Sokrates

Genel Bakış

Sokrates (MÖ 469-399), felsefenin kendisinin nasıl anlaşılacağını kalıcı biçimde değiştiren Atinalı düşünürdür. Stanford Encyclopedia of Philosophy'ye (SEP) göre hiçbir şey yazmamış olmasına karşın felsefeyi değiştiren bir avuç filozoftan biri sayılır; hakkındaki bütün bilgiler ikinci eldendir ve çoğu tartışmalıdır, ama yargılanıp idam edilmesi onu Atina tarihinin en ünlü kişilerinden biri yapmıştır. Internet Encyclopedia of Philosophy'ye (IEP) göre MÖ 469'da Atina'da taş ustası Sophroniskos'un ve Phainarete'nin oğlu olarak doğdu. SEP'e göre Antiokhis kabilesine ve Alopeke demine kayıtlıydı; babası o reşit olduktan kısa süre sonra öldü, annesi yeniden evlenip bir oğul daha doğurdu ve bundan sonra ebelik yapmaya başladı. Romalı hatip Cicero, Sokrates'in yaptığı dönüşümü şöyle özetler: Sokrates felsefeyi ilk kez gökyüzünden indirip şehirlere yerleştirmiş, evlere sokmuş ve onu yaşam, ahlak, iyi ve kötü üzerine soru sormaya zorlamıştır. Aristoteles de Metafizik'te Sokrates'in ahlaki erdemlerle uğraştığını ve bunların genel tanımını arayan ilk kişi olduğunu, kendisine haklı olarak iki yeniliğin atfedilebileceğini yazar: tümevarımsal akıl yürütme ve genel tanım. Ondan önceki düşünürlerin Sokrates öncesi filozoflar diye anılması da bu dönüm noktasının ifadesidir.

Kaynaklar: [1] [2] [8] [7]

Asker ve Yurttaş

SEP'e göre Sokrates 18 yaşında demine sunularak yurttaş listesine yazıldı. 432'de Potideia isyanını bastırmak için gönderilen orduda bir hoplit (ağır piyade) olarak Alkibiades'le birlikte bulundu. IEP'ye göre Potideia'da Alkibiades'in hayatını kurtardı. 424'te Lakhes'in komutası altında Delion'da savaştı; SEP'e göre geri çekilme sırasındaki kahramanca davranışını Lakhes över. IEP, Delion'da 20.000 kişilik ordunun içindeki 7.000 hoplitten biri olduğunu, 422'de Amphipolis'te yeniden savaştığını ve iki muharebenin de Atina'nın yenilgisiyle sonuçlandığını belirtir. SEP'e göre bildiğimiz kadarıyla bir daha savaşa gitmedi. Platon'un Savunma'sında Sokrates, yurttaşlık görevlerinde de ilkelerinden ödün vermediğini anlatır: Otuzlar oligarşisi onu dört kişiyle birlikte Salamisli Leon'u ölüme götürmek üzere getirmekle görevlendirdiğinde, öteki dördü Salamis'e gidip Leon'u tutuklarken kendisi evine dönmüştü ve hükümet yıkılmasaydı bunun için öldürülebileceğini söyler. Savunma'da yoksulluğunu, kimseden ücret almadığının tanığı olarak gösterir. SEP'e göre Sokrates 416 civarında Ksanthippe ile evlendi; ilk oğulları Lamprokles, ikincisi dedesinin adıyla Sophroniskos'tu. IEP, bazı kaynaklara göre Sokrates'in Myrto adlı ikinci bir eşi olduğunu ve oğulların annelerinin kaynaklarda farklı verildiğini aktarır.

