Roma İmparatorluğu

Genel Bakış

Roma, geleneğe göre m.ö. 753'te Tiber kıyısında kurulan bir şehir devletinden Akdeniz'in tamamına hükmeden bir imparatorluğa dönüştü. Tarihi genellikle üç döneme ayrılır: yarı efsanevi krallık, m.ö. 6. yüzyılın sonunda kurulan Cumhuriyet ve m.ö. 27'de Augustus'la başlayan İmparatorluk. İmparatorluk en geniş sınırlarına yaklaşık m.s. 117'de, Traianus döneminde ulaştı. Batı'da 476'da son imparator Romulus Augustulus'un tahttan indirilmesiyle sona erdi; Doğu'da ise başkenti Konstantinopolis olan devlet 1453'e kadar sürdü (bkz. Bizans İmparatorluğu). Anadolu m.ö. 2. yüzyıldan itibaren adım adım Roma yönetimine girdi ve imparatorluğun ağırlık merkezi 330'da Konstantinopolis'e kayınca devletin çekirdeği hâline geldi. Bu madde Roma'yı Cumhuriyet ve İmparatorluk dönemleriyle, Anadolu'yla ilişkisini ve kaynakların ayrıştığı noktaları belirterek anlatır.

Kaynaklar: [23] [7] [1]

Kuruluş Efsanesi

Efsaneye göre Romulus ile Remus, savaş tanrısı Mars ile Alba Longa'nın meşru kralının kızı Rhea Silvia'nın çocuklarıydı. Tiber'e bırakılan ikizleri Palatinus Tepesi'nin eteğinde bir dişi kurt emzirdi, ardından çoban Faustulus ile karısı Acca Larentia büyüttü. Kardeşler yeni şehrin nereye kurulacağı konusunda anlaşmazlığa düştü; kaynakların çoğu Romulus'un Remus'u öldürdüğünü anlatır, bazı anlatımlarda ise ölüm bir kaza ya da Romulus'un taraftarlarının işidir. Tarihçi Livius, kuruluşu 21 Nisan m.ö. 753'e tarihler; Romulus şehre kendi adını verdi. Geleneğe göre Romulus'tan sonra altı kral daha hüküm sürdü; sonuncusu Kibirli Tarquinius'tu (Tarquinius Superbus).

Kaynaklar: [7]

Cumhuriyetin Kuruluşu ve Pleblerin Mücadelesi

Son kral Tarquinius Superbus'un devrilmesi kaynaklarda m.ö. 510 ya da 509'a tarihlenir; World History Encyclopedia'nın Roma Cumhuriyeti maddesi bile metinde 510, kronolojide 509'u kullanır. Krallık yerine her yıl seçilen yöneticiler ve Senato'ya dayanan bir düzen kuruldu. Erken Cumhuriyet'i patrici (soylu) ile pleb (halk) arasındaki gerginlik şekillendirdi: ordunun büyük bölümünü yoksul yurttaşlar oluşturuyor ama savaş kazançları varlıklılara gidiyordu. M.ö. 494'te plebler şehrin dışında toplanıp temsil hakkı verilene kadar dönmeyi reddetti; bu “ilk ayrılık” sınıflar arası çatışmanın başlangıcı sayılır ve pleblere kendilerine ait bir meclis, Pleb Meclisi'ni (Concilium Plebis) kazandırdı. Yasaların yazıya geçirilmesi de bu mücadelenin ürünüdür (bkz. Roma Hukuku bölümü).

Kaynaklar: [8]

