Genel Bakış
Stoacılık, Kıbrıs'ın Kition kentinden gelen Zenon'un MÖ 300 dolaylarında Atina agorasında ders vermeye başlamasıyla doğdu. Dersler, duvarları resimlerle bezeli sütunlu bir galeride, “stoa poikile”de (Renkli Revak) yapılıyordu; okulun adı bu yapıdan gelir. Zenon felsefeye Kinik Krates'in öğrencisi olarak girmişti, Megaralı Stilpon'dan ve Akademia'nın başındaki Polemon'dan da ders aldı. Kaynaklara göre geliştirdiği sistem hem Sokratesçi bir esine (erdem en yüksek iyidir; bkz. Sokrates) hem de bu hocaların görüşleri arasında bir uzlaşmaya dayanıyordu. Okulun merkezî iddiası şuydu: mutluluk (eudaimonia) dış koşullardan değil, kişinin kendi aklından ve karakterinden doğar; tek gerçek iyi erdem, tek gerçek kötü erdemsizliktir. Sağlık, servet ve itibar ise “kayıtsız şeyler”dir (adiaphora). Ancak Stoacılar bunların hepsini aynı ölçüde önemsiz saymadı: bir bölümü “tercih edilen kayıtsızlar” (proegmena) sayıldı; yani mutluluğa bir şey katmasalar da akılla peşinden gidilmesi uygun olan şeyler. Okul geleneksel olarak üç döneme ayrılır: Zenon, Kleanthes ve Khrysippos'un Erken Stoa'sı (yaklaşık MÖ 300–230), Panaitios ve Poseidonios'un Orta Stoa'sı (MÖ 2.–1. yüzyıllar) ve Seneca, Epiktetos ile Marcus Aurelius'un Roma İmparatorluğu dönemi Stoa'sı. Bu üçlü dönemleme araştırmacılar arasında tartışmalıdır, ama yaygın olarak kullanılır.
Kaynak Sorunu: Stoacılık Neden Parçalı Bilinir?
Stoacılığı okumak, tuhaf bir eşitsizlikle başlar: okulun ilk üç başkanı Zenon, Kleanthes ve Khrysippos'tan elimizde tek bir eksiksiz eser bile yoktur. Antik çağda çok yazmışlardı; yalnızca Khrysippos'un 150'den fazla eser yazdığı bilinir, ama bunlardan geriye parçalar kalmıştır. Tam metinleri günümüze ulaşan Stoacıların hepsi Roma İmparatorluğu dönemindendir: Seneca, Epiktetos ve Marcus Aurelius ile Kornutus, Kleomedes ve Hierokles gibi daha az tanınan yazarlar. Bu, Erken Stoa'nın öğretisini doğrudan değil dolaylı yoldan bildiğimiz anlamına gelir: araştırmacılar onu, sonraki derlemelerden ve Stoacıları kendi amaçları için tartışan başka filozofların aktarımlarından yeniden kurar. Bu tanıkların bir kısmı Stoacılara düşmandır. Bu yüzden “Stoacılar şuna inanırdı” cümlesi, hangi dönemin hangi tanığına dayandığı belirtilmedikçe eksik bir cümledir.
Kaynaklar: [1]
Felsefenin Üç Dalı
Stoacılar felsefeyi mantık, fizik ve etik olarak üçe böldü ve bu alanların birbirinden ayrılamayacağını vurguladı. Bunu anlatmak için birden çok benzetme kullandılar; Diogenes Laertios'un aktardığı üç örnekten biri felsefeyi verimli bir tarlaya benzetir (çit mantıktır, toprak ve ağaçlar fiziktir, meyve etiktir), bir diğeri yumurtaya (mantık dış kabuk, etik onun altındaki katman, fizik en iç), üçüncüsü canlı bir bedene (mantık kemikler ve kirişler, etik etli kısımlar, fizik ruh). Mantıkta Stoacılar, Aristoteles'in (Aristoteles) terimler ve yüklemler üzerine kurulu mantığından farklı olarak, bugün önermeler mantığı diyebileceğimiz bir sistem geliştirdi. Fizikte evren, her şeye nüfuz eden bir “soluk”un (pneuma) düzenlediği, akılcı bir ilkeyle (logos) yönetilen canlı bir bütündür; Stanford girişinin ifadesiyle tüm kozmos yaşayan bir şeydir ve tanrı ona, bir hayvanın yaşam gücünün bedenine bağlı olduğu gibi bağlıdır. Kozmos ayrıca sonsuz bir döngüden geçer: her şeyin ateşe dönüştüğü yanma dönemleri ile kozmik düzen dönemleri birbirini izler. Etik bu iki temelin üstünde yükselir: evrenin akılcı düzenini kavrayan kişi aklını o düzene uydurarak “doğaya uygun yaşar”. Bu bütünlük, Stoacılığı bir öğüt koleksiyonundan ayırır: etikte söylenen şeylerin çoğu, fizikte söylenenlere dayanır.
