Fransa Krallığı

Genel Bakış

Fransa Krallığı, Karolenj İmparatorluğu'nun parçalanmasından sonra batı Frank topraklarında gelişen ve 1792'de cumhuriyetin ilanıyla sona eren monarşidir. Fransa Ulusal Anıtlar Merkezi (CMN), Fransa'yı yöneten hanedanları Merovenjler, Karolenjler, Kapetler, Valoislar ve Bourbonlar olarak sıralar. 987'de Hugues Capet'nin kral seçilmesiyle başlayan Kapet soyu ve onun kolları, kesintilerle birlikte on dokuzuncu yüzyıla kadar tahtta kaldı. Krallık Yüzyıl Savaşları'nda İngiltere ile, on altıncı yüzyılda da Katolikler ile Protestanlar arasındaki din savaşlarıyla sarsıldı. XIV. Louis döneminde mutlak monarşinin simgesi hâline gelen Versay Sarayı kuruldu. On sekizinci yüzyılın sonunda mali kriz ve reformların başarısızlığı 1789 Devrimi'ne yol açtı. Bu madde Fransız devlet kurumlarının (CMN, Bibliothèque nationale de France, Château de Versailles, Académie française) yayınları, TDV İslâm Ansiklopedisi ve Musée protestant kaynaklarına dayanır. Yüzyıl Savaşları'nın ayrıntıları Yüzyıl Savaşları, 1789 sonrası süreç Fransız Devrimi maddesinde ele alınır.

Kaynaklar: [2] [1] [6]

Kökenler: Merovenjler ve Karolenjler

CMN'ye göre Fransa'da (ya da "Frank Galyası"nda) hüküm süren ilk hanedan Merovenjlerdir; adlarını, bazı tarihçilerin efsanevi saydığı Mérovée'den alırlar. Hanedan Clovis (yaklaşık 466-511) ile güçlendi: Clovis birçok Frank krallığını birleştirdi ve 508 civarında Paris'i başkent yaptı. CMN'ye göre Clovis'in beşinci yüzyıl sonunda Reims Katedrali'nde vaftiz edilmesi, Fransız krallarının Reims'te taç giyme geleneğinin kaynağıdır. Son Merovenj kralı III. Childéric 751'de tacını Kısa Pepin'e bıraktı. Karolenj adı, Charles Martel ile torunu Şarlman'ın Latince adı Carolus'tan gelir. Şarlman topraklarını Orta Avrupa'ya kadar genişletti ve 25 Aralık 800'de Roma'da imparator olarak taç giydi. CMN'ye göre bu büyük imparatorluk torunları arasında bölündü ve doğuda Kutsal Roma-Germen İmparatorluğu'nun doğuşuna yol açtı. Taht kavgaları ve istilalarla zayıflayan Karolenj hanedanı, 987'de V. Louis ile sona erdi. TDV'nin "Fransa" maddesi de ülkenin Franklar'ın hâkimiyetine girmesinden sonra sırasıyla Merovenj, Karolenj, Capet ve Valois hanedanlarınca yönetildiğini yazar.

Kaynaklar: [2] [1]

Kapetler: 987 Seçimi ve Hanedanın Sürekliliği

Bibliothèque nationale de France'ın (BnF) yayınına göre son Karolenj kralı V. Louis 987'de doğrudan varis bırakmadan öldü. Reims başpiskoposu, halefi seçmek için büyük senyörlerden oluşan bir meclis topladı ve Hugues Capet 1 Haziran 987'de Frank senyörleri tarafından kral seçildi. BnF'ye göre Hugues, halefiyetin devamını güvenceye almak için oğlu Dindar Robert'i kendi sağlığında taç giydirdi; bu yeni uygulama Kapet hanedanının sürekliliğini sağladı. CMN, "Capet" lakabının başrahiplerin giydiği pelerine (chape) atıf olabileceğini belirtir ve Hugues'nün doğrudan torunlarının Fransa'yı üç yüz yılı aşkın süre kesintisiz yönettiğini vurgular. Hanedanın en önemli krallarından biri olan Philippe Auguste (1165-1223), CMN'ye göre monarşiyi sağlamlaştırdı ve özellikle İngiltere'ye karşı kazandığı askerî zaferlerle kraliyet topraklarını büyük ölçüde genişletti. BnF'ye göre doğrudan Kapetler 1328'e kadar hüküm sürdü; ardından taht Kapet soyunun Valois koluna geçti.