Pön Savaşları

Roma ile Kuzey Afrika'daki Kartaca arasında üç savaş yapıldı: Birinci (m.ö. 264–241), İkinci (m.ö. 218–201; bazı kaynaklarda 218–202) ve Üçüncü (m.ö. 149–146). Birinci savaş iki gücün kısmen paylaştığı Sicilya yüzünden çıktı ve Kartaca'yı ağır bir savaş tazminatı altına soktu. M.ö. 218'de Hannibal, Roma'nın müttefiki Saguntum'u aldıktan sonra İtalya'yı kuzeyden işgal etmek için Alpler'i aştı; World History Encyclopedia'ya göre geçiş 17 gün sürdü ve ordusu 26.000 kişiye ve birkaç file indi. 2 Ağustos m.ö. 216'daki Cannae Muharebesi Roma'nın en ağır yenilgilerinden biri oldu. Kayıpların boyutu aynı yazarın iki maddesinde bile farklı çerçevelenir: Cannae maddesi sahaya çıkan 50.000'i aşkın Romalıdan 44.000'inin öldüğünü, Hannibal'ın 6.000 kişi kaybettiğini yazarken, Hannibal maddesi Roma kuvvetini 80.000'in üzerinde gösterir. Scipio (sonradan Africanus) savaşı Afrika'ya taşıdı ve m.ö. 202'de Zama'da Hannibal'ı yendi. Kartaca, elli yıllık tazminatı ödedikten sonra Numidya ile savaşınca Roma m.ö. 149'da şehrin kıyıdan uzağa taşınmasını istedi; Kartacalılar reddedince başlayan üçüncü savaş m.ö. 146'da Kartaca'nın yıkılmasıyla bitti ve Roma Akdeniz'in egemen gücü oldu.

Kaynaklar: [9] [10] [11]

Doğu'ya Açılış: Roma ve Anadolu

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Anadolu maddesine göre Roma'nın m.ö. 190'da Selevkoslar'a karşı kazandığı Magnesia (Manisa) Muharebesi, Anadolu'da Roma egemenliğinin başlangıcıdır; m.ö. 168'deki Pydna zaferi de Roma'yı Doğu Akdeniz'in “hakemi” hâline getirdi. Magnesia'dan sonra m.ö. 188'de imzalanan Apameia Antlaşması Selevkosları Anadolu'dan çekilmeye zorladı; Roma'nın müttefiki Pergamon Krallığı bu süreçte güçlendi. Pergamon'un son kralı III. Attalos ülkesini vasiyetle Roma'ya bırakınca eski krallık topraklarında ilk Roma eyaleti Asia kuruldu; TDV bu eyaletin kuruluşu için m.ö. 129 tarihini verir, Attalos hanedanının sonu ise m.ö. 133'tür. Asia'yı m.ö. 101'de Kilikya, m.ö. 74'te Bitinya, m.ö. 63'te Pontus-Bitinya ve yeniden düzenlenen Kilikya, m.ö. 25'te Galatya izledi; m.s. 17'de Kapadokya, 43'te de TDV'nin “Lidya-Pamfilya” diye andığı eyalet eklendi. Arada Pontus kralı VI. Mithridates ile Roma arasında uzun savaşlar (m.ö. 89–63) yaşandı.

Kaynaklar: [1] [25] [8]

Sulla'dan Sezar'a: Cumhuriyetin Çöküşü

M.ö. 1. yüzyılda Cumhuriyet iç çatışmalarla sarsıldı. İtalyan müttefiklerin vatandaşlık talebiyle çıkan Müttefikler Savaşı (World History Encyclopedia'nın maddelerinde üç farklı tarih aralığı geçer: Sulla maddesinde m.ö. 91–88, Cumhuriyet maddesinde 90–88, Roma Ordusu maddesinde 91–87), Roma'nın taleplerin çoğunu kabul etmesiyle bitti. Sulla m.ö. 88'de ve 83–82'de Roma'ya yürüdü, rakiplerini toplu sürgün listeleriyle (proskripsiyon) tasfiye etti ve m.ö. 79'da çekildi. M.ö. 60'ta Julius Caesar, Pompeius ve Crassus siyasi bir ittifak kurdu (Birinci Triumvirlik). Sezar m.ö. 58'de Galya'ya gidip bölgeyi fethetti. Senato ondan ordusunu bırakıp Roma'ya dönmesini isteyince, 10 Ocak m.ö. 49 gecesi eyaletinin sınırı olan Rubicon nehrini askerleriyle geçti. Suetonius'a göre geçişten önce “Hâlâ geri dönebiliriz” demiş, sonra “Zar atıldı” diyerek karşı kıyıya geçmiştir. Pompeius'u m.ö. 48'de Pharsalus'ta yendi. Takvimi düzeltti: Jülyen takvimi 1 Ocak m.ö. 45'te yürürlüğe girdi. M.ö. 44'te ömür boyu diktatör (dictator perpetuus) ilan edildi; ancak “imparator” unvanını hiç taşımadı. 15 Mart m.ö. 44'te senatörlerce öldürüldü; Suetonius yirmi üç bıçak yarası aldığını yazar.