Kaynaklar: [1] [2] [3]

Sokratik Sorun

Sokrates hakkında bildiklerimiz başkalarının anlatılarına dayanır. SEP'e göre elimizdeki en eski kaynak ve Sokrates'i orta yaşında tanıdığını öne sürebilecek tek kişi komedya yazarı Aristophanes'tir. Delion'dan bir yıl sonra (423) sahnelenen Bulutlar'da Sokrates adlı karakter, gençlerin böceklerden yıldızlara doğayı ve kurnaz tartışma yöntemlerini öğrendiği bir "düşünce dükkânı" yönetir. Platon'un Savunma'sında Sokrates, jüri üyelerinin bu oyundaki, havada yürüdüğünü söyleyen Sokrates'i gördüklerini ve kendisinin bu konularla hiçbir ilgisi olmadığını söyler. SEP'e göre Ksenophon'un eserlerindeki Sokrates para kazanma ve ev yönetimi gibi konularda konuşur; bu da Ksenophon'un Sokrates'i kendi görüşlerinin sözcüsü yapmış olabileceğini düşündürür. Platon'un diyaloglarının tarihlendirilmesi de tartışmalıdır; SEP, "elenktik diyaloglar" olarak anılan Sokratik dönem eserlerini Savunma, Kharmides, Kriton, Euthyphron, Gorgias, Küçük Hippias, İon, Lakhes, Protagoras ve Devlet'in ilk kitabı olarak sıralar. IEP'ye göre Sokratik sorun, yani tarihsel Sokrates'in düşüncelerini edebî temsillerinden ayırma güçlüğü, 19. yüzyılın başında Friedrich Schleiermacher'in çalışmalarıyla belirginleşti. O zamana kadar araştırmacılar tarihsel Sokrates için büyük ölçüde Ksenophon'a başvuruyordu; Schleiermacher ise Ksenophon'un bir filozof değil sıradan bir yurttaş olduğunu savundu. IEP'ye göre araştırmacılar Platon ve Ksenophon'un yanı sıra Aristophanes ile Aristoteles'in tanıklıklarına da dayanır.

Kaynaklar: [1] [3] [2]

Delphoi Kâhini ve Bilgelik

Platon'un Savunma'sında Sokrates, gençlikten arkadaşı ve demokrat Khairephon'un bir gün Delphoi'ye gidip kâhine Sokrates'ten daha bilge biri olup olmadığını sorduğunu, Pythia'nın da kimsenin ondan daha bilge olmadığı yanıtını verdiğini anlatır. Sokrates bu yanıtı anlamak için bilge sayılan kişileri sorgular. Savunma'ya göre bunlardan birinden ayrılırken şöyle düşünür: "İkimiz de gerçekten iyi ve güzel bir şey bilmiyoruz; ama o bilmediği hâlde bildiğini sanıyor, ben ise bilmediğim için bildiğimi de sanmıyorum. Demek ki bu küçük noktada ondan daha bilgeyim: bilmediğimi bildiğimi sanmıyorum." Popüler biçimiyle "Bildiğim tek şey hiçbir şey bilmediğimdir" sözü bu metnin bir yorumudur; Savunma'daki ifade, bilgisizliğin farkında olmaktan söz eder. IEP'ye göre Akademia'nın şüpheci filozofları, hiçbir şeyin bilinemeyeceği görüşünü Sokrates'in Savunma'daki bilgisizlik itirafına dayandırdılar. Ksenophon'un kendi Savunma'sında ise kâhinin yanıtı farklı aktarılır: buna göre Apollon, kimsenin Sokrates'ten daha özgür, daha adil ya da daha ölçülü olmadığını söylemiştir. İki tanığın aynı olayı farklı aktarması, Sokratik sorunun küçük ama öğretici bir örneğidir.