Kaynaklar: [3] [2]

IX. Louis (Aziz Louis)

Sainte-Chapelle'in yayımladığı biyografiye göre IX. Louis 25 Nisan 1214'te doğdu ve tahta çıktığında yalnızca on iki yaşındaydı. Annesi Kastilyalı Blanche naibe oldu ve oğlunun 29 Kasım 1226'da Reims'te taç giymesini sağladı. Louis adaleti ve diplomasiyi seven, uluslararası anlaşmazlıklarda sık sık hakemlik yapan bir kral olarak tanındı. Kraliyet kurumlarını da yeniden düzenledi: 1245 tarihli bir buyrultu özel savaşları sınırlamak için kırk günlük bir ateşkes getirdi, kral divanı siyasi işler, parlamento ve hesap işleri gibi alanlarda uzmanlaşmaya başladı. Yedinci Haçlı Seferi'ndeki Mısır esaretinden 1254'te dönen Louis, kraliyet memurlarına kişiler arasında ayrım yapmadan adalet dağıtmalarını ve hediye kabul etmemelerini emreden "büyük buyrultu"yu çıkardı; Sainte-Chapelle'e göre bu buyrultu masumiyet karinesini de kurdu. Aynı kaynak, Louis'nin Yahudilere yönelik tutumunun ve Haçlı seferlerinin bugün de siyasetinin en tartışmalı yanları olduğunu belirtir. BnF'ye göre Sekizinci Haçlı Seferi'nde ordusu Tunus karşısında sıcak ve hastalıkla zayıfladı ve Louis 25 Ağustos 1270'te öldü. 1297'de azizler arasına alındı; CMN'ye göre ölümünden yalnızca 27 yıl sonra "Aziz Louis" adıyla monarşinin simgesel bir figürü oldu (bkz. Haçlı Seferleri).

Kaynaklar: [4] [3] [2]

Valoislar ve Yüzyıl Savaşları

CMN'ye göre son doğrudan Kapet kralı IV. Charles 1328'de erkek varis bırakmadan ölünce taç kuzeni VI. Philippe de Valois'ya geçti. Ancak Güzel Philippe'in torunu İngiltere Kralı III. Edward da Fransız tahtında hak iddia etti. CMN, bu anlaşmazlığın Fransa ile İngiltere'yi 1337'den 1453'e kadar karşı karşıya getiren Yüzyıl Savaşları'nın başlıca nedenlerinden biri olduğunu yazar. Vincennes Şatosu'nun devasa kulesi, bu karışık dönemde kralların sığınabilmesi için inşa edildi. TDV'nin "Fransa" maddesine göre Fransa'nın "tam anlamıyla doğuşu ve güçlenmesi" Valois hanedanından VII. Charles'ın zamanına (1422-1461) rastlar. VII. Charles düzenli ve güçlü bir ordu kurarak Calais dışında ülkedeki İngiliz varlığına son verdi. Ardından XI. Louis (1461-1483) derebeylerine merkezî yönetimin üstünlüğünü kabul ettirdi. Böylece krallık, yüzyıllar boyunca güçlü senyörlerle paylaştığı otoriteyi giderek kraliyet merkezinde toplamaya başladı. Savaşın askerî seyri için Yüzyıl Savaşları maddesine bakılabilir.