Kaynaklar: [12] [8] [13] [2]

Augustus ve Principatus

Sezar'ın yeğeninin oğlu Gaius Octavius 23 Eylül m.ö. 63'te doğdu; Sezar'ın vasiyetiyle evlat edinilip mirasçısı oldu ve Gaius Julius Caesar adını aldı. Ekim m.ö. 43'te Marcus Antonius ve Lepidus'la İkinci Triumvirlik'i kurdu; Suetonius, proskripsiyonlara başta karşı çıktığını ama başlayınca en sert uygulayanın o olduğunu yazar. 2 Eylül m.ö. 31'de Actium'da, komutanı Agrippa aracılığıyla Antonius ile Kleopatra'yı yendi (bkz. Kleopatra VII). Res Gestae'de Augustus, iç savaşı söndürüp devletin tam denetimini ele aldıktan sonra cumhuriyeti “Senato'nun ve Roma halkının iradesine” devrettiğini ve bu hizmeti için Senato kararıyla “Augustus” unvanını aldığını anlatır; Suetonius bu adın Munatius Plancus'un önerisiyle verildiğini ekler. Octavianus kendini kamuya açık yerde “Princeps” (ilk yurttaş) olarak adlandırdı. Döneminin barışı (Pax Romana) iki yüzyılı aşkın sürdü. Augustus 19 Ağustos m.s. 14'te, Suetonius'a göre yetmiş altıncı yaş gününe otuz beş gün kala öldü; yerine üvey oğlu Tiberius geçti.

Kaynaklar: [14] [3] [4]

Ordu

Erken Roma ordusu, askerlerin toplumsal konumlarına göre toplandığı bir yurttaş milisiydi: Geleneğe göre Kral Servius Tullius yurttaşları altı servet sınıfına ayırmış, mülksüz en alt sınıf ordudan dışlanmıştı. Seferler de sınırlı ve mevsimlikti. M.ö. 107'de konsül seçilen Gaius Marius, mülksüz yurttaşları gönüllü olarak orduya almaya ve onları devlet giderleriyle silahlandırmaya başladı; manipuladan kohorta geçiş de ona atfedilir, ancak World History Encyclopedia'ya göre Marius bu değişimi tümüyle başlatmaktan çok tamamlamış olabilir. İmparatorluk döneminde bir lejyon on kohorttan oluşuyordu. World History Encyclopedia'ya göre imparatorluk döneminin büyük bölümünde her biri yaklaşık 5.500 kişilik 28 lejyon ile yardımcı birlikler, başkentteki birlikler ve donanma dahil yaklaşık 350.000 kişilik bir askerî güç vardı. Yardımcı birlikler (auxilia) genellikle yurttaş olmayanlardan oluşuyordu. Augustus, Res Gestae'de anlattığına göre m.s. 6'da, yirmi yıl ya da daha fazla hizmet etmiş askerlere ikramiye ödemek için kendi servetinden 170 milyon sestertius aktararak bir askerî hazine (aerarium militare) kurdu.

Kaynaklar: [15] [4]

Roma Hukuku

Roma'nın ilk yazılı yasaları, m.ö. 451–450'de on iki bronz levhaya kazınan On İki Levha Kanunu'dur. Bu yasalar hükümetçe çıkarılıp yazıya geçirilen ve bütün yurttaşların önünde eşit sayılacağı yeni bir hukuk anlayışının başlangıcıydı; tam anlamıyla bir kanunname olmasa da sonraki Roma hukukunun temelini oluşturdu. Hukuk birikimi yüzyıllar boyunca büyüdü. Doğu Roma İmparatoru I. Justinianus, 529–534 yılları arasında İmparator Hadrianus'tan (117–138) kendi dönemine kadar çıkarılmış Roma yasalarını Corpus Juris Civilis (Medeni Hukuk Külliyatı) adıyla bir araya getirtti; bu derleme Bizans hukukunun temel başvuru eseri oldu (bkz. Bizans İmparatorluğu).

