Napolyon Bonapart

Genel Bakış

Napolyon Bonapart (1769-1821), Fransız Devrimi döneminde askerî başarılarıyla yükselen, 1799'da bir darbeyle iktidarı ele geçiren ve 1804'te Fransızların İmparatoru olan komutan ve devlet adamıdır. Fondation Napoléon'un kronolojisine göre Konsüllük döneminde Fransa Bankası kuruldu, para istikrara kavuştu, vilayet ve valilik düzeni oluşturuldu, Code civil yazıldı ve Légion d'honneur nişanı ihdas edildi. Napolyon Avrupa'nın büyük bölümünü doğrudan ya da akrabaları ve müttefikleri aracılığıyla denetledi. Ancak İspanya'daki savaş ve 1812 Rusya seferi imparatorluğu yıprattı. 1814'te tahttan çekildi, Elba'ya sürüldü, 1815'te geri döndü ve Waterloo'da yenildi. Hayatının son yıllarını Güney Atlantik'teki Saint Helena adasında geçirdi ve 5 Mayıs 1821'de orada öldü. Bu madde Fondation Napoléon, Fransız Millet Meclisi (Assemblée nationale), Kölelik Belleği Vakfı yayınları ve hakemli tıp makalelerine dayanır.

Kaynaklar: [1] [4]

Korsika'dan Toulon'a

Fondation Napoléon'un kronolojisine göre Korsika, 15 Mayıs 1768 tarihli Versay Antlaşması'yla Ceneviz yönetiminden Fransa'ya geçti; Fransız birlikleri 9 Mayıs 1769'da Paoli taraftarlarını Ponte Nuovo'da yendi. Napolyon'un babası Charles Bonaparte da Paoli taraftarları arasındaydı. Napolyon 15 Ağustos 1769'da Ajaccio'da doğdu; Bonaparte'ların on iki çocuğundan sekizi hayatta kaldı. Ailenin soyluluğunun 1771'de resmen tanınması, Napolyon'un 15 Mayıs 1779'da Brienne askerî okuluna kral bursiyeri olarak girmesini sağladı. 1784'te Paris Askerî Okulu'na geçti. Eylül 1785'teki sınavda 137 adaydan 58'i başarılı oldu, Napolyon 42. sırayı aldı ve topçu teğmeni olarak La Fère Alayı'na atandı. İlk bilinen yazısı, Rousseau'nun etkisindeki "Korsika Tarihi" (1786) taslağıdır. 1793'te İngilizlerin eline geçen Toulon limanının kuşatmasında topçu komutanı olarak görev aldı. Onun körfezdeki İngiliz gemilerini sürekli topçu ateşi altına alma planı uygulandı ve İngilizler 18 Aralık 1793'te Toulon'dan çekildi. Napolyon 22 Aralık'ta tuğgeneralliğe yükseltildi.

Kaynaklar: [2]

İtalya Seferi (1796-1797)

Fondation Napoléon'a göre Direktuvar, 2 Mart 1796'da Napolyon'u İtalya Ordusu başkomutanlığına atadı. Amaç, İtalya'daki Avusturya nüfuzuna karşı koymak ve Devrim'in "kardeş" cumhuriyetlerinin monarşilerden kurtulmasına yardım etmekti. Genç general, okumalarıyla geliştirdiği stratejiyi uyguladı: düşmanın zayıf noktasını hedef almak, hızlı hareket etmek ve psikolojik üstünlük için baskın yapmak. Nisan ve Mayıs 1796 bir dizi zaferle geçti; yazın Avusturyalılar üstünlüğü ele geçirdiyse de Napolyon Kasım'da Rivoli yakınlarında üç günlük çarpışmanın ardından zafer kazandı. Avusturya 17 Ekim 1797'de Campo Formio Antlaşması'nı imzaladı. Fondation Napoléon, büyük bir orduya karşı yedi ayda kazanılan yedi zaferin General Bonaparte'ın büyük bir stratejist olduğunu gösterdiğini yazar. Napolyon bu seferde yenilmezlik imajını da bilinçli olarak inşa etti. Ordunun moralini yüksek tutmak ve Fransız kamuoyuna zaferlerini duyurmak için iki gazete kurdu. Fondation Napoléon bunu "zamanının ötesinde bir tanıtım kampanyası" olarak niteler.