Kaynaklar: [2] [1]

I. François: Rönesans ve Osmanlı ile İlişkiler

CMN'ye göre on altıncı yüzyılın başında taht Valois-Orléans ve ardından Valois-Angoulême kollarına geçti. I. François (1515-1547), Fransız Rönesansı'nın simge hükümdarı sayılır; onun döneminde sanat ve edebiyat büyük gelişme gösterdi ve Villers-Cotterêts gibi zarif saraylar inşa edildi. TDV'nin "Fransa" maddesine göre I. François Habsburglarla imparatorluk mücadelesi içinde zor durumda kalınca Osmanlı Devleti'nden yardım istedi; Kanuni Sultan Süleyman da Fransa'yı Almanya ve İspanya'ya karşı himaye etti. TDV bu gelişmenin hem Fransız-Osmanlı ilişkilerinin başlangıcını oluşturduğunu hem de Türklere Avrupa siyasetine müdahale kapısını açtığını vurgular. Maddenin Türk-Fransız ilişkileri bölümü, sonraki yüzyıllarda Fransa'ya tanınan ticari imtiyazları ve Osmanlı-Fransız dostluğunun uzun süre devam ettiğini de anlatır. Bu yakınlık, Katolik bir krallığın Müslüman bir imparatorlukla Habsburglara karşı iş birliği yapması bakımından dönemin diplomasisinde dikkat çekici bir örnekti.

Kaynaklar: [2] [1]

Din Savaşları ve Aziz Bartelmi Katliamı

TDV'ye göre on altıncı yüzyıl Fransa'sında Lutherci ve Kalvinci görüşler geniş halk kesimlerinde destek buldu ve Katolikler ile Protestanlar arasında din savaşları başladı. Musée protestant'a göre 1562'den 1598'e kadar geçen otuz altı yılda sekiz ayrı din savaşı yaşandı. Katliamın öyküsü de aynı kaynakta ayrıntılı biçimde anlatılır: 18 Ağustos 1572'de Navarralı Henri, Kral IX. Charles'ın kız kardeşi Valoisli Marguerite ile evlendi. Uzlaşmanın simgesi olması beklenen bu düğün için Paris'e çok sayıda Protestan soylu gelmişti. 22 Ağustos'ta Amiral Coligny bir suikasttan kıl payı kurtuldu. 23'ü 24'üne bağlayan gece, Aziz Bartelmi günü, toplanan kraliyet konseyi başlıca Huguenot liderlerinin ortadan kaldırılmasına karar verdi; Coligny ve diğer Protestan soylular Louvre'da ve şehirde öldürüldü. Musée protestant'a göre sınırlı sayıda liderin infazı, 29 Ağustos'a kadar süren ve Paris'te 4.000 kişinin öldüğü vahşi bir katliama dönüştü; katliam taşraya yayıldı ve orada da yaklaşık 10.000 kişi öldürüldü. Kan bağıyla prens oldukları için bağışlanan Navarralı Henri ile Condé Prensi Katolikliğe geçmeye zorlandı.

Kaynaklar: [1] [5]

IV. Henri ve Nantes Fermanı

Musée protestant'a göre Navarralı Henri 1576'da saraydan kaçtı, yeniden Protestan oldu ve 1580'de Protestan partinin başına geçti. Kral III. Henri, Guise Dükü'nü öldürttükten sonra Paris'teki Katolik Birlik'e (Ligue) karşı Navarralı Henri ile yakınlaştı; ancak 1589'da bir Ligue keşişi olan Jacques Clément tarafından öldürüldü ve ölmeden önce Navarralı Henri'yi varisi olarak onayladı. CMN'ye göre ilk Bourbon kralı IV. Henri, Reims Katolik Birlik'in elinde olduğu için Reims'te değil Chartres'ta taç giyen ender krallardandır. Musée protestant'a göre Henri'nin 1593'te yeniden Katolikliğe geçmesi ve 27 Şubat 1594'te Chartres'ta taç giymesi Protestanları şoke etti ama Katoliklerin ona katılmasını kolaylaştırdı; kral 22 Mart 1594'te Paris'e zaferle girdi. 30 Nisan 1598 tarihli Nantes Fermanı din savaşlarını sona erdirdi. Musée protestant'a göre ferman dört ayrı metinden oluşuyordu: 92 maddelik asıl ferman, Protestan ibadetine yıllık 45.000 écu'lük ödenek veren bir belge, sekiz yıllığına 51'i güvenlikli kale olmak üzere 150 sığınak yeri tanıyan ikinci bir belge ve 56 "gizli" madde. Ferman vicdan özgürlüğü ve kamu görevlerine eşit erişim tanıdı, ama Protestan ibadetini Paris dahil birçok yerde yasakladı. CMN'ye göre IV. Henri 1610'da François Ravaillac tarafından bıçaklanarak öldürüldü.