Kaynaklar: [1]
Kontrol İkiliği: Epiktetos
Stoacı pratiğin en tanıdık ilkesi, Epiktetos'un “El Kitabı”nın (Encheiridion) açılış cümlesindedir: bazı şeyler bize bağlıdır, bazıları değildir. Bize bağlı olanlar görüşlerimiz, itkilerimiz, arzularımız ve kaçınmalarımız, yani kendi eylemimiz olan her şeydir; bize bağlı olmayanlar bedenimiz, mülkümüz, itibarımız ve makamlarımızdır. Epiktetos bu ayrımı bir eğitim programına çevirdi ve üç “disiplin” öğretti: arzu disiplini, eylem disiplini ve onay disiplini. Kendisi MS 55 dolaylarında Frigya'nın Hierapolis kentinde doğdu, çocukken Epaphroditos adlı zengin bir azatlının kölesi oldu, sonradan özgürlüğüne kavuştu ve MS 89 dolaylarında Roma'dan sürüldü; yaklaşık MS 135'e kadar yaşadığı tahmin edilir. Topal olduğu bilinir, ama nedeni konusunda kaynaklar ayrılır: bir anlatıya göre efendisi bacağını kırana kadar bükmüştü, bir başkasına göre nedeni romatizmaydı. Bize ulaşan iki eser, öğrencisi Flavius Arrianos'un kaleme aldığı “Konuşmalar” ve “El Kitabı”dır; yani okuduğumuz Epiktetos, bir öğrencinin süzgecinden geçmiş Epiktetos'tur.
Kaynaklar: [3]
Duygular ve Apatheia
Stoacılığın en çok yanlış anlaşılan kavramı apatheia'dır. Stoacılar tutkuyu (pathos), “aklın buyruklarına uymayan aşırı itki” ya da “akıl dışı, doğaya aykırı bir ruh hareketi” olarak tanımladı. Stanford girişine göre dört ana tür ayırdılar: üzüntü (şimdiki bir kötülük), korku (gelecekteki bir kötülük), arzu (gelecekteki bir iyi) ve haz (şimdiki bir iyi); arzu ile korku birincil, üzüntü ile haz ikincildir. Bu yüzden apatheia duygusuzluk demek değildir: hedef, aklın onayını almayan tutkulardan kurtulmaktır. Stoacılar ayrıca bilgenin yaşayabileceği “iyi duygular” (eupatheiai) tanımladı; bunlar gerçek iyilere, yani erdeme, erdemli eylemlere ve erdemli dostlara verilen duygusal tepkilerdir ve İnternet Felsefe Ansiklopedisi bunları sevinç, sağduyulu temkin ve isteme olarak sayar. Sonraki Stoacılar buna bir kavram daha ekledi: propatheiai, yani insanın onay vermeden önce yaşadığı ani, istemsiz tepkiler; bu sayede bilge, erdemini bozmadan insani bir tepki yaşayabilir. Seneca'nın “Öfke Üzerine” adlı yapıtı bu kuramın uygulaması olarak okunur: Stanford'un aktardığına göre Seneca, duyguların akıl dışı olduğunu ve akıl dışının evcilleştirilemeyeceğini savunur; bu yüzden duygular ılımlandırılamaz, akla uygun tepkilerle yer değiştirmelidir.
Dört Erdem ve Kozmopolitlik
Stoacı etik dört temel erdem etrafında kurulur: sağduyu ya da pratik bilgelik (phronesis), adalet (dikaiosyne), cesaret (andreia) ve ölçülülük (sophrosyne). Okulun içinde bu erdemlerin birbiriyle ilişkisi konusunda yorum farkı vardı: İnternet Felsefe Ansiklopedisi'ne göre Kleanthes erdemlerin birliğini katı biçimde yorumlarken, Khrysippos daha çoğulcu bir yorum getirdi. Stoacı etiğin merkezî öğretilerinden biri olan “oikeiosis” (“kendine ait kılma”) ise ilgi ve sorumluluğun kişinin kendisinden başlayıp giderek genişleyen halkalar hâlinde yakın çevreye, oradan da tüm insanlığa uzandığını söyler; bu imge, Roma dönemi Stoacılarından Hierokles'e atfedilen eşmerkezli çemberlerle anılır. Buradan, antik dünyada dikkat çekici bir kozmopolitlik doğdu. Marcus Aurelius, “Düşünceler”in VI. kitabında (VI.44) imparator olarak kendi konumuyla insan olarak konumu arasındaki ayrımı bu çerçevede kurar: Antoninus olarak şehri ve yurdu Roma'dır, insan olarak ise evrendir.
