Yüzyıl Savaşları

Genel Bakış

Yüzyıl Savaşları, İngiltere ile Fransa krallıkları arasında 1337'den 1453'e kadar süren mücadelenin adıdır. Fransa Millî Kütüphanesi'nin (BnF) belirttiği gibi, savaş aslında yüz on altı yıl sürmüş ve bu süre boyunca savaş ve ateşkes dönemleri birbirini izlemiştir. İngiliz Royal Armouries müzesi de bunun tek bir uzun savaş değil, iki ülkenin Fransa'nın kontrolü için giriştiği bir kuşatma, akın ve kara-deniz muharebeleri dizisi olduğunu vurgular. Kökeni, İngiliz krallarının Fransa'da tuttuğu topraklar üzerindeki yüzyıllık çekişmelere dayanır; 1330'larda buna İngiltere'nin Fransız tacı üzerindeki iddiası eklenmiştir. Savaş, uzun yaylı İngiliz okçularının Crécy, Poitiers ve Agincourt'taki zaferleriyle, Jeanne d'Arc'ın Orléans'ı kurtarmasıyla ve Fransız topçusunun Castillon'daki üstünlüğüyle hatırlanır. Sonunda Fransa, Calais dışındaki bütün İngiliz topraklarını geri aldı. Bu madde BnF, Paris Ordu Müzesi (Musée de l'Armée), Royal Armouries ve English Heritage gibi iki ülkenin kurumsal kaynaklarına dayanır. Rakamların ve tarihlerin kaynaklara göre değiştiği yerler ayrıca belirtilmiştir.

Kaynaklar: [1] [3]

Sebepleri: Guyenne, Flandre ve Taç

BnF'ye göre Güzel Philippe'in oğlu IV. Charles 1328'de doğrudan bir varis bırakmadan öldü. Erkek soyundan en yakın varis olan Valois'lı VI. Philippe Fransa kralı oldu. Annesi aracılığıyla Güzel Philippe'in torunu olan İngiltere Kralı III. Edward başlangıçta buna itiraz etmedi. Royal Armouries iki adayın yakınlığını şöyle özetler: Edward ölen kralın kız kardeşinin oğlu, Philippe ise erkek soyundan kuzeniydi. Asıl kıvılcım toprak meselesiydi. BnF'ye göre Edward'ın miras olarak aldığı Guyenne (Gaskonya), 1337'de VI. Philippe tarafından elinden alındı. Flandre ve Guyenne üzerindeki üç yıllık çatışmanın ardından Edward 1340'ta Fransız tacını talep etti. Royal Armouries de 1337'yi Philippe'in Edward'ın Fransa'daki topraklarını işgal ettiği ve bölgesel bir savaşı başlattığı yıl olarak verir. Edward'ın taç iddiasını 1340'a tarihler ve mücadelenin artık bir taç savaşına dönüştüğünü belirtir. Aynı kaynağa göre Philippe, İngiltere'ye karşı mücadele eden İskoçları destekleyerek Edward'a zaten meydan okumuştu. Tarihlendirmede küçük bir ayrılık da vardır: BnF'nin kronoloji sayfası el koymayı 1338'e tarihler ve savaşın resmen bu tepkiyle ilan edildiğini yazar; BnF'nin ana makalesi ve Royal Armouries ise 1337'yi esas alır.

Kaynaklar: [1] [3] [2]