Kaynaklar: [5] [2]

Richelieu ve Merkezî Otorite

TDV'ye göre IV. Henri döneminde sağlanan istikrar ve maliyedeki düzen krallığın otoritesini güçlendirdi. 1610'da tahta çıkan genç XIII. Louis bu otoriteyi sürdüremedi; kralın izniyle yetkileri kendinde toplayan Kardinal Richelieu başbakan olarak ülkeyi yeniden düzene soktu. TDV, Richelieu'nün baskıcı yönetim tarzının giderek hoşnutsuzlukları artırdığını da belirtir. Fransa bu dönemde Habsburglarla Otuz Yıl Savaşları'nı (1618-1648) yaşıyordu. Musée protestant'a göre XIII. Louis döneminde Protestanlar güvenlikli kalelerini kaybetti ve artık yalnızca kralın iradesine bağlı kaldı; kalelere ilişkin belge 1629 Alès Barışı ile kaldırıldı. Richelieu'nün kalıcı kurumsal miraslarından biri Fransız Akademisi'dir. Académie française'in kendi yayınına göre akademi 1635'te Richelieu tarafından kuruldu; XIII. Louis'nin imzaladığı kuruluş belgesi Temmuz 1637'de Paris Parlamentosu'nda tescil edildi ve Richelieu akademinin "başkanı ve koruyucusu" ilan edildi. Tüzüğün 24. maddesine göre akademinin başlıca görevi Fransız diline kesin kurallar kazandırmak ve onu sanatları ve bilimleri anlatabilecek bir dil hâline getirmekti; bunun için bir sözlük, bir dil bilgisi, bir retorik ve bir poetika hazırlanacaktı.

Kaynaklar: [1] [5] [7]

XIV. Louis: Fronde ve Versay

Château de Versailles'ın yayınına göre XIV. Louis 1638'de Saint-Germain-en-Laye'de doğdu ve babası XIII. Louis ölünce dört buçuk yaşında kral oldu. Annesi Avusturyalı Anne naipliği üstlendi, Kardinal Mazarin de onun siyasi eğitimini üstlendi. Kısa süre sonra, önce Parlamento'yu sonra yüksek soyluları saran Fronde isyanı (1648-1653) patlak verdi. Versay'ın yayınına göre çocuk kral "Büyüklerin" kibri karşısında aşağılanmış ve başkentinde tehdit altında hissetmişti; "bunu unutmayacaktı". TDV'ye göre Mazarin ölümüne (1661) kadar kral adına ülkeyi yönetti. Louis 6 Mayıs 1682'de sarayıyla birlikte Versay'a yerleşti. Versay'a göre saray ve eklentileri, krala yakın oturmak için her şeye hazır soyluluğun simgesi oldu; "kralın gözü önünde Büyükler artık komplo kurmuyor, ya orduda ya sarayda hizmet ediyordu." Kral, soyluların uyması gereken öncelik kuralları olan etiketi saraya dayattı. Colbert ile krallığın idari ve mali düzenini ve ticaret ile manüfaktürlerin gelişimini, Louvois ile ordunun reformunu yürüttü. CMN'ye göre XIV. Louis'nin 72 yıllık saltanatı Fransa tarihinin en uzun saltanatıdır. Kral 1 Eylül 1715'te öldü ve tahtı beş yaşındaki torununun oğlu XV. Louis'ye bıraktı.

