Budizm

Genel Bakış

Budizm, Siddhartha Gautama'nın (bkz. Siddhartha Gautama (Buda)) MÖ 5. yüzyılda Kuzey Hindistan'da öğretmeye başladığı, acının kaynağını ve ondan kurtuluş yolunu merkeze alan bir din ve felsefi sistemdir; İbrahimi dinlerin aksine yaratıcı bir tanrı kavramına merkezi bir rol vermez ve kurtuluşu dışsal bir ilahi lütuftan çok, bireyin kendi zihinsel disiplini ve içgörüsü yoluyla ulaşılabilecek bir hedef olarak tanımlar.

Buda'nın Uyanışı

Siddhartha Gautama, bugünkü Nepal-Hindistan sınırındaki Lumbini'de bir prens olarak doğdu; saraydaki lüks yaşamdan ayrılıp altı yıl süren zahitlik denemelerinin ardından Bodh Gaya'da bir incir ağacının altında meditasyon yaparken "uyanışa" (bodhi) ulaştığına ve böylece "Buda" (uyanmış olan) unvanını kazandığına inanılır; kalan hayatını Kuzey Hindistan'da öğretmenlik yaparak geçirdi.

Dört Yüce Gerçek ve Sekiz Dilimli Yol

Öğretinin çekirdeğini "Dört Yüce Gerçek" oluşturur: hayat acı (dukkha) içerir, acının nedeni arzu ve bağlanmadır (tanha), bu acı sona erdirilebilir (nirvana), ve bunun yolu "Sekiz Dilimli Yol"dur (doğru görüş, doğru niyet, doğru konuşma, doğru eylem, doğru geçim, doğru çaba, doğru farkındalık, doğru meditasyon gibi sekiz ahlaki-zihinsel ilke).

Karma, Yeniden Doğuş ve Nirvana

Budizm, Hindu düşüncesinden miras alınan karma (eylemlerin sonuçları) ve yeniden doğuş (samsara) döngüsü kavramlarını benimser, ancak bunları kalıcı bir "ruh" değil, sürekli değişen bilinç akışları üzerinden yeniden yorumlar; nihai hedef, bu döngüden çıkışı sağlayan nirvana -tüm arzu ve acının tamamen sona erdiği durum- ulaşmaktır.

Sangha: Manastır Topluluğu

Buda, öğretisini yaymak için "sangha" adı verilen bir keşiş ve rahibe topluluğu kurdu; bu topluluk, dilenerek geçinen, katı bir ahlaki disiplin (Vinaya kuralları) içinde yaşayan ve öğretiyi kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktaran bir kurum işlevi gördü. Manastır hayatı, bugün de özellikle Theravada ülkelerinde Budist pratiğin merkezi kurumlarından biri olmayı sürdürüyor.

Mezhepler: Theravada, Mahayana, Vajrayana

Zamanla üç ana kol gelişti: Theravada ("Yaşlıların Öğretisi") Sri Lanka ve Güneydoğu Asya'da (Tayland, Myanmar, Kamboçya, bkz. Kmer İmparatorluğu) baskın hale gelerek en eski metinlere ve keşiş yaşamına sıkı sıkıya bağlı kaldı; Mahayana ("Büyük Araç") Çin, Kore ve Japonya'da (bkz. Tang Hanedanı, Song Hanedanı) yayılarak "bodhisattva" idealini (kendi kurtuluşunu diğer canlıların kurtuluşu için geciktiren aydınlanmış varlık) ve geniş bir sutra külliyatını benimsedi; Vajrayana (Tantrik Budizm) ise Tibet ve Moğolistan'da, Dalai Lama kurumu ve karmaşık ritüel-meditasyon teknikleriyle özgün bir gelenek oluşturdu.

Kutsal Metinler

Pali Kanonu (Tripitaka, "Üç Sepet"), Theravada geleneğinin temel metin külliyatını oluştururken, Mahayana gelenekleri Lotus Sutra ve Kalp Sutrası gibi ek ve genellikle daha felsefi metinleri de kutsal kabul eder; bu metin çeşitliliği, Budizmin coğrafi ve kültürel yayılımı boyunca gösterdiği doktrinel esnekliğin bir yansımasıdır.

Aşoka'nın Himayesi ve Yayılış

İmparator Aşoka'nın (bkz. Maurya İmparatorluğu) MÖ 3. yüzyıldaki himayesi ve misyonerlik faaliyetleri, Budizmin Hindistan sınırlarını aşarak Sri Lanka'dan Orta Asya'ya, oradan da İpek Yolu (bkz. İpek Yolu) üzerinden Çin, Kore ve Japonya'ya yayılmasında belirleyici bir rol oynadı; bu yayılış, dinin kendi doğduğu Hindistan'da zamanla (Hinduizm'in yeniden güçlenmesi ve İslam'ın gelişiyle) azınlık dinine dönüşmesine karşın, Doğu ve Güneydoğu Asya'da kalıcı bir çoğunluk dini haline gelmesini sağladı.

Modern Dönem ve Batı'daki Etkisi

20.-21. yüzyılda Budizm, meditasyon ve "farkındalık" (mindfulness) uygulamaları aracılığıyla -genellikle dini bağlamından ayrıştırılmış, seküler bir "zihin eğitimi" biçiminde- Batı dünyasında geniş bir takipçi ve uygulayıcı kitlesi buldu; Dalai Lama gibi figürler, Budizmi küresel bir barış ve şefkat söyleminin sembolik temsilcisi haline getirdi.

Başlıca Mezhepler

• TheravadaSri Lanka, Güneydoğu Asya

  En eski metinlere sadık kalan, keşiş hayatını merkeze alan kol.

• MahayanaÇin, Kore, Japonya

  Bodhisattva idealini ve geniş bir sutra külliyatını benimser.

• VajrayanaTibet, Moğolistan

  Tantrik ritüeller ve Dalai Lama geleneğiyle tanınır.