Genel Bakış
Han Hanedanı (m.ö. 202–m.s. 220), World History Encyclopedia'nın ifadesiyle Çin'in merkezî, hanedanlı imparatorluk döneminin (m.ö. 221–m.s. 1912) ikinci hanedanıdır ve sonraki bütün hanedanlara model olan düzeni kurmuştur. Dönem ikiye ayrılır: Batı (Önceki) Han (m.ö. 202–m.s. 9) ve Doğu (Sonraki) Han (m.s. 25–220); aradaki kesinti, naip Wang Mang'ın kurduğu Xin Hanedanı'dır (m.s. 9–23). Han döneminde Konfüçyüsçülük devlet felsefesi hâline geldi, İpek Yolu açıldı ve Sima Qian'ın eseriyle Çin tarih yazımının temeli atıldı. Hanedan Türk tarihi açısından da önemlidir: kuzeydeki bozkır imparatorluğu Hsiung-nu, TDV İslâm Ansiklopedisi'nde Asya Hun İmparatorluğu olarak ele alınır. Çinlilerin çoğunluğu bugün hâlâ kendini “Han halkı” olarak tanımlar (sonraki büyük hanedan için bkz. Tang Hanedanı).
Kuruluş: Liu Bang (Gaozu)
World History Encyclopedia'ya göre Qin Hanedanı (m.ö. 221–206) Birinci İmparator'un ölümünden sonra isyanlar karşısında dağıldı. İsyancıların önderi Chu soylusu Xiang Yu, halktan biri olan Liu Bang'ı Han Kralı yaptı; Liu Bang m.ö. 206'da son Qin imparatoru Ziying'in teslimini kabul etti, ancak iki önder arasındaki anlaşmazlıklar savaşa dönüştü. Han Hanedanı, Xiang Yu'yu yenen Liu Bang tarafından kuruldu; Liu Bang, İmparator Gaozu (m.ö. 202–195) adıyla tahta çıktı ve Qin'in baskıcı rejiminin yaralarını daha yumuşak yasalarla sarmaya çalıştı. World History Encyclopedia'ya göre Gaozu başkentini önce Luoyang'da kurdu, sonra savunma kaygısıyla Chang'an'a taşıdı. Yönetim deneyimi olmadığı için Zhou'nun âdemimerkeziyetçi düzenini ve Qin'in Legalizmini daha yumuşak bir biçimde benimsedi; başlangıçta destekçilerini büyük mülkler ve krallıklarla ödüllendirdiyse de sonradan onlardan şüphelenip hepsini idam ettirdi. Aynı kaynağa göre bunda hırslı eşi İmparatoriçe Lü Zhi'nin (m.ö. 241–180) teşviki rol oynamış olabilir.
Kaynaklar: [4]
Hsiung-nu (Asya Hunları) ile İlişkiler
TDV İslâm Ansiklopedisi Hsiung-nu adının Hun adının karşılığı olduğunu m.s. 311 tarihli bir Soğdca metne dayanarak açıklar. Adı bilinen ilk Hun hükümdarı (şanyü) T'ou-man'ın oğlu Mo-tu (Mete) m.ö. 209'da babasını öldürerek tahta çıktı; doğuda Tung-huları ve güneyde Yüeçileri yendi, yirmi altı boyu ve devletçiği kendine bağladı. Han sarayının tarihlerindeki anlatıya göre Maodun (Mete), Han imparatorunu Ping-ch'eng yakınında seçme üç yüz bin atlısıyla kuşattı ve yedi gün boyunca kuşatılanlarla dışarıdaki Çin kuvvetleri arasında her türlü bağlantı kesildi. TDV bu kuşatmayı m.ö. 199'a tarihler ve Hunların Çin'i ele geçirecek güçte olmalarına rağmen bunu yapmayıp Çinlileri vergiye bağladığını yazar. Han tarihleri, Maodun'un sürekli akınları karşısında imparatorun bir hanedan prensesini ona eş olarak gönderdiğini, bu uygulamanın Maodun'un oğlu döneminde de sürdürüldüğünü anlatır. TDV'ye göre Hunlar askerî üstünlüklerini m.ö. 119'daki savaşta kaybetti, m.ö. 56'dan sonra doğudaki kol Çin'in üstünlüğünü tanıdı ve m.s. 48'de devlet Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrıldı; Kuzey Hun Devleti m.s. 93'te tarihe karıştı (bkz. Avrupa Hun İmparatorluğu).