Kaynaklar: [16] [17]

Yollar

Romalılar yolları çoğu zaman eski güzergâhların üzerine kurdu ama köprü, tünel ve viyadüklerle olabildiğince düz hatlar çizdi. İlk ve en ünlü büyük Roma yolu Via Appia'dır: m.ö. 312'den itibaren inşa edilen yol, 196 km (132 Roma mili) boyunca Roma'yı Capua'ya bağlıyordu ve Romalılarca “yolların kraliçesi” (regina viarum) diye anılırdı. World History Encyclopedia'ya göre kamuya ait Roma yol ağı 120.000 km'yi aşıyordu; bu ağ orduların, insanların ve malların imparatorluk içinde serbestçe dolaşmasını kolaylaştırdı ve Roma'nın gücünün görünür bir simgesi oldu.

Kaynaklar: [18]

Kolezyum

Resmî adıyla Flavius Amfitiyatrosu'nun inşasına m.s. 72'de İmparator Vespasianus döneminde, Neron'un Altın Saray'ının gölü ve bahçelerinin bulunduğu alanda başlandı. Yapı 80'de Titus döneminde yüz günlük gösterilerle açıldı ve Domitianus döneminde tamamlandı; yaklaşık 50.000 seyirci alıyor, 80–404 arasında gladyatör dövüşleri, hayvan avları ve idamlara sahne oluyordu. Açılış gösterilerinin boyutu antik kaynaklarda farklıdır: Suetonius tek bir günde “her türden beş bin vahşi hayvan” sergilendiğini yazar, Cassius Dio ise evcil ve vahşi dokuz bin hayvanın öldürüldüğünü söyler. Yapı 422'deki depremden sonra onarıldı ve 6. yüzyıla kadar güreş ve hayvan avları için kullanıldı. 12. yüzyılda Frangipani ve Annibaldi ailelerinin kalesi oldu; 1231 depreminde güneybatı cephesinin çökmesinden sonra taşları, sütunları ve demir kenetleri sökülerek büyük bir yapı malzemesi kaynağına dönüştü.

Kaynaklar: [19] [5] [6]

İmparatorluk Döneminde Anadolu

TDV'ye göre Augustus'la başlayan imparatorluk dönemi Anadolu için de yeni bir gelişme ortamı hazırladı ve bunun getirdiği refah özellikle m.s. 1. ve 2. yüzyıllarda kendini gösterdi. 3. yüzyılda ise imparatorluk genel bir ekonomik bunalıma düştü, sınırlarda güvensizlik arttı ve iç çalkantılar başladı. 330'da eski Byzantion şehrinin başkent yapılmasıyla devletin ağırlık noktası doğuya kaydı. 378'de İmparator Valens, Hadrianopolis (Edirne) yakınında Gotlara yenilip öldürüldü ve Roma ordusunun ana bölümü yok edildi. Theodosius'un 395'teki ölümünden sonra imparatorluk kesin olarak ikiye ayrıldı ve Anadolu, merkezi Konstantinopolis olan Doğu Roma'nın toprakları içinde kaldı.

Kaynaklar: [1]

Üçüncü Yüzyıl Bunalımı ve Diocletianus

235'te İmparator Alexander Severus'un kendi askerlerince öldürülmesiyle başlayan ve 284'e kadar süren dönemde, yaklaşık elli yılda yirmiden fazla imparator gelip geçti; oysa Augustus'tan Severus'a kadar geçen iki buçuk yüzyılı aşkın sürede 26 imparator hüküm sürmüştü. World History Encyclopedia bunalımın nedenleri arasında ordunun siyasete artan müdahalesini, belirsiz veraset kurallarını, Severuslar döneminde paranın değerinin düşürülmesiyle gelen enflasyonu, sınır baskısını ve vebayı sayar. 284–305 arasında hüküm süren Diocletianus, imparatorluğun tek kişinin yönetemeyeceği kadar büyük olduğu sonucuna vardı: yaklaşık 285'te Maximianus'u ortak imparator yaparak idareyi doğu ve batı olarak ikiye böldü, ardından iki kıdemli (Augustus) ve iki yardımcı (Caesar) imparatordan oluşan dörtlü yönetimi, Tetrarşi'yi kurdu.