Kaynaklar: [1]

Mısır Seferi

Fondation Napoléon'a göre Direktuvar 1798'de Napolyon'u İngiltere'nin bölgedeki ticari etkisine karşı koymak için Mısır'a gönderdi. Seferin gizli tutulması için gemiler farklı limanlardan yola çıktı. Fransızlar 1 Temmuz 1798'de İskenderiye'ye çıktı ve 21 Temmuz'da Kahire yakınlarındaki Piramitler Savaşı'nda Memlük ordusunu yendi. Kahire'de çıkan ayaklanma sert biçimde bastırıldı. Ancak 1 Ağustos'ta Amiral Nelson, Ebukir Körfezi'ndeki Fransız donanmasını topa tuttu; Fondation Napoléon'a göre 1.700 denizci öldü ve gemilerin neredeyse tamamı battı. Ocak 1799'da başlayan Suriye seferi de yenilgiyle bitti. 25 Temmuz 1799'da Ebukir'de karada bir zafer kazanmasına rağmen Napolyon Fransa'ya dönmeye karar verdi ve 16 Ekim'de Paris'e ulaştı. Fransızların 30 Ağustos 1801'de bölgeden ayrılması İngiliz üstünlüğünü pekiştirdi. Sefere 160 bilim insanı da katıldı; bunlar tapınakları, piramitleri ve şehirleri çizdi, toplumsal gelenekleri ve Mısır'ın bitki ve hayvan örtüsünü inceledi. Bulguları on ciltlik "Description de l'Égypte" adlı eserde yayımlandı. Seferin Osmanlı'ya etkileri için III. Selim ve Nizam-ı Cedid maddesine bakılabilir.

Kaynaklar: [1]

18 Brumaire ve Konsüllük

Fondation Napoléon'a göre 1799'da Direktuvar yozlaşmış ve halk tarafından nefret edilen bir yönetime dönüşmüştü; bazı direktörler Napolyon'un yardımıyla hükümeti devirmek istedi. 18 Brumaire'de (9 Kasım 1799) yasama meclisleri bir komplo bahanesiyle Saint-Cloud şatosuna taşındı. Napolyon meclislerde karışık bir konuşma yaptı ve yuhalandı; düzen General Murat'nın birliklerinin müdahalesiyle sağlandı. Fransız Millet Meclisi'nin yayınına göre ardından hazırlanan Anayasa, üç konsül tarafından 22 Frimaire VIII (13 Aralık 1799) tarihinde imzalandı. Anayasa Bonaparte'ı Birinci Konsül, Cambacérès'i İkinci, Lebrun'ü Üçüncü Konsül olarak atıyordu. Birinci Konsül yasaların teklif ve ilanı yetkisiyle yürütme ve yasama gücünün çoğunu elinde tutuyordu; öteki konsüllerin görüşü danışma niteliğindeydi. Meclis'e göre bu, bir Haklar Bildirisi içermeyen ilk yazılı temel yasaydı ve yürütmenin meclislere üstünlüğünü kuruyordu. 14 Haziran 1800'deki Marengo zaferi Şubat 1801'de Lunéville Barışı'na, 1802'de de İngiltere ile Amiens Barışı'na yol açtı. 2 Ağustos 1802'de 3,5 milyonu aşan oyla onaylanan bir referandumun ardından Napolyon ömür boyu Birinci Konsül ilan edildi.