İmparator Wu (m.ö. 141–87)
World History Encyclopedia'ya göre Han'ın en ünlü hükümdarı İmparator Wu (Wudi) döneminde Legalizm yerini Konfüçyüsçülüğe bıraktı; Wu, büyükannesinin ölümünden sonra Konfüçyüsçülüğü ulusal felsefe olarak açıkça benimsetti. Her yöne yayılma politikası izledi: kuzeyde Hsiung-nu'yu yendi, bugünkü Kore ve Vietnam topraklarını fethetti ve m.ö. 130'da İpek Yolu'nu açarak Batı ile ticareti başlattı. Han tarihlerinde, generali Ho Ch'ü-ping'in (Huo Qubing) on binlerce askerle Hsiung-nu'nun batıdaki ordugâhını fethetmek üzere gönderildiği ve K'i-lien dağlarına kadar ilerlediği anlatılır. Silk Road Seattle'daki derlemenin giriş notu, erken Han döneminde yaygın olan göçebelerle uzlaşma stratejisinin Wu'nun tahta çıkışıyla değiştiğini ve Çinlilerin “barbar” komşulara üstünlük tavrı takınmasına karşın çoğu zaman göçebelerin üstün durumda olduğunu vurgular.
Zhang Qian ve İpek Yolu
İmparator Wu, Hsiung-nu'ya karşı bir ittifak kurma umuduyla Zhang Qian'ı (Chang Ch'ien) Yüeçilere gönderdi. Han tarihlerindeki anlatıya göre Hsiung-nu, Zhang Qian'ı on yılı aşkın bir süre tuttu, ona bir eş verdi ve bu evlilikten bir oğlu oldu; Zhang Qian bu süre boyunca imparatorun yetki nişanını yanında saklamayı sürdürdü. Yola yüzü aşkın kişiyle çıkmıştı; on üç yıl sonra yalnızca ikisi geri dönebildi. Bizzat ziyaret ettiği ülkeler Ta-yüan (Fergana), Ta-yüeh-chih (Büyük Yüeçi), Ta-hsia (Baktriya) ve K'ang-chü'dür (Soğdiana). Raporlarında Fergana'nın pirinç ve buğday yetiştiren yerleşik halkından, üzüm şarabından ve “kan terleyen” atlarından söz etti; Han sarayı sonradan bu atları “göksel atlar” olarak adlandırdı. Silk Road Seattle'ın giriş notuna göre görev on beş yıla yakın sürdü ve Han'ın İç Asya ile siyasi ve ekonomik ilişkilerinde önemli bir aşamayı başlattı.
Kaynaklar: [2]
Wang Mang ve Xin Hanedanı (m.s. 9–23)
World History Encyclopedia'ya göre naip Wang Mang (m.ö. 45–m.s. 23) Han Hanedanı'nın sona erdiğini ilan ederek Xin Hanedanı'nı kurdu; ancak idealist yönetimi başarısız oldu. Wang Mang sarayına giren isyancılar tarafından öldürüldü. Ardından tahta çıkan Liu Xuan (Gengshi İmparatoru, m.s. 23–25), adını isyancıların kaşlarına sürdükleri kırmızı çizgiden alan Kızıl Kaşlılar isyanı sırasında tahttan indirildi. Doğu Han dönemi İmparator Guangwu'nun (m.s. 25–57) saltanatıyla başlar; Guangwu başkenti yeniden Luoyang'a taşıdı ve Xin dönemindeki kaosun tekrarlanmasını önlemek için bir dizi reform yaptı.
Kaynaklar: [4]
Doğu Han ve Batı Bölgeleri
Doğu Han döneminde Çin'in Batı Bölgeleri'ndeki (Doğu Türkistan ve ötesi) etkisi yeniden kuruldu. Hou Hanshu'nun Batı Bölgeleri bölümünü çeviren John E. Hill'in notlarına göre bu bölümün bilgileri büyük ölçüde General Ban Yong'un 125'te imparatora sunduğu rapora dayanır; Ban Yong, Çin gücünü batıya genişletmek için çok çaba harcayan ünlü babası Ban Chao'nun deneyimlerinden de yararlanmıştı. Ban Chao'nun elçisi Gan Ying 97'de Basra Körfezi kıyılarına ulaştı ve Roma İmparatorluğu hakkında bilgi topladı. Hou Hanshu, Batı'daki ülkeler arasında Partları (Anxi), Kuşanları (Büyük Yüeçi) ve Çincede “Da Qin” adıyla anılan Roma İmparatorluğu'nu ayrı başlıklar hâlinde anlatır. Metne göre m.s. 77'de Hami'deki askerî çiftlikler kaldırıldı ve Hsiung-nu bölgeyi yeniden denetim altına aldı; Ban Chao ise Hotan'da kalarak krallıkları yeniden bir araya getirmeye çalıştı.