Écluse, Crécy ve Calais

BnF'ye göre Fransa ilk büyük yenilgisini 24 Haziran 1340'ta, donanmasının Écluse (Sluys) limanında yok edilmesiyle aldı. Temmuz 1346'da III. Edward, Bretanya Dükalığı'nın veraset sorununu bahane ederek Normandiya'yı istila etti ve Paris'e doğru yürüdü. Royal Armouries, İngiliz ordusunun Barfleur'den doğuya ilerleyip Caen'ı kısa süreliğine ele geçirdiğini ekler. Crécy Savaşı 26 Ağustos 1346'da yapıldı. Royal Armouries'e göre bu, savaşın ilk kara muharebesiydi. Edward, Crécy yakınındaki bir sırtta mevzi alıp Fransızları bekledi. Fransız ordusundaki Cenevizli arbaletçiler erken bir ilerleyişe geçti, İngiliz uzun yaylılarının oklarıyla geri çekilmek zorunda kaldı. Fransız şövalyeleri geri çekilen arbaletçilerin arasından doğruca ok yağmurunun içine hücum etti; art arda gelen süvari saldırıları İngiliz hatlarını kıramadı. BnF, Fransızların sayıca üstün olmasına rağmen yenilginin tam olduğunu vurgular. Ardından Edward Calais'yi kuşattı. BnF'ye göre şehir on bir aylık direnişten sonra teslim oldu ve anahtarları yalınayak, başı açık ve boynunda iple gelen altı burjuva tarafından teslim edildi. Calais yaklaşık iki yüzyıl İngiliz elinde kaldı.

Kaynaklar: [1] [3]

Kara Ölüm ve Poitiers

BnF'ye göre Kasım 1347'de Asya'dan gelen gemilerle Marsilya limanına ulaşan hıyarcıklı veba, 1348'de Fransa, İtalya, İngiltere, Alman İmparatorluğu ve İber Yarımadası'nı etkisi altına aldı. Salgın o kadar ani ve şiddetliydi ki savaş bir süre durdu. Birkaç yıllık ateşkesten sonra III. Edward'ın oğlu "Kara Prens" Edward Bordeaux'ya çıktı. Royal Armouries'e göre Kara Prens 1355'te Bordeaux ile Akdeniz yakınındaki Narbonne arasında, chevauchée denen yıkıcı bir akın düzenledi. Bir aydan biraz fazla bir sürede yaklaşık 402 kilometre yol aldı. Bu tür akınlar halkı yıldırmanın yanında Fransız ordusunu ve kralı itibarsızlaştırıyordu. 1356'da Bordeaux'dan kuzeye yeni bir akın başladı ve Fransızlar onu Eylül 1356'da Poitiers yakınında yakaladı. Royal Armouries'e göre 19 Eylül 1356'daki savaşta Kara Prens askerlerini çitlerle korunan bir alana yerleştirdi. İlk Fransız süvari hücumu çitteki bir boşluktan geçmeye çalışırken diğer taraftaki İngiliz uzun yaylılarının oklarına hedef oldu. Ardından gelen iki hücum göğüs göğüse çarpışmaya dönüştü. Sonunda yalnız kalan Kral II. Jean (İyi Jean) teslim olup esir düştü.

Kaynaklar: [1] [3]

Brétigny Antlaşması ve Fransız Toparlanması

BnF'ye göre ekonomik, siyasi ve toplumsal bir kriz içindeki Fransa 1360'ta Brétigny Antlaşması'nı imzaladı. Antlaşma III. Edward'a krallığın bütün güneybatısını ve Picardie'nin bir kısmını veriyordu; İyi Jean ancak ağır bir fidye karşılığında serbest bırakıldı. Royal Armouries antlaşmanın Mayıs 1360'ta kabul edildiğini, 24 Ekim 1360'ta onaylandığını ve Fransa'nın üçte birinden fazlasını Edward'a bıraktığını yazar. Buna göre Edward, güneybatı Fransa'daki geniş topraklar ile Ponthieu ve Calais'yi Fransız metbuluğu olmaksızın tam egemenlikle tutmak karşılığında Fransız tahtı iddiasından vazgeçti. İyi Jean'in oğlu V. Charles, BnF'nin ifadesiyle Fransa'nın itibarını yeniden kurmaya girişti. Kraliyet Kütüphanesi'ni kurdu, Bastille kalesini yaptırdı, tuz vergisi gabelle'i getirdi ve orduyu yeniden düzenleyip komutasını Bertrand du Guesclin'e verdi. Savaş 1369'da yeniden başladığında du Guesclin bir dizi küçük zaferle işgal altındaki toprakları adım adım geri aldı. BnF'ye göre 1380'de V. Charles ve du Guesclin öldüğünde İngilizlerin elinde yalnızca Calais, Cherbourg ve Bordeaux kalmıştı. Royal Armouries'e göre 1389'da bir ateşkes imzalandı. BnF'nin kronolojisi ise 1380'den sonra otuz beş yıllık bir durgunluk dönemi açıldığını belirtir.