Kaynaklar: [1] [4]

Konkordato, Légion d'honneur ve Code Civil

Fondation Napoléon'a göre 15 Temmuz 1801'de Papalık ile imzalanan Konkordato, Katolikliği "Fransızların çoğunluğunun dini" olarak tanıdı ve ibadet yerlerini yeniden açtı. Buna karşılık Bonaparte piskoposları atama yetkisini ve din adamlarının hükümete sadakat yemini etmesini sağladı; Papa'nın hiç onaylamadığı "Organik Maddeler" de devletin kilise üzerindeki denetimini güçlendirdi. Napolyon, 19 Mayıs 1802'de askerî olmayan ve siviller, sanayiciler, bilim insanları ve sanatçılar ile kadın ve erkeklere verilebilen Légion d'honneur nişanını kurdu. Fransız Millet Meclisi'nin yayınına göre 12 Ağustos 1800 tarihli bir konsüllük kararıyla Cambacérès başkanlığında, Portalis, Maleville, Tronchet ve Bigot de Préameneu'den oluşan bir komisyon medeni kanun taslağını hazırladı. Bonaparte ve Cambacérès Danıştay'daki görüşmelere yaklaşık üç yıl başkanlık etti. 36 yasa ve 2.281 maddeden oluşan kanun 1803-1804'te kabul edildi ve 21 Mart 1804 tarihli yasayla bütün hâlinde ilan edildi. Meclis'e göre Napolyon kanuna 1807'de kendi adını verdi; kanun başka ülkelere de ilham verdi ve pek çok değişikliğe rağmen bugün hâlâ yürürlüktedir.

Kaynaklar: [1] [4]

1802: Köleliğin Yeniden Tesisi

Fransız Millet Meclisi'nin yayınına göre Amiens Barışı'nın ardından Birinci Konsül Bonaparte, 20 Mayıs 1802 (30 Floréal X) tarihli yasayı çıkardı. Bu yasa köleliği İngilizlerin Fransa'ya iade ettiği kolonilerde ve "Ümit Burnu'nun ötesindeki" (Réunion, Mauritius) kolonilerde sürdürüyordu. Yasanın 3. maddesi köle ticaretinin "1789'dan önceki yasa ve düzenlemelere uygun olarak" yapılacağını öngörüyordu. Kölelik Belleği Vakfı'na göre yasa, Devrim'in 1794'te kabul ettiği köleliğin kaldırılması ilkesinden geri adımdı; Martinik, Tobago ve Saint Lucia'yı ve Hint Okyanusu kolonilerini kapsıyordu. Köleliğin 1794'te kaldırıldığı Guadeloupe'a General Richepance komutasında bir ordu gönderildi. Louis Delgrès ve son direnişçiler 28 Mayıs 1802'de Matouba'daki mevzilerini havaya uçurarak teslim olmak yerine ölümü seçti. Kölelik Guadeloupe'ta 16 Temmuz 1802 tarihli konsüllük kararıyla, Guyane'da ise Kasım 1802'de yeniden kuruldu. Saint-Domingue'de Toussaint Louverture 7 Haziran 1802'de tutuklandı; ancak savaş 18 Kasım 1803'teki Vertières yenilgisiyle bitti ve eski köleler 1 Ocak 1804'te Haiti Cumhuriyeti'ni ilan etti. Meclis'e göre bu gelişmeyi köleliğin yeniden kurulacağı haberinin tetiklediği bir isyan başlatmıştı.

Kaynaklar: [5] [6]

İmparatorluk ve 1804 Taç Giyme

Fransız Millet Meclisi'nin yayınına göre 18 Mayıs 1804 tarihli senato kararı, "Cumhuriyet hükümeti Fransızların İmparatoru unvanını alan bir İmparatora emanet edilir" hükmünü getirdi ve Birinci Konsül Napolyon I adıyla İmparator oldu. Meclis, Cumhuriyet teriminin bir süre daha resmî belgelerde, madeni paralarda 1808'e kadar kullanılmaya devam ettiğini belirtir. Fondation Napoléon'a göre imparatorluğun ilanından kısa süre önce, Mart 1804'te bir kralcı komplonun ardından XVI. Louis'nin vaftiz oğlu Enghien Dükü tutuklanıp hızlı bir yargılamayla 21 Mart'ta idam edildi; bu olay Avrupa saraylarında büyük tepki doğurdu. 2 Aralık 1804'te Notre-Dame Katedrali'nde yapılan ve dört saatten uzun süren törene 12.000'den fazla kişi katıldı; Papa da tören için Roma'dan geldi. Fondation Napoléon'a göre Napolyon tacı kendi başına koyup eşi Joséphine'i de kendisi taçlandırarak Papa'nın rolünü basit bir kutsamaya indirdi ve Katolik Kilisesi karşısında gücünü vurguladı. Tören, onu Avrupa'nın öteki hükümdarlarıyla eşit bir konuma yerleştirmek için tasarlanmıştı.

