Taoculuk

Genel Bakış

Taoculuk (Daoculuk), evrenin kaynağı ve işleyiş ilkesi olarak “Tao”yu (Dao, “Yol”) merkeze alan Çin geleneğidir. Stanford Encyclopedia of Philosophy'nin (SEP) “Religious Daoism” maddesine göre bu gelenek yaklaşık iki buçuk bin yıldır aktarılmaktadır ve hemen bütün Daocu okullar kendilerini Laozi'ye ve ona atfedilen Daode jing'e (Tao Te Ching, “Yol'un ve Erdemin Kitabı”) bağlar. World History Encyclopedia Taoculuğu hem bir felsefe hem de bir din olarak tanımlar; Tang Hanedanı döneminde ülkenin resmî dini hâline geldiğini yazar. Taoculuk, Konfüçyüsçülük ve Budizm ile birlikte Çin'in “Üç Öğreti”sinden biridir (bkz. Konfüçyüs, Budizm). Bu madde erken metinleri, örgütlü dinin doğuşunu ve Laozi'nin tarihselliği ile “felsefe mi, din mi?” tartışmalarını kaynaklarıyla birlikte ele alır.

Kaynaklar: [1] [5]

Laozi ve Sima Qian'ın Anlatısı

SEP'in Laozi maddesine göre Laozi hakkındaki temel anlatı, Han Hanedanı saray kâtibi ve tarihçisi Sima Qian'ın (yaklaşık MÖ 145–86) Shiji (Tarihçinin Kayıtları) adlı eserindeki “biyografi”dir. Buna göre Laozi, Zhou döneminin güneydeki Chu devletindendi; soyadı Li, adı Er'di ve Dan diye de anılıyordu. Zhou sarayında arşiv kayıtlarının koruyucusuydu; Konfüçyüs (MÖ 551–479) bazı ritüel konularda ona danışmış ve sonra onu övmüştü. Zhou'nun çöküşünü görünce ayrıldı; kuzeybatı sınırında geçiş kapısının görevlisi Yin Xi, öğretilerini yazıya geçirmesini istedi. Sonuç, iki bölümden oluşan ve “Yol'un ve erdemin anlamını” tartışan yaklaşık beş bin karakterlik bir kitaptı; ardından Laozi ayrıldı ve nereye gittiğini kimse bilmedi. SEP, Sima Qian'ın anlatısının geri kalanında efsanevî Laozi'yi bilinen tarihî kişilerle özdeşleştirme girişimlerine yer verdiğini belirtir.

Kaynaklar: [2]

Daode jing: Metin ve Tarihlendirme

SEP'in Laozi maddesine göre bugünkü Daode jing iki bölümden ve 81 kısımdan oluşur: 1–37. kısımlar “Dao'nun Kitabı”, 38–81. kısımlar “Erdemin Kitabı” olarak bilinir. Metin gayriresmî olarak “beş bin karakterlik” kitap diye anılır, ancak sürümlerin çoğu bu sayıyı yüzde beş ile on arasında aşar. Metnin tarihlendirilmesinde arkeolojik buluntular belirleyici olmuştur: Changsha yakınındaki Mawangdui'de bulunan iki ipek elyazması MÖ 168'de mühürlenmiş bir mezardan çıktı; daha eski olan Guodian “bambu şeritli Laozi” ise metnin kökeni tartışmalarını yeniden alevlendirdi. SEP'in Religious Daoism maddesine göre bu elyazmaları, bugünkü sürümlerden kısa ve birbirinden farklı erken Daode jing nüshalarının MÖ IV. yüzyılın ikinci yarısında dolaştığını göstermiştir; metin muhtemelen MÖ III. yüzyılın sonlarında bugünküne yakın biçimde derlenmiştir. SEP'e göre Daode jing, Han döneminde klasik statüsü kazandı.