Kaynaklar: [3] [5] [2]

Yöntem: Elenkhos ve Ebelik

IEP'ye göre Sokrates'in yöntemi en çok elenkhos (çürütme) adıyla bilinir: muhatabın bir konudaki tanımı ya da görüşü sorularla sınanır ve kabul ettiği başka inançlarla çeliştiği gösterilir. IEP, Sokrates'in yöntemini çürütücü (elenkhos), doğurtucu (maieutik) ve kurucu (diyalektik) yönleriyle ayrı ayrı ele alır; ayrıca Sokrates'in örnekseme yoluyla akıl yürütmeyi sevdiğini, örneğin hekimin kendisi için değil hastası için hekimlik yapması gibi yöneticinin de kendi çıkarını değil yönetilenlerin çıkarını gözetmesi gerektiğini savunduğunu belirtir. Platon'un Theaitetos'unda Sokrates kendi işini ebeliğe benzetir: ebeler gibi kendisi de bilgelik bakımından kısırdır; başkalarını sorgulayıp kendisinin hiçbir konuda yanıt vermediği yolundaki suçlamanın doğru olduğunu, çünkü tanrının onu ebelik yapmaya zorladığını ama doğurmasına izin vermediğini söyler. Ebeliğin işi, gencin zihninin gerçek bir düşünce mi yoksa bir hayal mi doğurduğunu sınamaktır. SEP de Sokrates'in kadınlar hakkında çevresindekilerden daha yüksek bir görüşe sahip göründüğünü ve işini ebeliğe benzetmesinin bu tutumun bir parçası olduğunu not eder. Phaidros'ta Sokrates'in anlattığı Mısır efsanesine göre yazı, onu öğrenenlerin belleklerini kullanmamalarına yol açacak, onlara gerçek bilgelik yerine bilgelik görüntüsü verecektir; bu pasaj, Sokrates'in neden yazmadığı tartışmalarında sıkça anılır.

Kaynaklar: [2] [6] [1]

Ahlak Görüşü

IEP, Sokrates'e atfedilen başlıca tezleri şöyle sıralar: erdemlerin birliği ve bütün erdemin bilgi olması; kimsenin bile bile ya da isteyerek yanlış yapmaması; bütün arzuların iyiye yönelmesi; haksızlığa uğramanın haksızlık etmekten daha iyi olması; mutluluğun (eudaimonia) ahlakın amacı olması ve yönetmenin bir uzmanlık gerektirmesi. IEP'ye göre Sokrates, yanlış yaptığı anda doğruyu bildiğini söyleyenlerin yanıldığını, çünkü doğruyu gerçekten bilselerdi onu yapacaklarını düşünüyordu; bu yüzden iradenin zayıflığı (akrasia) olgusunu reddediyordu. Platon'un Savunma'sında Sokrates, her gün erdem ve öteki konular hakkında konuşmanın, kendini ve başkalarını sınamanın insan için en büyük iyilik olduğunu ve "sorgulanmamış bir hayatın yaşanmaya değmediğini" söyler. SEP'e göre Sokrates genç Atinalıların ve bütün Atinalıların ruhlarının iyileşmesini gözetiyor, bunun Delphoi'deki Apollon kâhininin kendisine verdiği bir görev olduğunu düşünüyordu. Bu ahlak anlayışı, [[platon|Platon]]'un erken diyaloglarında ve [[aristoteles|Aristoteles]]'in etik eleştirilerinde sonraki bütün tartışmanın çıkış noktası oldu.

Kaynaklar: [2] [3] [1]