Kaynaklar: [4] [1]

Austerlitz'ten Tilsit'e ve Kıta Ablukası

Fondation Napoléon'a göre İngiltere 1805'te Avusturya, Prusya ve Rusya'yı içine alan yeni bir koalisyon kurdu. Grande Armée Elchingen'de ve 20 Ekim'de Ulm'da kazandı, 14 Kasım'da Viyana'ya girdi. 2 Aralık 1805'te, taç giymesinin birinci yıldönümünde, Napolyon Rus ve Avusturya ordularını Austerlitz'te ezdi; Avusturya 26 Aralık'ta Pressburg Barışı'nı imzaladı. 14 Ekim 1806'da Jena ve Auerstedt'te Prusya'ya, 14 Haziran 1807'de Friedland'da Rusya'ya karşı kazanılan zaferler Napolyon'un Avrupa'daki üstünlüğünü pekiştirdi. 8 Temmuz 1807'de Tilsit'te barış yapıldı ve Prusya'dan alınan Polonya topraklarından Varşova Dukalığı kuruldu. Napolyon aile üyelerini Avrupa tahtlarına yerleştirdi: Kardeşleri Louis ve Joseph 1806'da Hollanda ve Napoli'ye, Jérôme 1807'de Westfalya'ya kral oldu. 1805'teki Trafalgar yenilgisinden sonra İngiliz donanmasına doğrudan saldıramayacağını anlayan Napolyon, 1806'da Kıta Ablukası'nı ilan ederek Fransız ve müttefik limanlarını İngiliz gemilerine kapattı. Fondation Napoléon'a göre bazı müttefikler ablukayı isteksizce uyguladı ve kaçakçılık arttı.

Kaynaklar: [1]

İspanya ve Rusya: Çöküşün Başlangıcı

Fondation Napoléon'a göre Napolyon 1808'de İspanya tahtına kardeşi Joseph'i yerleştirdi; 2 Mayıs'ta Madrid'de başlayan ayaklanma ve 3 Mayıs'taki sert karşılık, İngiltere'nin desteklediği bir bağımsızlık savaşına dönüştü. Bu savaş Napolyon ordusunu zayıflattı ve Avrupa'ya onun yenilmez olmadığını gösterdi; Fransızlar 21 Haziran 1813'te Vitoria'da yenildi. Rusya ile Tilsit'te kurulan barış da uzun sürmedi. Fondation Napoléon'a göre Napolyon Haziran 1812'de 480.000 kişilik bir orduyla Rusya'yı işgal etti ve 120.000 kişiyi yedekte tuttu. Ruslar meydan savaşından kaçınarak Fransız kuvvetlerini dağılmaya zorladı. 7 Eylül'de Moskova kapılarındaki Borodino Savaşı'ndan ne Napolyon ne de Kutuzov kesin bir zaferle çıktı. Bir hafta sonra Fransızlar, Rusların erzak ve cephaneyi yok etmek için feda ettiği ve kısa sürede alevlere teslim olan Moskova'ya girdi. Napolyon 18 Ekim'de geri çekilmeye başladı; ordu 28-29 Kasım'da taşkın Berezina nehrini büyük güçlükle geçti. Fondation Napoléon'a göre korkunç hava koşulları yüzünden Fransa'ya ancak 20.000 asker sağ dönebildi.