Kaynaklar: [3]
Sima Qian ve Tarihçinin Kayıtları
Sima Qian (yaklaşık m.ö. 145/135–86), Han sarayında yazıcı, müneccim ve tarihçiydi. World History Encyclopedia'ya göre m.ö. 99'da, Hsiung-nu'ya karşı savaşırken teslim olan dostu General Li Ling'i vatana ihanet suçlamasına karşı savununca imparatorun gözünden düştü. Tarihçinin Kayıtları (Shiji), efsanevi Sarı İmparator'dan kendi zamanına kadar Çin tarihini görece nesnel bir biçimde anlatmasıyla önceki “tarih” metinlerinden ayrılır. Eser 130 bölümden oluşur ve başlangıçta her birinde yaklaşık otuz karakter bulunan bambu şeritlere yazılmıştı; zamanla ipeğe, sonra kâğıda aktarıldı. Sima Qian'ın başlattığı gelenek, Hsiung-nu ve Batı ülkeleri hakkındaki bilgilerin büyük bölümünü sağlayan Hanshu gibi sonraki resmî tarihlere de model oldu.
Bilim ve Teknoloji
World History Encyclopedia, el arabası, pusula, ayarlanabilir anahtar, sismograf ve kâğıdın Han döneminde icat edildiğini yazar. Aynı kaynak Han döneminin müzik kuramını, takvimi, matematik ve tıp metinlerini, haritacılığı, metalürjiyi, mimariyi ve astronomiyi geliştirdiğini belirtir. Kâğıt yapımıyla ilgili en bilinen ad saray hadımı Cai Lun'dur; World History Encyclopedia'nın kronolojisi “Cai Lun'un ince kâğıt yapım yöntemini icadını” m.s. 105'e tarihler. Aşağıdaki tartışma bölümünde görüleceği gibi bu konudaki tarihler kaynaklarda tutarsız verilebilmektedir.
Kaynaklar: [4]
Budizm'in Gelişi
World History Encyclopedia'nın kronolojisine göre Çin kaynaklarında adı geçen ilk Budist çevirmen An Shigao, 148'de Doğu Han'ın başkenti Luoyang'da bir çeviri merkezi kurdu. Hou Hanshu'nun Batı Bölgeleri bölümü, bu dönemde Çin'i Batı'ya bağlayan yolun geçtiği Kuşan (Büyük Yüeçi) ve Part topraklarını ayrıntılı biçimde anlatır; Budizm'in sonraki yüzyıllardaki yayılışı için bkz. Tang Hanedanı.
Sarı Sarıklılar İsyanı ve Han'ın Sonu
World History Encyclopedia'ya göre yaklaşık m.s. 130'a gelindiğinde saray yozlaşmış, hadımlar imparatordan daha fazla gerçek güce sahip olmuştu. İmparator Lingdi (168–189) zamanında Han hanedanının fiilî otoritesi, saray hadımlarının ve sınırdaki neredeyse bağımsız savaş ağası generallerin gerisine düşmüştü. Yüksek vergiler ve kıtlığa tepki olarak 184'te Sarı Sarıklılar İsyanı patlak verdi ve bu generaller tarafından bastırıldı. Bunlardan biri olan Cao Cao (155–220) daha sonra devletin denetimi için öteki komutanlarla savaştı; 208'de Kızıl Kayalıklar Muharebesi'nde yenilmesinin ardından ülke üç krallık arasında bölündü ve Han Hanedanı 220'de sona erdi.
Kaynaklar: [4]
Tartışma: Hsiung-nu Hunlar mıydı?
