerleşince veliaht olan ağabeyi Li Jiancheng ve öteki kardeşleri onu ortadan kaldırmak için plan kurdu. World History Encyclopedia'ya göre Li Shimin, kardeşlerinin geçeceği sarayın Xuanwu Kapısı'nda pusu kurdurdu ve onları öldürttü; ardından veliaht yapıldı, babasını tahttan çekilmeye zorladı ve 626'da Taizong adıyla imparator oldu. Taizong (626–649) yönetimi, toplumsal yapıyı, orduyu, eğitimi ve dinî uygulamaları yeniden düzenledi; Hristiyanlık ve Budizm gibi dinlerin Konfüçyüsçülük ve Taoculuk yanında yerleşmesine imkân veren bir hoşgörü politikası izledi. Tahta çıkar çıkmaz Sui'nin yükselişini ve çöküşünü ve Tang'ın kuruluşunu yazmak üzere bir Tarih Komisyonu kurdu. 630'a gelindiğinde Göktürkleri yenmiş ve onların ele geçirdiği toprakları geri almıştı.
Tang ve Göktürkler
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Doğu Göktürk Devleti, Çu-lo (619–621) ve İl (Hsieh-li) Kağan (621–630) dönemlerinde gücünü artırmıştı. Ancak 625'ten sonra yeniden başlayan Çin entrikaları, 627 yazında yağan karın yol açtığı kıtlık ve töreye Türk asıllı olmayan vezirlerce uyulmaması devletin yıkılışını hazırladı ve Doğu Göktürk Devleti 630'da Çinliler tarafından ortadan kaldırıldı. Aynı yıl Batı Göktürk Devleti'nde T'ung Yabgu'nun amcası tarafından öldürülmesiyle başlayan karışıklık, devletin Çin'e bağlı beyliklere bölünmesiyle sonuçlandı; Tang 659'da Batı Göktürklerini de kendine bağladı. TDV, iki Göktürk devletinin de 630'da Çin egemenliğine girmesinin 8. yüzyılda yazılan Orhun yazıtlarında acı bir şekilde anlatıldığını belirtir: yazıtlara göre Türkler Çin'in entrikaları, hükümdarlarının başarısız yönetimi ve halkın hükümdarlarına itaatsizliği yüzünden bu duruma düşmüştü. Çinliler Göktürk halkının bir kısmını kuzey eyaletlerine yerleştirip ülkeyi askerî valiliklerle yönetmeye çalıştı; isyanlar sürdü. Göktürk hanedanından Kutluğ, yardımcısı Tonyukuk'la birlikte başarılı bir bağımsızlık savaşı verdi ve 682'de İlteriş unvanıyla kağan ilan edilerek II. Göktürk Devleti'ni kurdu (bkz. Göktürk Kağanlığı).
Wu Zetian
Wu Zhao, Taizong'un cariyelerinden biri olarak saraya girdi. World History Encyclopedia'ya göre Taizong'un 649'daki ölümünden sonra geleneğe uyarak saçını kesip Budist manastırına gönderildi; ancak Taizong'un oğlu Li Zhi, İmparator Gaozong olarak tahta çıkınca onu saraya geri getirtti. Wu kısa sürede imparatoriçe oldu; kamuoyu önünde çekingen bir imparator eşi rolü oynarken perde arkasında asıl gücü elinde tuttu. En geç 660'ta sarayda ve ülke genelinde bir gizli polis ve casus ağı kurmuştu. Gaozong'un ölümünden sonra oğullarını art arda tahta çıkarıp indirdi ve 690'da ikinci oğlu Ruizong'u tahttan çekilmeye zorlayarak kendini imparator ilan etti; World History Encyclopedia onu Çin'in tek kadın imparatoru olarak tanımlar. Aynı kaynak, Wu'nun hâlâ çok tartışmalı bir figür olduğunu ama reformlarının sonraki Xuanzong döneminin başarısına zemin hazırladığını yazar. Wu'nun saltanat sonu için kaynaklarda 704 ve 705 tarihleri geçer; 705'te seksen bir yaşında öldü.