Daimonion: İlahi İşaret

Platon'un Savunma'sında Sokrates, kendisine çocukluğundan beri ilahi ve ruhani bir şeyin, bir tür sesin geldiğini anlatır; Meletos suçlamasında bununla alay etmiştir. Bu ses geldiğinde onu her zaman yapmayı düşündüğü şeyden alıkoyar, ama hiçbir zaman bir şey yapmaya yöneltmez. Sokrates'e göre siyasete atılmasına karşı çıkan da bu sestir ve iyi ki karşı çıkmıştır; siyasete girseydi çoktan öldürülmüş olacaktı. Savunma'nın sonunda Sokrates, alışık olduğu bu kehanet işaretinin en küçük konularda bile sık sık karşı çıktığı hâlde o gün ne evden çıkarken ne mahkemeye gelirken ne de konuşması sırasında ona karşı çıktığını söyler ve bundan başına gelenin iyi bir şey olduğu sonucunu çıkarır. IEP'ye göre jüri üyelerini rahatsız eden şey yalnızca Sokrates'in kentin tanrılarına ilişkin geleneksel yorumu sorgulaması değil, kentte kimsenin tanımadığı tümüyle yeni bir ilahi varlığa bağlı görünmesiydi. IEP, daimon kavramının antik Yunan dininde yalnızca belirli bir ilahi varlık türü değil, belirli bir tanrı adı verilemediğinde bir insanı harekete geçiren güç anlamına da geldiğini belirtir. Savunma'daki resmî suçlama da bu bağlamı yansıtır: Sokrates gençleri yoldan çıkarmakla ve kentin inandığı tanrılara değil, başka yeni ilahi varlıklara inanmakla suçlanmıştı.

Kaynaklar: [3] [2]

Ksanthippe: Kaynaklar ve İmge

Sokrates'in eşi Ksanthippe, Batı kültüründe huysuz kadın tipinin simgesine dönüşmüştür; Shakespeare'in Hırçın Kız oyununda Petruchio, evleneceği kadının "Sokrates'in Ksanthippe'si kadar huysuz ve aksi" olmasının bile kendisini yıldırmayacağını söyler. Bu imgenin kökleri antik kaynaklara kadar uzanır: Ksenophon'un Şölen'inde Antisthenes, Sokrates'e neden kendi öğütlerini uygulayıp Ksanthippe'yi eğitmediğini ve bugüne kadar yaşamış en geçimsiz kadınla yaşadığını sorar. Sokrates de iyi binici olmak isteyenlerin uysal değil ateşli atları seçtiğini, kendisinin de insanlarla ilişki kurmak istediğini ve Ksanthippe'ye katlanabilirse herkesle geçinebileceğini söyler. Platon'un Phaidon'unda ise Ksanthippe, infaz günü sabahı küçük oğlunu kucağında tutarak Sokrates'in yanında oturan ve dostları içeri girince "Ah Sokrates, dostların seninle, sen de onlarla son kez konuşuyorsunuz" diye ağlayan bir eş olarak görünür; Sokrates onu eve götürmelerini ister. SEP'e göre bu sahnede Ksanthippe, kadınlardan beklenen ritüel ağıtı yerine getirmektedir. Yani antik tanıklıklar tek bir "hırçın eş" portresi çizmez: Ksenophon'daki şaka ile Phaidon'daki yas sahnesi aynı kişinin farklı yüzlerini gösterir.

Kaynaklar: [9] [5] [4] [1]

Yargılanması

Platon'un Savunma'sına göre Sokrates, yetmiş yaşındayken ilk kez mahkemeye çıkıyordu. Suçlamanın Savunma'daki özeti şudur: Sokrates gençleri yoldan çıkardığı ve devletin inandığı tanrılara değil, başka yeni ilahi varlıklara inandığı için suçludur. Davacılar Meletos, Anytos ve Lykon'du. SEP'e göre dava MÖ 399'un Thargelion ayında (Mayıs-Haziran) görüldü ve muhtemelen günün büyük bölümünü sürdü. IEP'ye göre davanın arka planı siyasidir: Peloponnesos Savaşı'nın ardından kurulan Otuzlar yönetimi 403'te devrildi, Otuzlar'ın önde gelenlerinden Kritias ile Kharmides öldürüldü ve demokrasi yeniden kuruldu. Demokratlar bir genel af ilan ederek Otuzlar dönemine ilişkin siyasi kovuşturmaları engelledi. IEP'ye göre Sokrates'in demokrasiye tehdit oluşturduğu kuşkusu yaygındı; ama af nedeniyle davacılar siyasi gerekçelerle dava açamadı ve suçlamayı dinî terimlerle çerçevelediler. IEP, Sokrates'in çevresindeki Alkibiades'in de kutsal eşyalara saygısızlık suçlamasıyla yargılanmaktan kaçıp Sparta'ya sığındığını hatırlatır. Savunma'da Sokrates, suçlu bulunmasının kendisini şaşırtmadığını, ama oy farkının bu kadar az olmasına şaşırdığını söyler: yalnızca otuz oy öbür tarafa geçseydi beraat edecekti. Ceza aşamasında kente hizmetine karşılık prytaneionda devlet sofrasında beslenmeyi önerir; sonra Platon, Kriton, Kritobulos ve Aristobulos'un kefil olmasıyla otuz mina para cezası teklif eder. SEP'e göre jüri bu öneriyi reddetti ve ölüm cezası verdi.