Hsiung-nu'nun kimliği tarih yazımında tartışmalı bir konudur. TDV İslâm Ansiklopedisi Hsiung-nu'yu Türklerin kurduğu ilk devlet olan Asya Hun İmparatorluğu olarak ele alır ve Hsiung-nu adının Hun karşılığı olduğunun m.s. 311 tarihli bir Soğdca metinden anlaşıldığını yazar. Silk Road Seattle'daki Han tarihleri derlemesi ise Hsiung-nu'yu yaklaşık bugünkü Moğolistan ve İç Moğolistan topraklarında yaşayan göçebeler olarak tanımlar ve etnik ya da dilsel bir kimlik atfetmez. Kaynakların Hsiung-nu'nun diline ve etnik yapısına ilişkin farklı yaklaşımları nedeniyle bu madde, TDV'nin Türk tarihçiliğindeki yaygın görüşünü aktarmakla birlikte konuyu kesin olarak çözülmüş saymaz.
Tartışma: Kâğıt ve Sismografın Tarihi
Han dönemi icatlarının tarihleri kaynaklarda tutarsız verilebilir ve bu, kaynak eleştirisinin önemini gösteren iyi bir örnektir. World History Encyclopedia'nın Han maddesi metin içinde sismometrenin m.ö. 132'de, kâğıdın yaklaşık m.ö. 105'te icat edildiğini yazarken, aynı maddenin kronolojisi Cai Lun'un ince kâğıt yapım yöntemini m.s. 105'e tarihler. Cai Lun'un yaşadığı Doğu Han dönemi m.s. 25'te başladığına göre, metin içindeki “m.ö.” ifadelerinin bir yazım hatası olduğu anlaşılmaktadır. Bu madde, Cai Lun'la ilişkilendirilen kâğıt yönteminin tarihini m.s. 105 olarak verir; kâğıdın ilk kez ne zaman ortaya çıktığı ise ayrı ve daha geniş bir sorudur.
Kaynaklar: [4]
Tartışma: Han Başlangıcı ve Mete'nin Kuşatması
Hanedanın başlangıcı için kaynaklarda farklı tarihler kullanılır. World History Encyclopedia Han'ı m.ö. 202'den başlatırken, Silk Road Seattle'daki Han tarihleri derlemesinin giriş notu dönemi “m.ö. 206–m.s. 220” olarak verir. World History Encyclopedia'nın anlatımı farkı açıklar: m.ö. 206, Liu Bang'ın son Qin imparatorunun teslimini kabul ettiği yıl; m.ö. 202 ise Xiang Yu'yu yenerek Gaozu adıyla tahta çıktığı yıldır. Benzer biçimde Mete'nin Han imparatorunu kuşatması TDV'de m.ö. 199'a tarihlenir; Han tarihlerinin çevirisi ise kuşatan kuvveti “üç yüz bin seçme atlı” olarak verir. Bu madde her tarihi ve sayıyı kaynağıyla birlikte aktarır.
Bugüne Mirası
World History Encyclopedia'ya göre Han'ın mirası o kadar derindir ki etnik Çinlilerin çoğunluğu bugün kendini gururla “Han halkı” olarak tanımlar ve bu köklü hanedanın torunları sayar. Konfüçyüsçülüğün devlet felsefesi olarak yerleşmesi, merkezî bürokrasi ve Sima Qian'ın başlattığı resmî tarih yazımı geleneği sonraki hanedanlar boyunca sürdü. İpek Yolu'nun açılması Çin'i Orta Asya, Hindistan ve Akdeniz dünyasıyla bağladı. Hsiung-nu ile ilişkiler ise TDV'nin vurguladığı gibi Türk tarihinin en erken dönemlerinin bilinmesinde Çin kaynaklarını vazgeçilmez kılar.
Önemli Hükümdarlar ve İsimler
- Liu Bang (Gaozu)m.ö. 202
Han Hanedanı'nın kurucusu.
- Mo-tu (Mete)m.ö. 209–174
Hun şanyüsü; Han imparatorunu kuşattı.
- İmparator Wum.ö. 141–87
Konfüçyüsçülüğü benimsetti, Hunlara karşı seferler açtı, İpek Yolu'nu açtı.
- Zhang Qianİmparator Wu dönemi
On üç yıl süren yolculuğuyla Batı ülkeleri hakkında bilgi getirdi.
- Sima Qianyaklaşık m.ö. 145/135–86
Tarihçinin Kayıtları'nın (Shiji) yazarı.
- Wang Mangm.s. 9–23
Xin Hanedanı'nın kurucusu.
- Ban ChaoDoğu Han
Çin'in Batı Bölgeleri'ndeki gücünü yeniden kurdu.
Kilit Olaylar Kronolojisi
Wang Mang'ın Xin Hanedanı.
Guangwu Han'ı yeniden kurdu; başkent Luoyang.