Xuanzong ve Altın Çağ (712–756)
World History Encyclopedia'ya göre Xuanzong (712–756) döneminde Çin dünyanın en müreffeh ülkesi hâline geldi. Taizong ve Wu Zetian dönemlerinde Budizm ülkenin en yaygın dini olmuştu; Xuanzong ise Taoculuğu birleştirici bir inanç olarak öne çıkardı. Ölüm cezasını kaldırdı, İpek Yolu'nun ve deniz ticaretinin güvenliğini sağlayarak ekonomiyi geliştirdi, zorla asker toplamaya son verip sınırları koruyan profesyonel bir ordu kurdu. Şair olan imparator sanatları destekledi; Tang döneminde, büyük bölümü onun saltanatında olmak üzere 50.000'i aşkın şiir, oyun, öykü ve başka edebî eser yazıldı. Tahta baskı gelişti, kitaplar çoğaldı ve kamu kütüphaneleri kuruldu. Ancak saltanatının sonlarında Xuanzong'un gözdesi Yang Guifei ve ailesinin sarayda kazandığı nüfuz, yönetimde yolsuzluğu artırdı.
Kaynaklar: [5]
Chang'an
World History Encyclopedia'ya göre Chang'an Tang döneminde dünyanın büyük şehirlerinden ve Doğu Asya'nın en önemli şehri oldu. 8. yüzyılda, zirvesinde, surların içinde bir milyon, çevredeki banliyölerde iki milyon olmak üzere yaklaşık üç milyon kişiyle muhtemelen dünyanın en yoğun nüfuslu yerleşimiydi. Şehrin sakinleri Çin'in her yanından geliyordu; İpek Yolu'nun ucundaki konumunun sağladığı ticaret çok sayıda yabancıyı da buraya çekti. Mobilyadan baharata kadar her tür mal şehrin iki büyük pazarında alınıp satılıyordu. Şehir yaklaşık 8.600 hektarlık bir alanı kaplıyordu. Salonları, parkları ve belirli işlevlere ayrılmış bölgeleriyle Chang'an, Japonya ve Kore başkentlerine de örnek oldu.
Kaynaklar: [8]
Talas Savaşı (751)
TDV'ye göre 8. yüzyılın ilk yarısında Maveraünnehir'de Türk-Arap mücadelesi sürerken Fergana ihşidi, Buhara ve Semerkant hükümdarları ile Toharistan yabgusu Araplara karşı Çin'den yardım istemek zorunda kaldı. Tang imparatoru Xuanzong, Kuça valisi Gao Xianzhi'yi (Kao Sien-chih) görevlendirdi. Gao'nun idam ettirdiği Taşkent hâkiminin oğlu, babasının intikamını almak için Ebû Müslim-i Horasânî'den ve Yedisu ile Isık Göl çevresindeki Karluklardan yardım istedi. Ebû Müslim'in gönderdiği ve Ziyâd b. Sâlih'in komutasındaki İslâm ordusu ile Fergana kuvvetlerinin de desteklediği Çin ordusu, Zilhicce 133'te (Temmuz 751) Talas nehri kıyısında karşılaştı. Beş gün süren savaşta Karluklar muhtemelen son gün Çin ordusuna arkadan saldırdı ve iki ateş arasında kalan Çinliler ağır bir yenilgiye uğradı. TDV'ye göre Tang bu yenilgiden sonra Batı Türkistan'a hâkim olma hedefinden vazgeçti, Karluklar 766'da Tokmok ve Talas'ı alarak bağımsız bir devlet kurdu ve bu yeni ortam Karahanlı Devleti'nin oluşumuna zemin hazırladı.
An Lushan İsyanı (755–763)
World History Encyclopedia'ya göre yarı Soğd, yarı Türk kökenli General An Lushan, Çin ordusunun en iyi birliklerine komuta ediyordu ve Yang ailesinin suistimallerini Xuanzong'un artık yönetemeyeceğinin işareti olarak gördü. 755'te 180.000'i aşkın ordusuyla başkente yürüdü ve kendini imparator ilan etti. Xuanzong, Yang Guifei ve ailesiyle birlikte başkentten kaçtı; yol boyunca muhafız askerler Yang ailesini sorunların sorumlusu sayarak öldürdü ve Xuanzong, Yang Guifei'nin boğdurulmasına izin verdi. Ardından oğlu Li Heng lehine tahttan çekildi; Li Heng, Suzong (756–762) adıyla hüküm sürdü ama isyancıları tam olarak yenemedi. İsyanı 763'te Daizong bastırdı. World History Encyclopedia bu savaşlarda yaklaşık 36 milyon kişinin öldüğünü yazar; ülke harap olmuş, geleneksel devlet yapısı sarsılmıştı. Xuanzong ile Yang Guifei'nin hikâyesi daha sonra şair Bai Juyi'nin 806'da yazdığı “Sonsuz Keder Şarkısı”nda romantikleştirildi.