Kaynaklar: [20] [21] [23]

Konstantinus ve Theodosius

Diocletianus'un veraset düzeni onun çekilmesinden sonra çöktü ve yıllarca iç savaş yaşandı. Konstantinus 312'de Milvius Köprüsü Muharebesi'nde Maxentius'u yendi; World History Encyclopedia'ya göre Roma'ya girdikten sonraki ilk işlerinden biri, bütün dinlere hoşgörü tanıyan Milano Fermanı'ydı. 306–337 arasında hüküm süren Konstantinus Hristiyanlığı tanıdı ve kendisi de Hristiyan oldu. Adını taşıyacak olan yeni doğu başkenti Konstantinopolis 330'da açıldı (bkz. Hristiyanlık). İmparatorluğun doğusunu ve batısını birlikte yöneten son imparator I. Theodosius'tu (379–395); TDV'ye göre ölümünden önce devletin doğusunu ve batısını iki oğluna ayrı ayrı bıraktı.

Kaynaklar: [22] [21] [1]

Batı'nın Sonu (476)

376'dan sonra Hunlardan kaçan Gotlar Tuna sınırında yerleşme izni istedi; İmparator Valens'in cevabı geciktirmesi üzerine sınırı geçtiler ve 9 Ağustos 378'de Edirne'de Roma ordusunu yendiler. Gotların önderi Alaric 24 Ağustos 410'da Roma'yı yağmaladı; şehir sekiz yüzyıldır böyle bir saldırı görmemişti. Vandallar 439'da Kartaca'yı aldı ve Afrika gelirlerinin kaybı Batı'yı daha da zayıflattı. 475'e gelindiğinde İspanya, Britanya ve Galya'nın bir kısmı Germen halklarına geçmiş, Batı'da elde yalnızca İtalya kalmıştı. 4 Eylül 476'da Germen komutan Odoaker son Batı imparatoru Romulus Augustulus'u tahttan indirdi; imparatorluk unvanını almayı reddetti ve imparatorluk nişanlarını Konstantinopolis'e, Doğu imparatoru Zenon'a gönderdi. Doğu Roma ise 1453'e kadar sürdü (bkz. Bizans İmparatorluğu).

Kaynaklar: [24] [23] [1]

Tartışma: Roma Neden Yıkıldı?

Tarihçiler 476'nın Batı Roma'nın sonu olduğu konusunda büyük ölçüde uzlaşır, ama nedenler konusunda ayrışır. 18. yüzyılda Edward Gibbon, Decline and Fall of the Roman Empire adlı eserinde Hristiyanlığın yükselişinin Roma toplumunun değerlerini aşındırdığını savundu. Bu tartışma Gibbon'dan çok eskidir: İlahiyatçı Orosius daha 418'de Hristiyanlığı savunmuş, asıl sorumluluğu pagan uygulamalara yüklemişti. Başka yorumlar ise dış baskıyı, özellikle Hunlardan kaçan Germen halklarının imparatorluğa girişini öne çıkarır. World History Encyclopedia bunlara siyasi istikrarsızlık, yolsuzluk, köle emeğine aşırı bağımlılık, paralı askerlere dayanan ordu, işsizlik ve enflasyonu ekler ve evrensel bir uzlaşının bulunmadığını vurgular. Bu madde tek bir nedeni öne çıkarmaz; yıkılışın uzun süreli ve birbirine bağlı etkenlerin sonucu olduğu görüşünü aktarmakla yetinir.

Kaynaklar: [24] [23]

Tartışma: Augustus Cumhuriyeti Geri mi Getirdi?

Augustus kendi hesabında, Res Gestae'nin 34. bölümünde, iç savaşı bitirdikten sonra devleti Senato ile Roma halkına geri verdiğini ve bundan sonra “itibar bakımından herkesten üstün” olduğunu, ama “yetki bakımından” meslektaşlarından fazlasına sahip olmadığını yazar. Kaynaklar bu anlatımı aynen kabul etmez. World History Encyclopedia'nın Augustus maddesi, onun siyasi oyunu öylesine ustaca oynadığını ki cumhuriyeti yeniden kurma iddiasının samimi göründüğünü, oysa Roma ve eyaletleri üzerinde mutlak denetim kazandığını belirtir. Cumhuriyet maddesi de Senato gibi kurumların imparatorluk döneminde yaşadığını, ama yetkilerinin azaldığını hatırlatır. Suetonius ise Augustus'un triumvirlik yıllarındaki proskripsiyonları “meslektaşlarından daha sert” uyguladığını yazarak resmî anlatımı dengeler.