Kaynaklar: [6] [1] [2]

Nantes Fermanı'nın İptali ve Huguenot Göçü

Musée protestant'a göre XIV. Louis'nin saltanatının başı (1643-1660) dinî barış dönemiydi, fakat kral 1660'ta yönetimi bizzat ele alınca Nantes Fermanı kısıtlayıcı biçimde uygulanmaya başladı. 1680'de zulüm başladı; dragonların (süvarilerin) evlere yerleştirilmesiyle zorla din değiştirmeler sağlandı. 1685'te kral Fontainebleau'da Nantes Fermanı'nı iptal eden fermanı imzaladı; Protestanların çoğunun artık Katolik olduğunu düşünüyordu. Versay'ın yayını da zorla din değiştirmelerin ve Protestanların göçünün kralı hoşgörü fermanını kaldırmaya götürdüğünü yazar. Göç edenlerin sayısı konusunda kaynaklar farklıdır. Versay iki yüz bin kişiden söz eder. Musée protestant ise iki milyona varan "hayali" rakamlar bulunduğunu, Voltaire'in 800.000 tahmin ettiğini, Katoliklerin sayıyı 50.000 civarına indirme eğiliminde olduğunu belirtir; bugün kabul gören rakam 160.000-200.000'dir, yani tahminen 800.000 kişilik Protestan nüfusun yüzde 25'i. Aynı kaynağa göre 1680-1715 arasında 180.000 Fransız ülkeyi terk etti; bu, modern Fransa tarihinin en büyük göç hareketiydi. TDV bu kararın ülkede yeniden mezhep ayrılıklarına ve çatışmalara yol açtığını belirtir.

Kaynaklar: [5] [6] [1]

Tartışma: "Devlet Benim" mi, "Devlet Kalacak" mı?

XIV. Louis, mutlakiyetin simgesi olarak sık sık "Devlet benim" (L'État, c'est moi) sözüyle anılır. Bu maddede incelenen kaynakların hiçbiri bu sözü krala ait güvenilir bir kayıt olarak aktarmaz. Buna karşılık Château de Versailles'ın, tarihçi Alexandre Maral'ın kralın son günlerini anlatan kitabını tanıtan yayını, kralın ölümünü "mutlakiyetin en üstün gösterisi" olarak kendisinin düzenlediğini ve "Ben gidiyorum, ama Devlet her zaman kalacak" (Je m'en vais, mais l'État demeurera toujours) dediğini aktarır. Maral'ın anlatımı, Versay'ın belirttiğine göre, Dangeau ve Anthoine kardeşler gibi en güvenilir kaynakların analizine dayanır. Bu söz kralı devletle özdeşleştirmekten çok, kralın ölümünden sonra da süren bir kurum olarak devleti öne çıkarır. Versay'ın "Louis XIV" yayını da kralın mutlakiyetini, onu Tanrı'nın yeryüzündeki "vekili" sayan ve yalnızca Tanrı'ya hesap veren bir kral anlayışı olarak tanımlar. Değerlendirmelerde de farklar görülür: TDV kralın "fanatik bir Katolik" olduğu için Nantes Fermanı'nı iptal ettiğini yazarken, Versay aynı kararı kralın taç giyme yeminine ve krallığın dinî birliğini koruma amacına bağlar.

Kaynaklar: [6] [1]

XV. ve XVI. Louis: Reform Denemeleri ve 1789

TDV'ye göre XIV. Louis'nin uzun saltanatı daha çok doğuda Habsburglara, batıda İngiltere'ye karşı üstünlük mücadelesiyle geçti ve Fransa yüzyılın sonunda İngiltere'nin üstünlüğünü kabul etmek zorunda kaldı. On sekizinci yüzyılda gelişen deniz aşırı ticaret, uluslararası etkileşim ve düşünce alanındaki değişiklikler huzursuzluk doğurdu. Voltaire ve Rousseau gibi düşünürlerin fikirleri monarşiye tepkiyi artırdı. TDV'ye göre XV. Louis döneminde (1715-1774) ve XVI. Louis'nin ilk yıllarında bu huzursuzlukları gidermek için yapılan idari, askerî ve hukuki reformlar başarılı olamadı. Bozulan maliyeyi düzeltmek için önerilen yeni vergi düzenlemeleri genel meclisin soylular kanadınca reddedildi. Toplanan halk kanadı kendini ulusal meclis ilan ederek bir anayasa hazırlama kararı aldı (20 Haziran 1789). Paris halkı 14 Temmuz'da Bastille Hapishanesi'ni ele geçirdi. Kurucu meclis 4 Ağustos 1789 gecesi bütün imtiyazları ve derebeylik kurumunu kaldırdı ve 27 Ağustos'ta İnsan ve Vatandaş Hakları Bildirisi'ni kabul etti. 14 Eylül 1791'de kabul edilen anayasa ile meşruti monarşiye geçildi.