Kaynaklar: [1]

Leipzig, Elba, Yüz Gün ve Waterloo

Fondation Napoléon'a göre 1813'te Lützen ve Bautzen zaferlerine rağmen Napolyon, Ekim 1813'te Leipzig'de "Milletler Savaşı"nda yenildi. 1814'te koalisyon orduları Fransa'ya girdi ve 31 Mart'ta Paris'e ulaştı. Senato 2 Nisan'da imparatoru tahttan indirme kararı aldı; Napolyon 6 Nisan'da kayıtsız şartsız tahttan çekildi, Elba adasına sürüldü ve XVIII. Louis Bourbon tahtına döndü. Napolyon 1 Mart 1815'te Golfe-Juan'a çıktı ve 20 Mart'ta Tuileries Sarayı'na yeniden yerleşti. Müttefik ordularından önce davranmak için 130.000 askerle Belçika'ya girdi; 16 Haziran'da Ligny'de Blücher'i yendi. Fondation Napoléon'a göre Ney ve Soult'un hataları, Grouchy'nin Blücher'in Wellington'la birleşmesini önleyememesi ve İngiliz ile Prusya birliklerinin kararlı direnişi, 18 Haziran 1815'te Waterloo'da yenilgiyle sonuçlandı. Napolyon 22 Haziran'da ikinci kez tahttan çekildi, 14 Temmuz'da İngilizlere teslim oldu ve 17 Ekim 1815'te Saint Helena'ya ulaştı. Longwood'daki nemli ve karanlık evinde anılarını yazdırdı ve 5 Mayıs 1821'de öldü.

Kaynaklar: [1]

Tartışma: Napolyon Zehirlendi mi?

Napolyon'un ölüm nedeni uzun süre tartışıldı. 2021'de Virchows Archiv dergisinde yayımlanan ve uluslararası bir gastrointestinal patolog grubunun hazırladığı değerlendirmeye göre, 1961'de ölümünden sonra kesilen saçlarında yüksek arsenik bulunması zehirlenme hipotezini doğurmuştu. Kalomel ile tedaviden kaynaklanan ilaç zehirlenmesi ve kanamaya bağlı kronik gastrit de öne sürülen açıklamalar arasındaydı. Lugli ve arkadaşları, otopsiye katılanların kayıtlarını tıbbi kanıt düzeyine göre sınıflandırdı. En güçlü kanıt, Napolyon'un kişisel hekimi Francesco Antommarchi'nin raporu ile beş İngiliz doktorun 6 Mayıs 1821'de imzaladığı resmî rapordu. Antommarchi'nin 1825'te yayımladığı ikinci rapor ise 2006'da bir tıp dergisindeki makaleyle çarpıcı benzerlikleri nedeniyle intihal sayılarak değerlendirme dışı bırakıldı. Yazarlara göre raporlardaki bulgular, üst sindirim sistemi kanamasıyla birlikte ileri evre kötü huylu bir mide tümörünü güçlü biçimde düşündürür. Arsenik hipotezi ise Napolyon'un çocukluğundaki saçlarında ve oğlu ile Joséphine'in saçlarında da yüksek arsenik bulan 2008 tarihli bir çalışmayla çürütülmüştü. Lin ve arkadaşlarının 2004'te yayımladığı analiz de 1814'te Elba'da ve 1821'de kesilen saçların hepsinde yüksek arsenik bulunduğunu göstererek zehirlenme teorisini zayıflatmıştı.

Kaynaklar: [7] [8]

Napolyon Gerçekten Kısa mıydı?