Kaynaklar: [1] [3] [2]

Delilik, İç Savaş ve Lancaster Hanedanı

BnF'ye göre VI. Charles 5 Ağustos 1392'de Le Mans ormanında bir delilik nöbeti geçirdi; kendi askerlerine saldırıp dört kişiyi öldürdükten sonra zapt edildi. Saltanatı bundan sonra delilik ve iyileşme dönemlerinin nöbetleşmesiyle geçti. Amcaları iktidarı ele almaya çalıştı. 1407'de Burgonya Dükü Korkusuz Jean, kralın kardeşi Orléans Dükü'nü öldürttü. Fransa, Orléans Dükü'nün oğlunun taraftarları Armagnaclar ile Burgonya yanlıları arasında kanlı bir iç savaşa sürüklendi. İngiltere'de ise II. Richard 1399'da kuzeni Lancaster'lı Henry tarafından tahttan indirildi. BnF'ye göre 1413'te tahta çıkan V. Henry, gücünü zayıflatan hizip kavgalarıyla karşılaşınca çatışmayı dışarıya taşımaya karar verdi ve atalarının Fransa'da kaybettiği toprakları talep etti. Royal Armouries, III. Edward'ın torununun oğlu olan V. Henry'nin savaş ilan ederek Normandiya'daki Harfleur limanını kuşattığını yazar.

Kaynaklar: [1] [3]

Agincourt (1415): Çamur, Kazıklar ve Uzun Yay

Paris Ordu Müzesi'ne göre V. Henry yaklaşık 9000 savaşçıyla 13 Ağustos 1415'te Normandiya'ya çıktı ve Harfleur'ü kuşattı. Şehir bir ay direndikten sonra 22 Eylül'de teslim oldu. Zayıf düşen İngiliz ordusu güvenle gemiye binmek için Calais'ye yöneldi. Komutan Charles d'Albret ve Mareşal Boucicaut kumandasındaki yaklaşık 12.000 Fransız, İngilizleri takip ederek Somme geçitlerini tuttu. İngilizler nehri 19 Ekim'de geçebildi, ancak askerler ıslak, aç ve dizanteriden muzdaripti. İki ordu 24 Ekim akşamı Agincourt'ta (Azincourt) karşılaştı. Ertesi gün, 25 Ekim saat 11 sularında çatışma başladı. Müze, genel komuta için tartışan Fransızlar ordularını düzene sokarken V. Henry'nin inisiyatifi ele aldığını anlatır: İngiliz okçuları ilerleyip kazıklarını çaktı ve ilk oklarını attı. Fransız süvari hücumu yoğun ok atışı karşısında başarısız oldu. Gece yağan sağanak savaş alanını bir bataklığa çevirmişti; Fransızların çoğu esir düştü, diğerleri ok yağmuru altında öldü. Royal Armouries'e göre Henry, Fransızları saldırıya kışkırtarak savunma taktiklerini saldırı amacıyla kullandı ve çamurlu zemin Fransız ağır piyadesini daha da güç durumda bıraktı. Kayıp rakamları kaynaklara göre belirgin biçimde değişir. Paris Ordu Müzesi Fransızların elit şövalyeler dahil 5000'den fazla, İngilizlerin ise yalnızca 500 ölü verdiğini yazar. English Heritage ise ordunun altıda beşini oluşturan okçuların 10.000 Fransız kaybından başlıca sorumlu olduğunu, İngiliz tarafının kaybının birkaç yüzde kaldığını belirtir. Royal Armouries, Orléans ve Bourbon dükleri dahil çok sayıda Fransız'ın esir alındığını kaydeder. BnF'ye göre Orléans Dükü Charles yirmi beş yıl Londra Kulesi'nde tutuldu.