Kaynaklar: [2] [1]

Tao, De ve Wuwei

SEP'in Religious Daoism maddesine göre Daode jing üç ana konuyu işler: Dao, bilge (gerçekleşmiş insan) ve hükümdar ile yönetimi. Dao sözcüğü pek çok erken Çin geleneğinde “yol” anlamında geçer, ancak Daode jing onu varoluşun kökeni ve kaynağını adlandırmak için kullanan en eski metindir. Mutlak ilke olarak Dao tarif edilemez; hatta bir adı da yoktur, “dao” sözcüğü yalnızca ona bir şekilde değinmek “zorunda kalındığı” için kullanılır (25. kısım). Dao kendini niyetsiz biçimde ve “yapmadan yapma” (wuwei) yoluyla açığa vurur (37. kısım). Dao'nun bütün varlıkları doğurup beslemesini sağlayan yetisi, kitabın adındaki ikinci kavram olan de, yani “erdem, güç”tür. SEP'e göre Daode jing'in en yüksek insan ideali shengren'dir; Daocu bağlamda bu terim, en yüksek ahlaki değerleri temsil eden Konfüçyüsçü “bilge”den ayırmak için bazen “aziz” diye çevrilir.

Kaynaklar: [1]

Zhuangzi

SEP'in Religious Daoism maddesine göre asıl adı Zhuang Zhou olan Zhuangzi büyük olasılıkla MÖ 370–280 arasında yaşadı ve kendi adını taşıyan eserin “İç Bölümler”ini (1–7) yazdı; “Dış Bölümler” (8–22) ve “Karışık Bölümler” (23–33) farklı yazar gruplarına aittir. Zhuangzi'nin Dao anlayışı Laozi'ninkiyle uyumludur, ancak Dao'nun nasıl bilinebileceği sorusunu tekrar tekrar gündeme getirir: Dao mutlak olduğu için bir nesneye dönüştürülemez; bu yüzden “ben ve öteki”, “bu ve şu”, “doğru ve yanlış” gibi ayrımlar yapan sıradan zihinle bilinemez. SEP'in Zhuangzi maddesi, eserin en ünlü hikâyesinin Zhuangzi'nin rüyasında kelebek olması (ya da tersi) olduğunu ve bunun Zhuangzi'nin kendi görececiliğine bile ölçülü bir şüpheyle yaklaşan tavrını gösterdiğini yazar. SEP'e göre Zhuangzi'de “iç özgürlük” teması Daode jing'e göre daha fazla vurgulanır.

Kaynaklar: [1] [3]

Fangshi ve Dinin Kökleri

SEP'in Religious Daoism maddesine göre “yöntem ustaları” ya da “reçete ustaları” anlamına gelen fangshi'ler MÖ IV. yüzyıldan itibaren hükümdarların hizmetinde çalıştı. Uzmanlık alanları gökbilim ve astroloji, kehanet, tıp ve şifa, simya ile nefes ve uzun ömür uygulamalarını kapsıyordu. SEP, fangshi'lere ait pek çok yöntemin sonradan Daocu uygulamalara katıldığını belirtir ve John Lagerwey'e dayanarak Daocu ustanın ve rahibin öncülünün “şaman” değil, imge ve simgelerle akılcı bir dünya kuran “kâhin” olduğunu yazar. SEP'e göre Han hanedanının son dönemindeki toplumsal karışıklık ve doğal afetler ortasında, genellikle Li soyadlı olacağı öngörülen bir kurtarıcı beklentisi II. yüzyılda güçlendi; bu kurtarıcı, adlarından biri Li Er olan Laozi'nin kendisi oldu ve Laojun (Lord Lao) adıyla tanrılaştırıldı. 166'da İmparator Huan sarayda Laozi onuruna bir tören düzenledi (bkz. Han Hanedanı).

Kaynaklar: [1]

Göksel Efendiler Yolu (Tianshi dao)

SEP'e göre geleneksel tarihe göre MS 142'de Laojun, Zhang Daoling'e göründü ve onunla “Ortodoks Birlik Güçleriyle Ahit”i kurdu. Belki bir şifacı olan Zhang Daoling “Göksel Efendi” (tianshi) ilan edildi ve Daocu ilkelere göre yaşayacak bir topluluk kurmayı üstlendi. Torunu ve üçüncü Göksel Efendi Zhang Lu, bugünkü Sichuan'daki Hanzhong'da 24 idari birime ayrılmış, siyasi ve ekonomik açıdan özerk bir “teokrasi” kurdu. Nüfus hane kayıtları ve bireysel kayıtlarla örgütlendi; şifa ayinleri başlıca uygulamalardandı ve hastalıklar ahlaki kusurlara bağlanıyordu. SEP'e göre Han'ın sonundan (III. yüzyıl başı) sonra toplulukların dağılması dinin bütün Çin'e yayılmasına yol açtı. Tianshi dao bugün Doğru Birlik Yolu (Zhengyi dao) adıyla Daoculuğun iki ana kolundan biridir ve topluluk ayinlerini yürütür.