Kaynaklar: [2]
Roma'da Stoacılık
Stoacılık Roma'ya (Roma İmparatorluğu), Rodoslu Panaitios (yaklaşık MÖ 185–110) aracılığıyla girdi. Kaynağa göre Panaitios Roma'da uzun süre yaşadı, Scipio Aemilianus'un çevresinin üyesiydi ve bu çevrede Stoacılığın Roma'da yayılmasına yardım etti. Cicero'nun “De Officiis” (Ödevler Üzerine) adlı yapıtının ilk iki kitabı, Panaitios'un uygun eylem üzerine yazdığı esere dayanır. Roma döneminin bilinen üç adından Seneca (yaklaşık MÖ 4 – MS 65; doğum yılı kaynaklara göre MÖ 8 ile MÖ 1 arasında değişir), Neron'un hocasıydı ve MS 54'te Neron'un tahta çıkmasından sonra danışmanları arasında yer aldı; Piso Suikastı'na karışmakla suçlandı ve MS 65'te intihara mahkûm edildi. Epiktetos'u yukarıda anlattık. Marcus Aurelius (121–180; imparator 161–180) ise “Düşünceler”in en azından bir bölümünü askerî seferlerinin son yıllarında yazdı. Bu notları yayımlamak için değil, kendi ahlaki gelişimi için, yaşamak istediği Stoacı ilkeleri kendine hatırlatmak amacıyla tuttuğu anlaşılır; nitekim birinci kitapta Stoacı hocaları Rusticus, Apollonius ve Sextus'a şükranını kaydeder ve Epiktetos'u ayrıca anar.
Tartışma: Bilge Var mıydı?
Stoacı etiğin ölçütü, tam anlamıyla erdemli ve bilge kişidir: “bilge”. Ama Stanford girişine göre kesin bilgi yalnızca bilgeye özgüdür ve okulun önde gelenleri bile ona sahip olduklarını ileri sürmemiştir. Yani Stoacılık, kimsenin tam olarak ulaşamadığı bir ideali ölçüt olarak koyan bir felsefedir. Bu, onu hem daha insani hem de daha kolay eleştirilebilir kılar: ideale ulaşılamıyorsa, ona ne kadar yaklaşıldığını söyleyecek bir ölçü nereden gelecektir?
Kaynaklar: [1]
Tartışma: Kader, Sorumluluk ve Kayıtsızlar
Evren tümüyle belirlenmişse insan neden sorumlu tutulur? Khrysippos'un yanıtı silindir benzetmesidir: silindir bir itmeyle harekete geçer, ama nasıl yuvarlanacağını kendi doğası belirler; benzer biçimde dış izlenimler bize gelir, ama onlara nasıl onay vereceğimizi kişinin kendi psikolojik yapısı belirler. Stanford girişi, eylemin sorumluluğunu bu yüzden kişinin kendi doğasına bağlanmış saydığını aktarır. İkinci tartışma kayıtsızlarla ilgilidir. Eleştirmenler şu ikilemi öne sürdü: sağlık ve servet gibi tercih edilen kayıtsızlar gerçekten iyiyse, “yalnız erdem iyidir” ilkesi çöker; değilse mutluluk nihai pratik amaç olmaktan çıkar. Stanford girişi, Stoacı açıklamanın bu iki boynuza takılıp takılmadığının hâlâ araştırmacılar arasında tartışma konusu olduğunu söyler. Üçüncüsü bilgiyle ilgilidir: Akademia'nın şüpheci filozofları, Zenon'un “kavrayıcı izlenim” tanımının koşullarını birden karşılayan hiçbir izlenimin bulunamayacağını, dolayısıyla Stoacıların anladığı biçimde bilginin imkânsız olduğunu savundu.