Kaynaklar: [5]
Uygur Kağanlığı ve Tang
TDV'nin Uygurlar maddesine göre Göktürklere bağlı Karluk, Basmıl ve Uygur boyları 742–743'te Göktürk kağanı Ozmış'ı yenip öldürdü; ardından Basmıllar'ın öncülüğünde kurulan yeni kağanlıkta Uygurlar sol (doğu), Karluklar sağ (batı) yabguluğu oluşturdu. 745'te Uygur yabgusu Basmıl kağanını yenip Kutluğ Bilge Köl unvanıyla kağan olunca Büyük Uygur Kağanlığı kuruldu. TDV'ye göre Uygurlar Tang ile görünürde dostça yaşadılar ve akrabalık bağlarıyla ilişkilerini pekiştirdiler; Çin'de otorite kurabilmek için Tang'a yardım edip yıllık vergi aldılar ve imparatorun yalnızca bir isimden ibaret kaldığı dönemler oldu. Moyen-çor (Bayan-çor) Kağan döneminde güçlenen, Maniheizmi resmen kabul eden Bögü Kağan zamanında parlayan kağanlık 821'den sonra gerilemeye başladı ve 840'ta Yenisey Kırgızlarının saldırısıyla yıkıldı. Dağılan Uygurların bir bölümü Kansu'da Kan-chou'da yeni bir devlet kurdu, bir bölümü de Doğu Türkistan'da Turfan, Kuça ve Karaşar çevresine yerleşti. World History Encyclopedia'nın kronolojisine göre Tang 843'te İç Moğolistan'da 10.000 Uygur'u öldürdü (bkz. Uygur Kağanlığı).
Wuzong'un Din Zulmü (842–845)
840'ta tahta çıkan Wuzong (840–846), World History Encyclopedia'ya göre Budizm'i eleştiren Han Yu'nun görüşlerini benimseyerek Taoculuk dışındaki bütün dinlere karşı bir devlet zulmü başlattı. Budist manastır ve tapınakların isyancıların paravanı olduğu iddiasıyla kapatılmasını istedi; 842–845 arasında Budist rahibeler ve rahipler öldürüldü ya da manastırlarından sürüldü, Budist heykeller yıkıldı ve bir kısmı eritilerek imparator adına yeni heykellere dönüştürüldü. Maniheizm, Zerdüştlük, Yahudilik ve Taizong'un bir zamanlar hoşgörüyle karşıladığı Nesturi Hristiyanlık da aynı biçimde mülklerinin yıkılması ve yasaklarla karşılaştı. Wuzong 846'da ölümsüzlük iksiri içerek zehirlendi; halefi Xuanzong II yalnızca Budist tapınak ve manastırlarının yeniden açılmasına izin verdi.
Kaynaklar: [5]
Son Yıllar ve Yıkılış (874–907)
World History Encyclopedia'ya göre devlet üretim, iş gücü ve ordular üzerindeki denetimini yitirdikçe iç ve dış krizlerle başa çıkamaz hâle geldi. Son darbe, 874–884 arasında süren Huang Chao İsyanı oldu: devlet sınavlarını defalarca geçemeyen bir tuz kaçakçısı olan Huang Chao, ilerleme imkânı bulamamasının ve ülkenin durumunun öfkesiyle isyancılara katıldı. Hanedan 907'de sona erdi ve Çin, Beş Hanedan ve On Krallık olarak anılan parçalanma dönemine girdi.
Kaynaklar: [5]
Tartışma: Talas'ta Kaç Kişi Savaştı, Sonuçları Ne Oldu?