Kaynaklar: [1]

Tang Dönemi

SEP'e göre Tang Hanedanı'nın (618–907) kuruluşuna Li soyadlı bir bilge-imparatorun geleceğine dair kıyamet beklentili kehanetler eşlik etti; güçlü Li ailesi Laozi'nin soyundan geldiğini iddia etti ve tahta çıkışı Shangqing geleneğinin temsilcilerince desteklendi. Shangqing patriği Wang Yuanzhi, Li Yuan'a (sonraki İmparator Gaozu) imparator olacağını bildirdi. SEP'e göre saray desteği yaklaşık 740'ta, imparatorluk himayesindeki Daocu metin külliyatlarının ilki olan Kaiyuan daozang'ın derlenmesiyle doruğa ulaştı; 755–763 An Lushan isyanı Tang'ın ihtişamını bitirse de Tang dönemi Daoculuk için bir sağlamlaşma çağı oldu. World History Encyclopedia'ya göre İmparator Xuanzong (712–756) Taoculuğu devlet dini ilan etti ve halkın evinde Taocu yazıları bulundurmasını zorunlu kıldı; hanedan zayıfladıkça Taoculuk gözden düştü (bkz. Tang Hanedanı).

Kaynaklar: [1] [5]

Budizm ve Üç Öğreti

SEP'e göre I. yüzyılda Çin'e giren Budizm, Tang döneminde Tiantai ve Chan (Japonca Zen) gibi yeni okulların doğuşuyla büyük ölçüde “Çinlileşti”. Bu gelişme ikinci binyılda sürekli hâle gelen iki olguya yol açtı: bir yanda devlet himayesi için rekabet, öbür yanda Konfüçyüsçülük, Daoculuk ve Budizm'den oluşan “Üç Öğreti”yi sentezleme girişimleri. SEP'e göre Daocu ve Budist düşüncenin kesişmesi öğretilerde, ortak tanrıları olan kültlerde (örneğin Avalokiteśvara/Guanyin) ve meditasyon uygulamalarında görülür. World History Encyclopedia ise Hindistan'dan gelen Budizm'in aksine Taoculuğun Çin halkının kendi gözlem ve inançlarından doğduğunu ve bu yüzden Çin kültürünü derinden etkilediğini vurgular; aynı kaynağa göre Taoculuk ile Konfüçyüsçülük insanın doğuştan iyiliği görüşünde birleşir, ancak bu iyiliğin nasıl ortaya çıkarılacağında ayrılır (bkz. Konfüçyüsçülük).

Kaynaklar: [1] [5]

Quanzhen ve Bugünkü Daoculuk

SEP'e göre Quanzhen (Tam Gerçeklik ya da Tam Mükemmellik) manastır tarikatı, Jurchen Jin hanedanı döneminde Wang Zhe (1113–1170) ve yedi baş öğrencisi tarafından kuruldu. Budizm'le yaşanan tartışmalar XIII. yüzyılın ikinci yarısında yasaklara, hatta Quanzhen temsilcilerinin derlediği bir Daocu külliyatın yakılmasına yol açtı; ancak tarikat Yuan döneminde yeniden saray desteği kazandı. Ming hanedanı Göksel Efendilere öncelik verirken Wang Changyue (1592–1680) Qing hanedanının desteğini aldı ve onun Longmen (Ejder Kapısı) kolu Quanzhen'in ana kolu oldu. SEP'e göre Quanzhen bugün Göksel Efendiler Yolu ile birlikte Daoculuğun iki ana kolundan biridir; Pekin'deki Baiyun Guan (Beyaz Bulut Manastırı) Çin Daocu Derneği'nin merkezidir (bkz. Qing Hanedanı).