Kaynaklar: [4] [3] [6] [1]

Tartışma: Agincourt'ta Esirlerin Öldürülmesi

Agincourt'un en tartışmalı anı, V. Henry'nin esirlerin öldürülmesini emretmesidir. Royal Armouries bu konuyu şövalyelik ahlakı bağlamında ele alır. Şövalyelik belirli bir onur ve askerî profesyonellik ilkesiyle özdeşleşmişti ve bu ilkelere uymamak eleştiri doğururdu. Müze, V. Henry'nin bile Agincourt'tan sonra esirlerin idamını emrettiği için bazı çevrelerce eleştirildiğini belirtir. Paris Ordu Müzesi'nin anlatımı ise günün sonunda Fransız artçısının son bir saldırı denediğini ve İngilizlerin bunu da püskürttüğünü kaydeder. Emrin gerekçesi ve kaç esirin öldürüldüğü, bu maddede kullanılan kurumsal kaynaklarda ayrıntılı olarak verilmez. Bu nedenle burada kesin bir sayı ya da nihai bir yargı ileri sürülmemektedir. Tartışmanın arka planını anlamak için şunu hatırlamak gerekir: English Heritage'ın vurguladığı gibi birçok İngiliz fidye ve yağmadan büyük kazanç sağlıyordu. Esir soylular, fidye değeri taşıyan bir servetti.

Kaynaklar: [3] [4] [6]

Troyes Antlaşması: İki Taç, Bir Kral

BnF'ye göre Agincourt'tan sonra Fransızlar yeniden iç savaşa döndü. 1418'de Burgonyalılar Armagnacları Paris'ten kovdu ve başkent şiddetli katliamlara sahne oldu. Kralın on beş yaşındaki oğlu, geleceğin VII. Charles'ı, Berry'ye kaçarak Armagnaclarla birlikte muhalif bir hükümet kurmaya çalıştı. Royal Armouries'e göre V. Henry 1417'de Normandiya'yı yeniden istila etti; Caen, Falaise ve altı aylık bir kuşatmadan sonra Rouen'u aldı. 10 Eylül 1419'da Burgonya Dükü Korkusuz Jean, Montereau köprüsünde Veliaht'ın bir adamı tarafından öldürüldü. Royal Armouries'e göre bunun sonucunda yeni dük Philippe, Henry ile ittifak aradı. 21 Mayıs 1420'de imzalanan Troyes Antlaşması, VI. Charles'ın ölümünden sonra tahtın Veliaht yerine V. Henry'ye geçmesini öngörüyordu. Henry, Charles'ın kızı Catherine ile evlendi. BnF, antlaşmanın iki tacı V. Henry'nin şahsında birleştirerek bir sükûnet vaat ettiğini, ancak Fransa'nın merkezini tutan Veliaht taraftarlarının boyun eğmeyi reddettiğini yazar. 1422'de önce V. Henry, ardından aynı yıl VI. Charles öldü. İkisinin oğlu VI. Henry hem İngiltere'nin hem Fransa'nın kralı oldu; bebeğin yaşını BnF on ay, Royal Armouries dokuz ay olarak verir. Bourges'a sığınan Veliaht ise kendini VII. Charles adıyla kral ilan etti. BnF'nin ifadesiyle Fransa'nın artık iki kralı vardı.

Kaynaklar: [1] [3]