Talas Savaşı'ndaki asker ve kayıp sayıları kaynaklar arasında büyük farklılık gösterir. TDV'nin aktardığına göre Makdisî 100.000'i aşkın Çin ordusundan 45.000 kişinin öldürüldüğünü ve 25.000'inin esir alındığını yazar; İbnü'l-Esîr ise 100.000 kişilik bir ordudan 50.000'inin öldürüldüğünü, 20.000'inin esir düştüğünü söyler. Çin kaynakları ise kendi ordularının asker sayısını 30.000 olarak kaydeder. Rakamlar arasındaki bu büyük fark, kayıp sayılarının dikkatle okunması gerektiğini gösterir. TDV savaşın sonuçlarını geniş biçimde değerlendirir: ona göre Talas'tan sonra yüzyıllık Türk-Arap mücadelesinin yerini dostluk ve iş birliği aldı, İslâm Türkler arasında hızla yayıldı ve Müslüman Türkler Abbasî ordusunda ve yönetiminde yer almaya başladı. TDV ayrıca Çin'de yapılan kâğıdın bu savaşta esir alınan Çinliler aracılığıyla Çin dışında ilk kez Semerkant'ta üretildiğini, 794'te Bağdat'ta bir kâğıt imalathanesi kurulduğunu yazar. Bu madde bu değerlendirmeleri TDV'nin görüşü olarak aktarır.
Kaynaklar: [1]
Tartışma: Wu Zetian ve Tarihçilerin Önyargısı
Wu Zetian'ın hayatındaki en ünlü olay, 654'te doğan kızının beşiğinde boğulmuş bulunmasıdır. World History Encyclopedia'ya göre Wu, kızını kıskançlıktan İmparatoriçe Wang'ın öldürdüğünü söyledi; odada son görülen Wang'ın tanığı yoktu ve Wang suçlu bulunarak saraydan uzaklaştırıldı, Wu imparatoriçe oldu. Sonraki Çinli tarihçiler ise hep birlikte katilin Wu olduğunu ve Wang'ı suçlamak için kendi çocuğunu öldürdüğünü kabul etti. Aynı kaynak, olayın tarihçilerin kaydettiği gibi gerçekleşip gerçekleşmediğini bilmenin mümkün olmadığını vurgular: olay anında Wu'nun sözü Wang'ınkine karşıydı ve sonraki tarihçilerin, erkek gibi yönetmeye kalkan bir kadını övmek gibi bir amaçları yoktu. Konfüçyüsçü bir yazarın Wu'nun iktidarı yüzünden ülkede “tavukların horoza dönüştüğünü” yazması da bu tutumun örneğidir. Bu madde Wu'nun sert tasfiyelerini ve casus ağını aktarırken, sonraki yüzyılların anlatılarını da kaynak eleştirisiyle ele alır.
Kaynaklar: [7]
Tartışma: Taizong'un Yazdırdığı Tarih
Taizong'un kardeşlerini Xuanwu Kapısı'nda öldürterek ve babasını tahttan çekilmeye zorlayarak iktidara gelmesi, onun “örnek hükümdar” imajıyla çelişir. World History Encyclopedia'ya göre Taizong ilk işlerinden biri olarak Sui'nin yükselişini ve çöküşünü ve Tang'ın kuruluşunu kaydedecek bir Tarih Komisyonu kurdu; bu anlatıda babasının arkasındaki asıl güç baştan beri kendisiydi. Sonra da babasından daha büyük bir imparator olduğunu kanıtlamaya çalıştı. Bu durum, Tang'ın kuruluşuna dair resmî anlatının bizzat Taizong'un denetiminde biçimlendiğini ve dikkatle okunması gerektiğini gösterir.
Kaynaklar: [6]
Bugüne Mirası
Tang döneminin hukuk kanunu Japonya, Kore ve Vietnam'a örnek oldu; Chang'an'ın planı Japon ve Kore başkentlerini etkiledi. Talas sonrasında Orta Asya'da değişen dengeler, TDV'nin vurguladığı gibi Karahanlılar'a ve Türklerin İslâmlaşmasına giden yolu açtı. Orhun yazıtlarında Göktürklerin Tang egemenliği altında geçen fetret yıllarının anlatılması da bu dönemin Türk tarih yazımındaki yerini gösterir. Tang'ın çöküşünü izleyen dönem ve Moğol yönetimi için bkz. Moğol İmparatorluğu.
Önemli İsimler
- Li Yuan (Gaozu)618–626
Tang Hanedanı'nı kurdu.
- Taizong (Li Shimin)626–649
Xuanwu Kapısı olayıyla tahta çıktı; 630'da Doğu Göktürklerini yendi.
- İl (Hsieh-li) Kağan621–630
Son Doğu Göktürk kağanı.
- Wu Zetian690–704/705
Çin'in tek kadın imparatoru.
- Xuanzong712–756
Refah döneminin imparatoru; An Lushan İsyanı'nda tahttan çekildi.
- Gao XianzhiTalas, 751
Talas'ta yenilen Tang komutanı.