Kaynaklar: [1]

Monarşinin Sonu ve Miras

TDV'ye göre Avusturya ile başlayan savaşın ilk yenilgileri halkın öfkesini artırdı; Paris'te ayaklanan halk 10 Ağustos 1792'de 1791 anayasasının askıya alınmasını sağladı. Kral tahttan indirildi ve 22 Eylül 1792'de cumhuriyet ilan edildi. XVI. Louis yargılanıp 21 Ocak 1793'te idam edildi; CMN'ye göre Devrim Meydanı'nda (place de la Révolution) başı kesildi ve Madeleine mezarlığına gömüldü. Ancak monarşi tamamen kaybolmadı: CMN'ye göre son Bourbon kralı X. Charles 1824'te tahta çıktı ve 1830 Temmuz Devrimi'yle devrildi. Ardından Orléans hanedanından Louis-Philippe "Fransızların kralı" oldu ve 1848 Şubat Devrimi'yle o da tahttan indirildi. Krallığın kurumsal mirası günümüze kadar ulaştı: Richelieu'nün kurduğu Académie française varlığını sürdürmektedir ve akademinin kendi yayınına göre bir zamanlar Richelieu'nün üstlendiği "koruyucu" görevini bugün devlet başkanı yürütmektedir; Versay Sarayı ise XIV. Louis'nin, Versay'ın ifadesiyle "Büyük Yüzyıl"ının simgesi olarak korunmaktadır. Devrimden sonra Fransa'yı yeniden biçimlendiren dönem için Napolyon Bonapart maddesine bakılabilir.

Kaynaklar: [1] [2] [7] [6]

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 843

  Verdun Antlaşması ile Batı Frank Krallığı (Fransa'nın çekirdeği) doğdu.

• 987

  Hugh Capet tahta çıkarak Kapet hanedanını kurdu.

• 1337–1453

  Yüzyıl Savaşları İngiltere ile yürütüldü.

• 1598

  Nantes Fermanı Protestanlara hoşgörü tanıdı.

• 1682

  Saray resmen Versay'a taşındı.

• 1789–1792

  Fransız Devrimi ile monarşi devrildi.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Azmi Özcan, "Fransa – Tarih", TDV İslâm Ansiklopedisi

   Merovenjlerden Cumhuriyet'in ilanına kadar Fransa'nın siyasi tarihine genel bakış.

2. Centre des monuments nationaux, "Jeux de trônes : les dynasties des rois de France"

   Fransa Ulusal Anıtlar Merkezi: Merovenj, Karolenj, Kapet, Valois ve Bourbon hanedanları.

3. Bibliothèque nationale de France (Passerelles), "Les Capétiens 987-1328" ve "La mort de Louis IX et la bataille de Tunis"

   Hugues Capet'nin seçimi, IX. Louis'nin ölümü ve azizliği.

4. Sainte-Chapelle (Centre des monuments nationaux), "Saint Louis"

   IX. Louis'nin hayatı, yargı ve yönetim reformları.

5. Musée protestant, "Les huit guerres de religion (1562-1598)", "Henri IV", "L'édit de Nantes (1598)", "Le Refuge huguenot"

   Din savaşları, Aziz Bartelmi katliamı, IV. Henri, Nantes Fermanı ve iptali sonrası göç.

6. Château de Versailles, "Louis XIV" ve "Les derniers jours de Louis XIV"

   Versay Sarayı resmî sitesi: XIV. Louis'nin hayatı, Fronde, Versay'a yerleşme, mutlakiyet ve son sözleri.

7. Académie française, "L'histoire"

   Akademinin 1635'te Richelieu tarafından kuruluşu ve görevi.