Kaynaklar: [3] [1] [2]

Hapis ve Ölüm

Platon'un Phaidon'una göre Atinalılar her yıl Theseus'un Girit'ten dönüşü anısına Delos'a bir gemi gönderir ve gemi dönene kadar kentte kimse idam edilmezdi; davadan bir gün önce bu geminin kıçı çelenklenmişti. SEP'e göre Ksenophon yolculuğun 399'da otuz bir gün sürdüğünü söyler; bu doğruysa Sokrates davadan sonra otuz gün yaşadı. Platon'un Kriton'unda Kriton, Sokrates'i kurtarmak isteyenlere ödenecek paranın büyük olmadığını söyleyerek kaçmasını önerir. Sokrates ise kaçarsa yasaların ve devletin gelip ona "Bizi yok etmeye mi niyetlisin?" diye soracağını hayal eder; IEP'ye göre Kriton'da Sokrates, demokrasinin yasalarıyla örtük bir anlaşma içinde olduğunu savunur. Phaidon son günü anlatır: Sokrates çocuklarıyla ve ailenin kadınlarıyla konuşur, yıkanır ve gün batımına doğru zehri getiren adama ne yapması gerektiğini sorar. Adam ona zehri içip bacakları ağırlaşana kadar yürümesini söyler. Sokrates kupayı titremeden alır ve içer. Phaidon'a göre son sözleri şunlardır: "Kriton, Asklepios'a bir horoz borçluyuz; öde onu, ihmal etme." Platon diyaloğu, Sokrates'i tanıdıkları çağdaşları arasında en iyi, en bilge ve en adil insan olarak anarak bitirir. SEP'e göre yurttaşların idamında kullanılan zehir Conium maculatum türü baldırandı. SEP, bugün Sokrates'in en etkili görseli olarak Jacques-Louis David'in 1787 tarihli, New York'taki Metropolitan Museum of Art'ta bulunan "Sokrates'in Ölümü" tablosunu gösterir.

Kaynaklar: [4] [1] [2]

Mirası

IEP'ye göre Sokrates'in ölümünden sonra pek çok öğrencisi Sokratik diyaloglar yazdı, ama Platon ve Ksenophon dışındakilerin çoğu günümüze ulaşmadı. Ksenophon'un önde gelen öğrencilerden saydığı Antisthenes, bazı araştırmacılara göre Sokrates'in ölümünü izleyen on yılda Atina'nın en tanınmış Sokratikçisiydi. Megaralı Eukleides altı diyalog yazdı; iyinin tek olduğunu ve karşıtının var olmadığını savundu. Kireneli Aristippos ise diyalog yazmadı, ama "Sokrates'e" adlı bir eser yazdığı söylenir. IEP'ye göre Kinikler Sokrates'e büyük hayranlık duydu ve kendi soylarını ona dayandırdı; Stoa okulunun kurucusu Zenon'un felsefeye Sokrates'i okuyarak ilgi duyduğu anlatılır ve Stoacılar kendilerini gerçek Sokratikçiler olarak görürdü. Akademia'nın şüpheci döneminde Arkesilaos, önce muhataplarının görüşlerini sorup sonra çürütme yöntemini Sokrates'ten aldı. Epikürcüler ise Sokrates'i eleştiren az sayıdaki okuldan biriydi. IEP, modern felsefede de Hegel, Kierkegaard, Nietzsche, Heidegger ve Gadamer'in Sokrates'i yeniden yorumladığını belirtir. SEP'e göre Sokrates, hiçbir şey yazmamış olmasına rağmen felsefenin nasıl kavranacağını değiştiren bir bilmece olarak kalmaya devam eder; [[atina-sparta|Atina ile Sparta]] arasındaki savaşın ve ardından gelen iç çatışmaların gölgesinde geçen hayatı ve yargılanması, düşünce özgürlüğü tartışmalarında en çok anılan örneklerden biri olmayı sürdürür.