Jeanne d'Arc ve Orléans

BnF'ye göre savaş 1423'te yeniden başladı. Fransızlar Cravant'ta (1423) ve Verneuil'de (1424) yenildi ve Fransa naibi Bedford Dükü tarafından Loire'ın güneyine itildi. Royal Armouries'e göre İngilizler 12 Ekim 1428'de Orléans'ı kuşattı. Şubat 1429'da ikmal kollarını kesmeye çalışan Fransızları "Ringa Balıkları Savaşı"nda yenen İngilizler üstünlüğü ele geçirmiş görünüyordu. Bu noktada Lorenli genç Jeanne d'Arc, Veliaht Charles'ı tahtını geri almak ve İngilizleri kovmak için ilahi bir görev aldığına ikna etti. Royal Armouries'e göre Jeanne 29 Nisan 1429'da yaklaşık 200 silahlı adamla Orléans'a girdi ve 6-7 Mayıs'ta İngiliz mevzilerine başarılı saldırılar düzenledi. İngilizler 8 Mayıs'ta yenilgiyi kabul edip çekildi, 18 Haziran'da da Patay'da yenildiler. Birçok yerin Jeanne'a teslim olmasıyla Veliaht, geleneksel taç giyme yeri Reims'e girdi ve 17 Temmuz 1429'da VII. Charles olarak taç giydi. BnF'ye göre ise Jeanne'ın eylemi Paris kapılarında başarısızlıkla sona erdi: 8 Eylül 1429'daki saldırısı sonuç vermedi. Royal Armouries'e göre 1430'da Burgonyalılar tarafından yakalanan Jeanne, İngilizlere satıldı ve onlar da onu sapkınlıktan yargılanması için Kilise'ye teslim etti. BnF'ye göre Rouen'da putperest ve sapkın olarak mahkûm edildi. İtirafından dönünce laik yargıçlara teslim edildi ve 30 Mayıs 1431'de yakılarak idam edildi. Royal Armouries onun henüz on dokuz yaşında olduğunu belirtir. BnF'nin kronoloji sayfası Jeanne'ın krala başvurusunu 1422'ye yerleştirir; ancak BnF'nin ana makalesi ve Royal Armouries bunu 1429'a tarihler. Bu madde, iki kaynağın uyuştuğu 1429 tarihini esas alır.

Kaynaklar: [1] [3] [2]

Arras, Formigny ve Castillon: Savaşın Sonu

BnF'ye göre 1435'te Burgonyalılar Arras Antlaşması'yla VII. Charles'la barıştı. En önemli müttefiklerini kaybeden İngilizler 1436'da Paris'i terk etti. Royal Armouries, 1444'te VII. Charles'la bir ateşkese razı olduklarını ekler. Paris Ordu Müzesi'ne göre VII. Charles, 26 Mayıs 1445'teki Louppy-le-Château Büyük Fermanı ile her biri 100 "lance"tan oluşan on beş bölükten kurulu, barışta da maaş alan yaklaşık 9000 kişilik bir daimî ordu oluşturdu. 1449-1450'de Normandiya'ya giren Fransız ordusu, Royal Armouries'e göre 15 Nisan 1450'de Formigny'de İngilizleri yendi. Ağustos 1450'de Normandiya'daki son İngiliz kalesi Cherbourg da düştü. Paris Ordu Müzesi, savaşa kesin olarak son veren Castillon Savaşı'nı 17 Temmuz 1453'e tarihler. Müzeye göre Jean ve Gaspard Bureau kardeşlerin yönettiği Fransız topçusu belirleyici rol oynadı. Fransız kampı, İngilizlerin göremediği topçunun yerleştirildiği bir hendekle korunuyordu. Altmış yaşlarındaki ünlü İngiliz komutan John Talbot 6000 kişilik bir orduyla kampa saldırdı ve askerleri yoğun top ateşi altında kırıldı. Talbot'un ölümü konusunda Royal Armouries, 1587'de yazan İngiliz vakanüvis Raphael Holinshed'i aktarır. Holinshed'e göre Fransızlar Talbot'u kuşattı, bir el topuyla uyluğundan vurdu, atını öldürdü ve sonunda yerde yatarken onu öldürdü. Ekim 1453'te Bordeaux kapılarını açtı.

Kaynaklar: [1] [3] [5]