Kaynaklar: [1]
Tartışma: Seneca ve Doktrinin Birliği
Seneca gerçekten bir Stoacı mıydı? Stanford girişi ona ortodoks Stoacı demek yerine “Stoa sistemi içinde yazan” biri demeyi önerir; İnternet Felsefe Ansiklopedisi ise onun bazı konularda Stoacılardan ayrılmaya hazır olduğunu ve kimilerinin ona “eklektik” dediğini kaydeder. Ona yöneltilen eleştiri servetiyle ilgilidir: Tacitus'un aktardığına göre Publius Suillius, Seneca'nın kral lütfunun dört yılı içinde üç yüz milyon sesterce biriktirdiğini öne sürüp bunun hangi bilgelikle mümkün olduğunu sormuştu. İnternet Felsefe Ansiklopedisi, Seneca'nın kendisinin de tam anlamıyla felsefi bir hayat sürdüğünü reddettiğini ekler. Daha genel bir soru da Stoacılığın tek bir doktrin olup olmadığıdır. Değildi: Panaitios kehaneti ve kozmik yanma inancını reddetti, erdemin tek başına mutluluğa yetmediğini, sağlık ve bir miktar olanağın da gerektiğini savundu ve Platoncu ile özellikle Aristotelesçi öğeleri Stoacılığa katmaya çalıştı. Dolayısıyla “Stoacılık şunu öğretir” cümlesi, kaynak sorununun ötesinde, dönemler arasındaki farkları da silme riski taşır.
Bugüne Mirası
Stoacılığın etkisi okulun kurumsal sonundan sonra da sürdü. İnternet Felsefe Ansiklopedisi, Bizans İmparatoru I. Justinianus'un 529'da antik felsefe okullarını resmen kapatmasından söz eder ve Stoacılığın etkisinin bunun çok ötesine uzandığını belirtir. Stanford girişi bu etkiyi birkaç alanda ele alır. Birincisi dildir: Stoacılar, özellikle Khrysippos, dili sistematik biçimde inceledi ve birçok araştırmacıya göre teknik dilbilgisi disiplininin temellerini attı. İkincisi Hristiyan yazarlar ve doğal hukuk geleneğidir: girişe göre etikte doğal hukuk kuramları geleneği doğrudan Stoacılıktan gelir gibi görünür ve Augustinus, hayvanların ahlaki topluluğa üyeliği gibi birkaç noktada Platoncu görüşe karşı Stoacı tutumları benimsemiştir (bkz. Hristiyanlık). Modern dönemde ise İnternet Felsefe Ansiklopedisi, “Modern Stoacılık” hareketinin köklerini Viktor Frankl'ın logoterapisine ve Albert Ellis'in erken bilişsel-davranışçı terapisine kadar götürür; bilişsel-davranışçı terapist Donald Robertson'ın 2013 tarihli kitabı ise hareketin daha çok kendi kendine gelişim odaklı katkısı olarak anılır.
Önemli Düşünürler
- Kitionlu Zenonokulu yaklaşık MÖ 300'de kurdu
Kıbrıslı düşünür; Kinik Krates'in, Megaralı Stilpon'un ve Polemon'un öğrencisiydi.
- Khrysipposokulun başında MÖ ~230–206
Okulun üçüncü başkanı; 150'den fazla eser yazdığı bilinir, hiçbiri eksiksiz ulaşmadı.
- PanaitiosMÖ ~185–110
Rodoslu; Stoacılığın Roma'da yayılmasına yardım etti, doktrini yumuşattı.
- SenecaMÖ ~4 – MS 65 (doğum yılı belirsiz)
Neron'un hocası ve danışmanı; “Öfke Üzerine” ve ahlaki mektuplarıyla tanınır.
- EpiktetosMS ~55–135
Eski köle; “bize bağlı olan ve olmayan” ayrımıyla tanınır, öğretisi öğrencisi Arrianos'un derlemelerinden bilinir.
- Marcus AureliusMS 121–180
Roma imparatoru (161–180); kendine yazdığı notlar “Düşünceler” adıyla tanınır.
Kilit Olaylar Kronolojisi
Kitionlu Zenon Atina'da Stoa Poikile'de ders vermeye başladı.
Khrysippos okulun başında bulundu; Stoacılığın en etkili düşünürlerinden sayılır.
Rodoslu Panaitios, Scipio Aemilianus'un çevresinde Stoacılığın Roma'da yayılmasına yardım etti.
Neron tahta çıktı; Seneca danışmanları arasında yer aldı.