Kaynaklar: [4] [14] [8] [3]

Tartışma: Kuruluş Tarihini Ne Kadar Biliyoruz?

Kuruluş hikâyesinin çağdaş bir yazılı kaydı yoktur. World History Encyclopedia'nın Roma Cumhuriyeti maddesi, Cumhuriyet'ten önceki yılların “mit ve efsanede kaybolduğunu” ve bu döneme ait çağdaş bir yazılı tarihin günümüze ulaşmadığını belirtir. Kuruluşu 21 Nisan m.ö. 753'e tarihleyen Livius (m.ö. 59–m.s. 17), olaylardan yaklaşık yedi yüzyıl sonra yazmıştır. Romulus'un şehre kendi adını verdiği anlatısı ve krallık dönemindeki yedi kral listesi de bu yüzden “yarı efsanevi” kabul edilir. Bu madde, efsanevi anlatıyı Roma'nın kendi kendini tanımlama biçimi olarak aktarır, ama onu doğrulanmış tarih olarak sunmaz.

Kaynaklar: [8] [7]

Bugüne Mirası

Roma'nın mirası kurumlarda, yapılarda ve metinlerde yaşar. Justinianus'un derlettiği hukuk külliyatı Roma hukukunun sonraki yüzyıllara aktarılmasını sağladı; Via Appia gibi yollar ve Kolezyum gibi yapılar Roma mühendisliğinin bugüne ulaşan örnekleridir. Anadolu'da Asia eyaletinden Konstantinopolis'e uzanan Roma dönemi, TDV'nin vurguladığı gibi 1453'e kadar süren Doğu Roma-Bizans sürekliliğinin temelidir ve bugünkü Türkiye topraklarındaki katmanlı tarihin önemli bir halkasını oluşturur (bkz. Bizans İmparatorluğu, Osmanlı İmparatorluğu).

Kaynaklar: [17] [18] [19] [1]

Önemli İsimler

• Hannibalm.ö. 247–183

  M.ö. 218'de Alpler'i aştı, Cannae'de Romalıları yendi; m.ö. 202'de Zama'da yenildi.

• Julius Caesarm.ö. 100–44

  Galya'yı fethetti, Rubicon'u geçti; 15 Mart m.ö. 44'te öldürüldü.

• Augustusm.ö. 27–m.s. 14

  İlk imparator; kendini “Princeps” olarak adlandırdı.

• III. AttalosPergamon

  Krallığını vasiyetle Roma'ya bıraktı; Asia eyaleti böyle kuruldu.

• Diocletianus284–305

  Tetrarşi ile imparatorluğu yeniden örgütledi.

• Konstantinus306–337

  Hristiyanlığı tanıdı; Konstantinopolis 330'da açıldı.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 2 Ağustos m.ö. 216

  Cannae Muharebesi.

• 2 Eylül m.ö. 31

  Actium Muharebesi.

• 4 Eylül 476

  Romulus Augustulus tahttan indirildi.

• 9 Ağustos 378

  Edirne'de Valens yenildi ve öldü.

• 10–11 Ocak m.ö. 49

  Sezar Rubicon'u geçti.

• 15 Mart m.ö. 44

  Sezar öldürüldü.

• 19 Ağustos m.s. 14

  Augustus öldü.

• 21 Nisan m.ö. 753 (geleneksel)

  Livius'a göre Roma'nın kuruluşu.

• 24 Ağustos 410

  Alaric Roma'yı yağmaladı.

• m.ö. 27

  Octavianus “Augustus” unvanını aldı.

• m.s. 80

  Kolezyum açıldı.

• c. 117

  İmparatorluk en geniş sınırlarında (Traianus).

• m.ö. 129

  Asia eyaleti kuruldu (TDV).

• m.ö. 146

  Kartaca yıkıldı.

• m.ö. 190

  Magnesia Muharebesi; Anadolu'da Roma egemenliğinin başlangıcı.

• m.ö. 202

  Zama: Scipio Hannibal'ı yendi.

• 235–284

  Üçüncü Yüzyıl Bunalımı.

• m.ö. 264–241

  Birinci Pön Savaşı.

• m.ö. 312

  Via Appia'nın inşasına başlandı.

• 330

  Konstantinopolis açıldı.

• 395

  İmparatorluk kesin olarak ikiye ayrıldı.