Kaynaklar: [1]

Simya ve Ölümsüzlük Arayışı

SEP'in Religious Daoism maddesine göre Daoculukta dış simya (waidan) ve iç simya (neidan) olmak üzere iki gelenek vardır. III. yüzyıldan itibaren gelişen Taiqing (Büyük Berraklık) geleneğinde simya karmaşık bir ritüel dizisi olarak uygulanıyordu: aktarım töreni, inziva ve arınma, tılsımlarla korunan “iksir odası”nın kurulması, Laojun'dan yardım dilenen ateş yakma töreni ve ancak sonra karışımın hazırlanması. Kapalı potada maddelerin evrenin başlangıcındaki durumuna “geri döndüğüne” inanılıyordu; iksir, Daode jing'de Dao'nun içinde gizli olduğu söylenen “öz”ün somut işaretiydi. SEP'e göre iksirin aşkınlık ve ölümsüzlük sağladığına, ayrıca yutulmadan elde ya da kemerde taşındığında bile koruyucu bir tılsım işlevi gördüğüne inanılıyordu. SEP ayrıca Zhuangzi'den başlayarak bazı Daocu metinlerin “yaşamı besleme” (yangsheng) yöntemlerini tek başına bir yol olarak görmeyi eleştirdiğini yazar.

Kaynaklar: [1]

Tartışma: Laozi Gerçekten Yaşadı mı?

Laozi'nin tarihselliği kaynaklarda farklı değerlendirilir. SEP'in Religious Daoism maddesi, günümüz Batı araştırmalarının tarihî bir Laozi olmadığı konusunda “neredeyse oybirliği içinde” olduğunu yazar; ona göre “Yaşlı Usta” anlamına gelen bu isim, metnin arkasındaki adsız ve büyük ölçüde sözlü geleneği temsil eden “kolektif bir varlık” olarak görülebilir. SEP'in Laozi maddesi ise daha temkinlidir: Çin dışında Shiji anlatısını tamamen kabul eden az sayıda bilim insanı bulunduğunu, Fung Yu-lan'a göre Sima Qian'ın efsanevî Lao Dan ile daha sonra yaşamış Li Er'i karıştırdığını, A. C. Graham'a göre ise anlatının farklı efsanelerin birleşmesinden doğduğunu aktarır. Aynı madde, Laozi'nin hem Konfüçyüsçü hem Daocu kaynaklarda olumlu görünmesinin bu figürün polemik amaçlarla uydurulmuş olma olasılığını zayıflattığını ve Lao Dan adlı bir düşünürün çevresinde bir takipçi topluluğu oluşmuş olabileceğini belirtir. World History Encyclopedia ise Laozi'yi yaklaşık MÖ 500'e yerleştirerek geleneksel anlatıyı izler.

Kaynaklar: [1] [2] [5]

Tartışma: Felsefe mi, Din mi?

Taoculuğun “felsefi” (daojia) ve “dinî” (daojiao) olarak ikiye ayrılması tartışmalıdır. SEP'in Religious Daoism maddesi, Kristofer Schipper'den aktardığı bir alıntıyla başlar: bu ayrım sinolojide bir “dogma” hâline gelmiştir, ancak Daocu kanonlar böyle bir ayrım yapmamış ve 1445'te yayımlanan Ming kanonundaki metinlerde iki terim neredeyse eş anlamlı kullanılmıştır. SEP'e göre “felsefe” ve “din” sözcükleri modern öncesi Çincede yoktu; Daocular daojia'yı “Dao'nun soyu”, daojiao'yu “Dao'nun öğretisi” olarak anlıyor ve ikisini aynı şeyin iki yüzü sayıyordu. Madde, “dinî Daoculuk” yerine “Daocu din”, “felsefi Daoculuk” yerine “Daocu düşünce” terimlerini önerir. World History Encyclopedia ise Taoculuğu doğrudan “hem bir felsefe hem de bir din” olarak tanımlar. Bu madde her iki yaklaşımı aktarır ve iki boyutu birlikte ele alır.

Kaynaklar: [1] [5]

Tartışma: Tarihlerdeki Farklar

Taoculuğun erken tarihine ilişkin bazı tarihler kaynaklar arasında farklılık gösterir. Mawangdui elyazmalarının bulunuş yılı SEP'in Religious Daoism maddesinde 1972, Laozi maddesinde 1973 olarak geçer; iki madde Guodian buluntusunun daha eski olduğunda birleşir. Laozi'nin yaşadığı dönem için gelenek MÖ VI. yüzyılı verirken World History Encyclopedia yaklaşık MÖ 500'ü kullanır; SEP ise bu tarihin metnin ilk nüshalarının dolaştığı MÖ IV. yüzyılla bağdaşmasının güç olduğunu vurgular. Zhang Daoling'e yapılan vahyin 142 yılı da SEP'e göre “geleneksel tarih”tir. Bu madde her tarihi kaynağıyla birlikte verir ve geleneksel anlatı ile modern araştırmanın vardığı sonuçları ayırır.