- Kutluğ Bilge Köl Kağan745
Uygur Kağanlığı'nın kurucusu.
Kilit Olaylar Kronolojisi
Li Yuan (Gaozu) Tang Hanedanı'nı kurdu.
Tang Hukuk Kanunu (World History Encyclopedia).
Xuanwu Kapısı olayı; Taizong tahta çıktı.
Doğu Göktürk Devleti Tang tarafından ortadan kaldırıldı.
Tang Batı Göktürklerini kendine bağladı.
Kutluğ (İlteriş) II. Göktürk Devleti'ni kurdu.
Wu Zetian kendini imparator ilan etti.
Xuanzong dönemi.
Uygur Kağanlığı kuruldu (TDV).
Talas Savaşı.
An Lushan İsyanı.
Karluklar Tokmok ve Talas'ı alıp devlet kurdu.
Uygur Kağanlığı Kırgızlarca yıkıldı.
Wuzong döneminde Budizm ve yabancı dinlere zulüm.
Huang Chao İsyanı.
Tang Hanedanı sona erdi.
Kaynaklar ve ileri okuma
Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Talas Savaşı (Ahmet Taşağıl)
Savaşın arka planı, tarihi, İslâm ve Çin kaynaklarındaki asker ve kayıp rakamları, sonuçları.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Türk (Göktürkler bölümü, Ahmet Taşağıl)
Doğu ve Batı Göktürklerinin 630'da Çin egemenliğine girişi, fetret devri, II. Göktürk Devleti (682).
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Uygurlar (Gülçin Çandarlıoğlu)
Uygur Kağanlığı'nın kuruluşu (745), Tang ile ilişkiler, Maniheizm, 840 Kırgız saldırısı ve göçler.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Karluklar (Hüseyin Salman)
Karlukların Talas'taki rolü ve 766'da Tokmok ile Talas'ı alışı.
- World History Encyclopedia — Tang Dynasty (Emily Mark)
Kuruluş, Xuanzong dönemi, An Lushan İsyanı, Wuzong'un din zulmü, Huang Chao İsyanı.
- World History Encyclopedia — Emperor Taizong of Tang (Emily Mark)
Xuanwu Kapısı olayı, Tarih Komisyonu, Göktürklere karşı zafer.
- World History Encyclopedia — Wu Zetian (Emily Mark)
Wu Zetian'ın yükselişi, yönetimi ve sonraki tarihçilerin anlatımları.
- World History Encyclopedia — Chang'an (Mark Cartwright)
Tang başkentinin nüfusu, pazarları ve İpek Yolu'ndaki yeri.
Sık Sorulan Sorular
Doğu Göktürk Devleti neden 630'da yıkıldı?
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre İl (Hsieh-li) Kağan döneminde (621–630) güçlenen devletin çöküşünü, 625'ten sonra yeniden başlayan Çin entrikaları, 627 yazında yağan karın yol açtığı kıtlık ve töreye Türk asıllı olmayan vezirlerce uyulmaması hazırladı. Tang orduları 630'da Doğu Göktürk Devleti'ni ortadan kaldırdı. 8. yüzyılda yazılan Orhun yazıtları bu yenilgiyi Çin'in entrikalarına, hükümdarların başarısız yönetimine ve halkın hükümdarlarına itaatsizliğine bağlar.
Talas Savaşı'nda Karlukların rolü neydi?
TDV'ye göre Talas'ta Ziyâd b. Sâlih komutasındaki İslâm ordusuna kuzeyden Karluklar yardıma geldi. Temmuz 751'de beş gün süren savaşın muhtemelen son gününde Karluklar Çin ordusuna arkadan saldırdı ve iki ateş arasında kalan Tang ordusu ağır bir yenilgiye uğradı. Karluklar daha sonra, 766'da Tokmok ve Talas'ı alarak bağımsız bir devlet kurdu.
An Lushan kimdi ve isyanı neden önemliydi?
World History Encyclopedia'ya göre An Lushan, Çin ordusunun en iyi birliklerine komuta eden yarı Soğd, yarı Türk kökenli bir generaldi. 755'te 180.000'i aşkın askerle başkente yürüdü ve kendini imparator ilan etti. İmparator Xuanzong kaçtı ve oğlu lehine tahttan çekildi; isyan ancak 763'te bastırılabildi. Aynı kaynak bu savaşlarda yaklaşık 36 milyon kişinin öldüğünü ve ülkenin harap olduğunu yazar.