Tarihsel Önemi ve Miras

BnF'ye göre Yüzyıl Savaşları 1453'te hiçbir barış antlaşması imzalanmadan sona erdi. Calais 1558'e kadar İngiliz elinde kaldı. Savaş askerî açıdan köklü bir dönüşüme sahne oldu. Royal Armouries'e göre gençlikten itibaren uzun yay eğitimi alan okçular seferler boyunca yıkıcı bir etki yarattı. Plaka zırh, erken topçu ve ilk ateşli silahlar gibi teknolojik yenilikler de zafer ile yenilgi arasındaki farkı belirledi. İngilizler uzun seferler için kaptanlarla taç arasındaki sözleşmelerle profesyonel ordular kurdu. English Heritage uzun yayı hem Yüzyıl Savaşları'nın hem Güller Savaşları'nın en belirleyici silahı olarak niteler. Tercihen tek parça porsuk ağacından yapılan bu "savaş yayları" 200 metreyi aşan bir menzile sahipti ve kısa mesafede zırhı delebiliyordu. Arbaletler ise güçlüydü ama yavaş atıyordu. Paris Ordu Müzesi'ne göre Agincourt feodal askerî modelin sınırlarını gösterdi, VII. Charles daimî ordu ve topçuyla buna yanıt verdi. Uzun yay ile top arasındaki bu geçiş [[barutun-icadi|barutlu silahların]] yükselişinin bir parçasıdır. İngiltere açısından savaş, [[ingiltere-kralligi|İngiliz krallığının]] kıtadaki topraklarını neredeyse tamamen yitirmesiyle sonuçlandı. English Heritage, İngiltere'nin kendi topraklarında pek az savaş hasarı gördüğünü, son yenilgilerin ise ülkede artan bir düzensizlikle aynı döneme denk geldiğini ve bunun Güller Savaşları'yla sonuçlandığını belirtir. Fransa'da ise savaş, [[fransa-kralligi|Fransız krallığının]] merkezî otoritesini ve "çok muzaffer kral" unvanını alan VII. Charles'ın meşruiyetini güçlendirdi; Jeanne d'Arc ise ulusal belleğin kalıcı simgelerinden biri oldu.

Kaynaklar: [1] [3] [5] [6]

Jeanne d'Arc'ın Yeniden Yargılanması

Jeanne d'Arc'ın 1431'deki mahkûmiyeti, Fransız tacının meşruiyetiyle doğrudan bağlantılı bir sorun olarak kaldı; çünkü VII. Charles'ın Reims'teki taç giymesi büyük ölçüde onun zaferleriyle mümkün olmuştu. BnF, Jeanne'ın zaferlerinin VII. Charles'ın meşruiyetini yeniden tesis ederek İngiliz gücünü derinden sarstığını vurgular. Royal Armouries'e göre Rouen yeniden Fransız eline geçtikten sonra, 1456'da Jeanne yeniden yargılandı ve 1431 kararı iptal edildi. Jeanne 1920'de aziz ilan edildi. BnF, Jeanne'ın şahsında efsane ile tarihin iç içe geçtiğini ve onun meşru Fransa kralının İngilizlerce çiğnenen otoritesini yeniden kurmak isteyen genç bir mistik olduğunu yazar.

Kaynaklar: [1] [3]

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. BnF Essentiels — "La guerre de Cent Ans"

   Fransa Millî Kütüphanesi: nedenler, Écluse, Crécy, Calais, Kara Ölüm, Poitiers, Brétigny, V. Charles ve du Guesclin, Armagnac-Burgonya iç savaşı, Troyes, Jeanne d'Arc, Arras ve savaşın antlaşmasız sonu.

2. BnF Passerelles — "Jeanne d'Arc et la guerre de Cent Ans, 1338-1453"

   BnF kronolojisi: savaşı başlatan el koymanın 1338'e tarihlenmesi ve 1380 sonrası uzun durgunluk.

3. Royal Armouries — "The Hundred Years' War 1337-1453"

   Birleşik Krallık ulusal silah ve zırh müzesi: Crécy, Poitiers, Brétigny, Agincourt, Troyes, Orléans, Jeanne d'Arc, Formigny; okçular, esirlerin öldürülmesine yönelik eleştiri ve Talbot'un ölümüne dair Holinshed alıntısı.

4. Musée de l'Armée — "Chevaliers & bombardes. D'Azincourt à Marignan" (L'écho du Dôme 34)

   Paris Ordu Müzesi: Agincourt'taki ordu büyüklükleri, savaşın akışı ve kayıp rakamları.

5. Musée de l'Armée — "Le temps des réformes et des expériences"

   VII. Charles'ın 1445 ordu reformu, Formigny ve Castillon'daki Bureau kardeşler topçusu.

6. English Heritage — "Medieval Warfare"

   Uzun yayın menzili ve etkisi, arbaletle karşılaştırma, Agincourt kayıplarına İngiliz kurumsal bir tahmin.