• m.ö. 451–450

  On İki Levha Kanunu.

• m.ö. 494

  Pleblerin ilk ayrılışı.

• m.ö. 510/509

  Son kral Tarquinius Superbus devrildi; Cumhuriyet kuruldu.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Anadolu (Tarih: Eskiçağ'da Anadolu, Bülent İplikçioğlu)

   Magnesia (m.ö. 190), Asia eyaleti, Anadolu eyaletlerinin kuruluş tarihleri, 330, 378 Edirne yenilgisi, 395 ayrılığı.

2. Suetonius — The Life of Julius Caesar (Loeb çevirisi, LacusCurtius)

   Birincil kaynak: Rubicon, “zar atıldı”, Pharsalus, takvim reformu, suikast.

3. Suetonius — The Life of Augustus (Loeb çevirisi, LacusCurtius)

   Birincil kaynak: vasiyet, iç savaşlar, “Augustus” adı, ölüm tarihi.

4. Res Gestae Divi Augusti (Loeb çevirisi, LacusCurtius)

   Birincil kaynak: Augustus'un kendi anlatımı; 34. bölüm ve askerî hazine.

5. Suetonius — The Life of Titus (Loeb çevirisi, LacusCurtius)

   Birincil kaynak: amfitiyatronun açılış gösterileri.

6. Cassius Dio — Roman History, Kitap 66 (Loeb çevirisi, LacusCurtius)

   Birincil kaynak: açılış gösterilerinde öldürülen hayvan sayısı.

7. World History Encyclopedia — Romulus and Remus (Brittany Garcia)

   Kuruluş efsanesi ve Livius'un verdiği tarih.

8. World History Encyclopedia — Roman Republic (Donald L. Wasson)

   Kralların sonu, pleblerin ayrılışı, Müttefikler Savaşı, Birinci Triumvirlik.

9. World History Encyclopedia — Punic Wars (Joshua J. Mark)

   Üç savaşın tarihleri, Zama, Kartaca'nın yıkımı.

10. World History Encyclopedia — Hannibal (Joshua J. Mark)

    Alpler'in aşılması ve Cannae öncesi kuvvetler.

11. World History Encyclopedia — Battle of Cannae (Joshua J. Mark)

    2 Ağustos m.ö. 216; kayıplar.

12. World History Encyclopedia — Sulla (Donald L. Wasson)

    Müttefikler Savaşı ve Sulla'nın Roma yürüyüşleri.

13. World History Encyclopedia — Julius Caesar (Joshua J. Mark)

    Galya, Rubicon (10–11 Ocak m.ö. 49), Pharsalus, Dictator Perpetuus, Jülyen takvimi.

14. World History Encyclopedia — Augustus (Joshua J. Mark)

    Doğumu, İkinci Triumvirlik, Actium, Princeps unvanı.

15. World History Encyclopedia — Roman Army (James Lloyd)

    Marius, lejyon büyüklüğü, imparatorluk ordusunun mevcudu.

16. World History Encyclopedia — Twelve Tables (Mark Cartwright)

    On İki Levha Kanunu (m.ö. 451–450).

17. World History Encyclopedia — Justinian I (Will Wyeth)

    Corpus Juris Civilis (529–534).

18. World History Encyclopedia — Roman Roads (Mark Cartwright)

    Via Appia ve yol ağının uzunluğu.

19. World History Encyclopedia — Colosseum (Mark Cartwright)

    İnşaat, kapasite ve sonraki yüzyıllar.

20. World History Encyclopedia — The Crisis of the Third Century (Joshua J. Mark)

    235–284 bunalımı ve nedenleri.

21. World History Encyclopedia — Diocletian (Donald L. Wasson)

    Tetrarşi.

22. World History Encyclopedia — Constantine I (Donald L. Wasson)

    Milvius Köprüsü, Milano Fermanı, Konstantinopolis (330).

23. World History Encyclopedia — Roman Empire (Joshua J. Mark)

    Genel çerçeve, Pax Romana, 410 ve 476.

24. World History Encyclopedia — Fall of the Western Roman Empire (Donald L. Wasson)

    Yıkılış nedenleri üzerine tartışma.

25. World History Encyclopedia — Pergamon (Joshua J. Mark)

    Magnesia ve Apameia Antlaşması (m.ö. 188).