Kaynaklar: [1] [2] [5]

Mirası

SEP'e göre Daode jing Çin tarihi boyunca sayısız şerhe konu oldu: bir sayıma göre yedi yüz, Yuan dönemi Daocu ustası Zhang Yucai'ye (ö. 1316) göre ise onun zamanında üç binden fazla. Metin “Derin Öğreti” (Xuanxue) adlı düşünce akımına da ilham verdi. Göksel Efendiler Yolu ve Quanzhen bugün de Daoculuğun iki ana kolu olarak yaşar. World History Encyclopedia'ya göre Taoculuk Tang döneminden sonra devlet desteğini yitirse de bugün Çin'de ve başka ülkelerde yaşayan bir din olarak sürmektedir. SEP'in Religious Daoism maddesi, Daoculuğun Budizm, İslâm, Yahudilik ya da Hristiyanlık kadar karmaşık ve çok katmanlı bir gelenek olduğunu, modern kategorilerin onu anlamaya yardım edebileceğini, ancak gelenekte olmayan sınırlar da yaratabileceğini hatırlatır.

Kaynaklar: [2] [1] [5]

Önemli İsimler

• Laozigeleneğe göre MÖ VI. yüzyıl

  Daode jing'in yazarı sayılan “Yaşlı Usta”.

• Zhuangzi (Zhuang Zhou)yaklaşık MÖ 370–280

  Zhuangzi'nin “İç Bölümler”inin yazarı.

• Sima Qianyaklaşık MÖ 145–86

  Laozi'nin bilinen ilk biyografisini yazan Han tarihçisi.

• Zhang DaolingII. yüzyıl

  İlk Göksel Efendi; örgütlü Daocu dinin kurucusu sayılır.

• Zhang LuII–III. yüzyıl

  Hanzhong'daki Daocu teokrasinin yöneticisi.

• Wang Zhe1113–1170

  Quanzhen tarikatının kurucusu.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• yaklaşık MÖ 370–280

  Zhuangzi'nin yaşadığı dönem.

• MÖ 168

  Mawangdui mezarı mühürlendi; iki ipek Laozi elyazması.

• yaklaşık MÖ 100

  Sima Qian'ın Shiji'si Laozi'nin biyografisini verir.

• 142 (geleneksel)

  Laojun'un Zhang Daoling'e görünmesi; Göksel Efendiler Yolu.

• 166

  İmparator Huan sarayda Laozi onuruna tören düzenledi.

• 618

  Tang Hanedanı; Li ailesi Laozi soyunu sahiplendi.

• yaklaşık 740

  İlk imparatorluk Daocu külliyatı (Kaiyuan daozang).

• 1113–1170

  Quanzhen'in kurucusu Wang Zhe.

• 1445

  Ming Daocu kanonu yayımlandı.

• 1972/1973

  Mawangdui elyazmaları bulundu.

• 1993

  Guodian bambu şeritli Laozi bulundu.

• geleneğe göre MÖ VI. yüzyıl

  Laozi'nin yaşadığı dönem (Sima Qian anlatısı).

• MÖ IV. yüzyılın ikinci yarısı

  Erken Daode jing nüshaları dolaşımda (Guodian).

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Stanford Encyclopedia of Philosophy — Religious Daoism (Fabrizio Pregadio, 2016; gözden geçirme 2020)

   Daojia–daojiao ayrımı, erken metinler, Laozi'nin tanrılaştırılması, Göksel Efendiler, Tang, Quanzhen ve simya.

2. Stanford Encyclopedia of Philosophy — Laozi (Alan Chan)

   Sima Qian'ın Laozi anlatısı, metnin tarihlenmesi, Mawangdui ve Guodian elyazmaları.

3. Stanford Encyclopedia of Philosophy — Zhuangzi (Chad Hansen)

   Zhuangzi'nin göreceliği ve kelebek rüyası.

4. Stanford Encyclopedia of Philosophy — Daoism (Chad Hansen)

   Klasik Daocu düşüncenin felsefi çerçevesi.

5. World History Encyclopedia — Taoism (Emily Mark)

   Taoculuğun genel tarihi, Tang dönemi ve Konfüçyüsçülükle ilişkisi.