Seneca, Piso Suikastı'na karışmakla suçlanarak intihara mahkûm edildi.
Epiktetos Roma'dan sürüldü.
Marcus Aurelius imparatordu; “Düşünceler”in en azından bir bölümünü seferlerinin son yıllarında yazdı.
Justinianus antik felsefe okullarını resmen kapattı; Stoacılığın etkisi bundan sonra da sürdü.
Kaynaklar ve ileri okuma
Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.
- Stanford Encyclopedia of Philosophy — Stoicism
Üç dönem, kaynak sorunu, mantık-fizik, duygular, kader ve sorumluluk, bilge, kayıtsızlar ikilemi, Hristiyan yazarlara etki.
- Internet Encyclopedia of Philosophy — Stoicism
Zenon'un hocaları, iyi duygular, dört erdem ve oikeiosis, Kleanthes–Khrysippos yorum farkı, 529 ve modern Stoacılık.
- Internet Encyclopedia of Philosophy — Epictetus
Epiktetos'un yaşamı, topallığının nedeni, Arrianos'un derlemeleri, El Kitabı'nın açılışı ve üç disiplin.
- Stanford Encyclopedia of Philosophy — Marcus Aurelius
Yaşam tarihleri, Düşünceler'in kendine yazılmış oluşu, hocaları.
- Stanford Encyclopedia of Philosophy — Seneca
Neron'la ilişkisi, ölümü, duygular kuramı, ortodoksluk sorusu.
- Internet Encyclopedia of Philosophy — Seneca
Doğum yılı belirsizliği, Suillius'un servet eleştirisi, eklektiklik.
- Encyclopedia.com — Panaetius of Rhodes (c. 185–110 BCE)
Scipio çevresi, Roma'ya Stoacılığın girişi, Panaitios'un doktrinde değişiklikleri, De Officiis.
Görseller
Sık Sorulan Sorular
Seneca ile Aziz Pavlus'un yazışmaları gerçek mi?
Hayır. Apokrif metinler arasında yer alan Pavlus–Seneca yazışması, Stanford Felsefe Ansiklopedisi'nin ifadesiyle gerçek değildir. Sahteliğin kendisi de eskidir: yazışmaya Hieronymus (“Ünlü Adamlar Üzerine”, 12) ve Augustinus (153. mektup, 4) atıf yapar. Bu, mektupların iki tarihsel kişinin gerçek bir diyaloğunu yansıtmadığını gösterir. Ama Stanford girişi bir uyarı da ekler: mektupların ne Pavlus'a ne Seneca'ya ait olması, Pavlus'un Stoa felsefesinden habersiz olduğu anlamına gelmez. Yani sahte belge çürütülürken Stoacılık ile erken Hristiyan dünyası arasındaki gerçek temas sorusu açık kalır.
Gündelik dildeki “stoik olmak” ile antik Stoacılık aynı şey mi?
Değil. Gündelik dilde stoik, acıya şikâyet etmeden katlanan kişidir; antik Stoacılık ise mantığı, fiziği ve etiği birbirinden ayrılamaz sayan bütünlüklü bir sistemdi. Stanford girişi de bilgenin “iyi duyguları”nın (eupatheiai), Stoacı bilgenin duygusuz bir robot olduğu karikatürünü boşa çıkardığını vurgular. Ayrıca antik Stoacılar doğaya uygun yaşamanın anlamını kozmosun akılcı ve canlı bir bütün olduğu iddiasına bağlıyordu. Modern kullanım genellikle bu kozmolojiyi bırakıp pratik öğütleri alır; bu meşru bir kullanım olabilir, ama antik okulun kendisiyle özdeş değildir.
“Düşünceler” yayımlanmak için mi yazıldı ve adını kim koydu?
Stanford girişine göre Marcus Aurelius bu notları kendi ahlaki gelişimi için, yaşamak istediği Stoacı ilkeleri kendine hatırlatmak amacıyla yazdı; eserin antik kaynaklardaki adı “ta eis heauton”dur, yani kendine yazılanlar. Bugün kullandığımız “Düşünceler” (Meditations) başlığı ise sonradan, modern editör Casaubon tarafından verilmiştir. Eser hakkındaki en eski anıştan biri de Bizans'ta, MS 900 dolaylarında Suidas Sözlüğü'nde geçer. Yani Marcus'un kendisi ne bir başlık koydu ne de okurları düşündü; bizim elimizdeki “kitap”, sonraki kuşakların bir özel defterden çıkardığı bir metindir.