Napolyon'un kısa boylu olduğu yaygın bir kanıdır. Fondation Napoléon'un yayımladığı bir yazıda tarihçi Thierry Lentz'e göre Napolyon 5 ayak 2 inç 3 çizgi (eski Fransız ölçüsüyle) yani yaklaşık 1,686 metre boyundaydı. Lentz, bunun bugünün ölçülerine göre kısa sayılabileceğini, ama kendi döneminde öyle olmadığını belirtir. O dönemde ortalama bir Fransız erkeğin boyu yaklaşık 1,60 metreydi; piyade askerleri 1,65 ile 1,69 metre arasındaydı. Lentz'e göre Napolyon, dönemi için ortalama boydaydı. Resimlerde kısa görünmesinin nedeni, sürekli uzun sorguçlu şapkalar takan generaller ve askerlerle, özellikle boyu hiçbir zaman 1,76 metrenin altında olmayan muhafız bombacılarıyla birlikte betimlenmesiydi. Askerleri ona "le petit caporal" (küçük onbaşı) lakabını takmıştı. Lentz, 1803'te yayımlanan ve Napolyon'u Kral III. George'un avucundaki "Küçük Boney" olarak gösteren bir İngiliz karikatürünü de bu imajın örnekleri arasında anar.

Kaynaklar: [3]

Miras

Napolyon'un mirası tartışmalıdır. Fondation Napoléon, Konsüllük döneminde kurulan ve bugün de varlığını sürdüren kurumların, Napolyon'un kendisinin "granit kütleleri" (masses de granit) dediği temel yasalar olduğunu belirtir: Fransa Bankası, valilik düzeni, Code civil ve Légion d'honneur. Fransız Millet Meclisi de Code civil'in başka ülkelere ilham verdiğini ve Fransa'da hâlâ yürürlükte olduğunu vurgular. Öte yandan 1802'de köleliğin yeniden tesisi, Kölelik Belleği Vakfı'nın ifadesiyle Devrim'in en önemli kazanımlarından birinden geri dönüştü. Uzun savaşlar da Avrupa'nın her yerinde büyük kayıplara yol açtı. Napolyon'un naaşı 1840'ta Kral Louis-Philippe döneminde Paris'e getirildi ve bugün Invalides'teki Kubbe Kilisesi'nin mahzeninde yatmaktadır. Dönemin Avrupası için Fransa Krallığı, İngiltere Krallığı, Rus İmparatorluğu ve Alman birliğine giden süreç için Alman İmparatorluğu maddelerine bakılabilir.

Kaynaklar: [1] [4] [6]

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Fondation Napoléon, "Timeline: Consulate/1st French Empire" (napoleon.org)

   İtalya ve Mısır seferleri, 18 Brumaire, Konkordato, Légion d'honneur, taç giyme, seferler, Rusya felaketi, Waterloo ve Saint Helena.

2. Fondation Napoléon, "1769-1793: Napoleon Bonaparte's early years" (napoleon.org)

   Doğumu, ailesi, askerî eğitimi ve Toulon kuşatması.

3. Thierry Lentz, "Bullet Point #15 – Was Napoleon small?", Fondation Napoléon (2018)

   Napolyon'un boyu ve dönemin ortalamaları.

4. Assemblée nationale, "La codification juridique", "La Constitution de l'an VIII", "Du Consulat à l'Empire"

   Fransız Millet Meclisi: Code civil'in hazırlanışı ve 21 Mart 1804'te ilanı, Konsüllük anayasası ve İmparatorluğa geçiş.

5. Assemblée nationale, "1802-1804 – Rétablissement progressif de l'esclavage"

   20 Mayıs 1802 yasası ve Haiti'nin bağımsızlığı.

6. Fondation pour la mémoire de l'esclavage, "1802 : Le rétablissement de l'esclavage"

   Yasanın kapsamı; Guadeloupe (16 Temmuz 1802), Guyane ve Saint-Domingue'deki gelişmeler.

7. Lugli ve diğ., "The gastric disease of Napoleon Bonaparte: brief report for the bicentenary of Napoleon's death on St. Helena in 1821", Virchows Archiv 479 (2021)

   Hakemli makale: otopsi raporlarının değerlendirilmesi ve ölüm nedeni.

8. Lin, Alber, Henkelmann, "Elemental contents in Napoleon's hair cut before and after his death: did Napoleon die of arsenic poisoning?", Analytical and Bioanalytical Chemistry 379 (2004)

   Hakemli makale: 1814 ve 1821 saç örneklerinde arsenik.