Hun Devleti Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrıldı.
Kuzey Hun Devleti tarihe karıştı.
Gan Ying Basra Körfezi kıyılarına ulaştı.
Sima Qian, Li Ling'i savunduğu için gözden düştü.
Cai Lun'un kâğıt yapım yöntemi.
Hunların Han karşısındaki askerî üstünlüğü sona erdi (TDV).
İpek Yolu'nun açılışı (World History Encyclopedia).
İmparator Wu dönemi.
An Shigao Luoyang'da çeviri merkezi kurdu.
Sarı Sarıklılar İsyanı.
Mete'nin Han imparatorunu kuşatması (TDV).
Liu Bang (Gaozu) Han Hanedanı'nı kurdu (bazı kaynaklarda m.ö. 206).
Kızıl Kayalıklar Muharebesi.
Mo-tu (Mete) Hun tahtına çıktı.
Han Hanedanı sona erdi.
Kaynaklar ve ileri okuma
Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Türk (Asya Hun İmparatorluğu bölümü, Ahmet Taşağıl)
Hsiung-nu adının Hun karşılığı; Mo-tu (Mete), Çin imparatorunun kuşatılması, 119 yenilgisi, m.s. 48 bölünmesi ve Kuzey Hunların sonu.
- Selections from the Han Narrative Histories — Hanshu (A. Wylie çevirisi) ve Zhang Qian'ın yolculuğu (F. Hirth çevirisi), Silk Road Seattle — University of Washington
Birincil kaynak: Hanshu'dan Hsiung-nu ile ilişkiler ve Batı Bölgeleri; Zhang Qian'ın yolculuğu; Fergana atları.
- The Western Regions according to the Hou Hanshu (John E. Hill çevirisi), Silk Road Seattle — University of Washington
Birincil kaynak: Ban Chao, Gan Ying'in 97'deki yolculuğu, Da Qin (Roma) ve Batı ülkeleri.
- World History Encyclopedia — Han Dynasty (Joshua J. Mark)
Batı ve Doğu Han, Wang Mang, İmparator Wu, Sarı Sarıklılar, Han'ın mirası.
- World History Encyclopedia — Sima Qian (Joshua J. Mark)
Sima Qian'ın hayatı, Li Ling olayı ve Tarihçinin Kayıtları.
Görseller
Sık Sorulan Sorular
Zhang Qian'ın yolculuğu nasıl geçti?
Han tarihlerindeki anlatıya göre Zhang Qian, İmparator Wu tarafından Hsiung-nu'ya karşı ittifak kurmak üzere Yüeçilere gönderildi. Yolda Hsiung-nu'nun eline düştü ve on yılı aşkın süre tutuldu; burada evlendi ve bir oğlu oldu, ama imparatorun yetki nişanını saklamayı sürdürdü. Yola yüzü aşkın kişiyle çıkmıştı; on üç yıl sonra yalnızca ikisi dönebildi. Fergana, Büyük Yüeçi, Baktriya ve Soğdiana'yı bizzat gördü; Fergana'nın “kan terleyen” atları hakkındaki raporu Han sarayında büyük ilgi uyandırdı.
Mete Han imparatorunu nasıl kuşattı?
Han tarihlerinin çevirisine göre Maodun (Mete), Ping-ch'eng yakınında Han imparatorunu seçme üç yüz bin atlısıyla kuşattı ve yedi gün boyunca kuşatılanlarla dışarıdaki Çin kuvvetleri arasındaki bağlantıyı kesti. TDV İslâm Ansiklopedisi bu olayı m.ö. 199'a tarihler ve Hunların Çin'i ele geçirecek güçte oldukları hâlde bunu yapmayıp Çinlileri vergiye bağladığını yazar. Han sarayı daha sonra Mete'ye eş olarak bir hanedan prensesi gönderdi.
Han Hanedanı nasıl sona erdi?
World History Encyclopedia'ya göre 2. yüzyılda saray hadımları ve sınırdaki neredeyse bağımsız generaller imparatordan daha güçlü hâle geldi. 184'te yüksek vergiler ve kıtlık yüzünden Sarı Sarıklılar İsyanı çıktı ve generaller tarafından bastırıldı. Bu generallerden Cao Cao, devletin denetimi için öteki komutanlarla savaştı; 208'deki Kızıl Kayalıklar yenilgisinden sonra ülke üç krallık arasında bölündü ve Han Hanedanı 220'de sona erdi.