Kaynaklar: [2] [1]

Kilit Olaylar Kronolojisi

• MÖ ~470

  Atina'da doğdu.

• MÖ 432

  Potideia kuşatmasında hoplit olarak savaştı.

• MÖ 423

  Aristophanes'in "Bulutlar" oyununda alaya alındı.

• MÖ 406

  Arginusai davasında hukuka aykırı toplu yargılamaya tek başına karşı çıktı.

• MÖ 404-403

  Otuzlar Tiranlığı dönemi; verilen bir tutuklama emrini yerine getirmeyi reddetti.

• MÖ 399

  Yargılandı, ölüme mahkûm edildi ve baldıran zehiri içti.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Stanford Encyclopedia of Philosophy — "Socrates" (Debra Nails)

   469-399 tarihleri, ailesi ve demi, Potideia, Delion ve Amphipolis, Ksanthippe ve oğulları, Aristophanes, Ksenophon ve Platon kaynakları, Otuzlar, dava süreci, Delos gemisi, infaz ve David'in 1787 tablosu.

2. Internet Encyclopedia of Philosophy — "Socrates"

   Doğumu ve ailesi, askerlik, evlilikleri, 403 genel affı ve suçlamaların dinî çerçevesi, daimonion, Sokratik sorun ve Schleiermacher, Sokratik tezler, Sokratik okullar ve Helenistik miras.

3. Platon, Sokrates'in Savunması (çev. H. N. Fowler, Perseus Digital Library)

   17d (yetmiş yaşı), 19c (Bulutlar), 21a-d (Khairephon ve kâhin), 24b (suçlama), 31c-d ve 40a-b (ilahi işaret), 32c-d (Otuzlar ve Salamisli Leon), 36a (otuz oy), 36d (prytaneion), 38a (sorgulanmamış hayat), 38b (otuz mina).

4. Platon, Phaidon ve Kriton (çev. H. N. Fowler, Perseus Digital Library)

   Phaidon 58a-b (Delos gemisi), 60a (Ksanthippe), 116b-118a (infaz ve son sözler); Kriton 44b-45a (kaçış önerisi), 50a vd. (yasaların konuşması).

5. Ksenophon, Sokrates'in Savunması 14 ve Şölen 2.10 (çev. E. C. Marchant, O. J. Todd, Perseus Digital Library)

   Kâhinin yanıtının Ksenophon'daki biçimi ve Ksanthippe hakkındaki konuşma.

6. Platon, Theaitetos 150c ve Phaidros 275a (Perseus Digital Library)

   Ebelik benzetmesi ve yazının belleğe etkisine dair Mısır efsanesi.

7. Aristoteles, Metafizik 13.1078b (çev. Hugh Tredennick, Perseus Digital Library)

   Sokrates'e atfedilen iki yenilik: tümevarımsal akıl yürütme ve genel tanım.

8. Cicero, Tusculanae Disputationes 5.10 (The Latin Library)

   "Socrates autem primus philosophiam devocavit e caelo..."

9. William Shakespeare, The Taming of the Shrew, I.2 (The Complete Works of William Shakespeare, MIT)

   Petruchio'nun "Sokrates'in Ksanthippe'si kadar huysuz" benzetmesi.