Genel Bakış
1492'de Kristof Kolomb'un Atlantik'i geçmesiyle başlayan İspanyol genişlemesi, bir asır içinde Aztek ve İnka imparatorluklarının fethiyle Amerika kıtasının büyük bölümünü İspanyol tacına bağladı.
Kökenler ve Kuruluş
1492'de tamamlanan Reconquista (İber Yarımadası'nın Müslüman hakimiyetinden geri alınması) ile aynı yıl, Kastilya Kraliçesi Isabel, Cenevizli denizci Kristof Kolomb'un Atlantik'i geçerek Asya'ya batıdan ulaşma projesini finanse etti. Kolomb'un Karayipler'e ulaşması, kısa sürede Hernán Cortés (Aztek, 1521) ve Francisco Pizarro'nun (İnka, 1533) fetihleriyle devasa bir kıtasal imparatorluğa dönüştü.
Yükseliş, Genişleme ve Dönüm Noktaları
Potosi (bugünkü Bolivya) gümüş madenlerinden Avrupa'ya akan servet, İspanya'yı 16. yüzyılın en zengin gücü yaptı; Filipinler'in fethiyle imparatorluk Asya-Pasifik'e kadar uzandı ve Manila Galyonu ticaret ağı Amerika ile Asya'yı birbirine bağladı.
Savaşlar ve Askeri Çatışmalar
İspanyol fetihleri, az sayıda ama çelik silah, at ve müttefik yerli ordularla desteklenen conquistador birlikleriyle gerçekleştirildi; Cortés ve Pizarro'nun başarısı büyük ölçüde yerli imparatorlukların iç bölünmüşlüğünden ve Avrupalıların taşıdığı hastalıklardan yararlanmasına dayanıyordu. Sonraki yüzyıllarda İngiltere, Fransa ve Hollanda ile sömürge ve deniz ticareti rekabeti sürekli çatışmalara yol açtı.
Yönetim, Ekonomi ve Toplum
Sömürge toplumu, İspanya doğumlu "yarımadalılar", Amerika doğumlu İspanyol soylular ("kreoller"), yerli halklar ve Afrika'dan getirilen köleler arasında katı bir ırksal-hukuki hiyerarşiye (casta sistemi) dayanıyordu. "Encomienda" sistemi, yerli emeğini sömürge ekonomisine (özellikle gümüş madenciliğine) bağlarken, salgın hastalıklar (çiçek hastalığı başta olmak üzere) yerli nüfusun büyük bölümünü -bazı tahminlere göre %90'a varan oranda- yok etti.
Gündelik Yaşam
Sömürge şehirlerinde İspanyol mimarisi ve Katolik kiliseleri merkezi meydanları şekillendirirken, yerli ve karma nüfus encomienda sistemi altında ağır çalışma koşullarına tabiydi; Potosi gümüş madenlerinde çalışan yerli işçilerin yaşam koşulları özellikle acımasızdı. Kakao, domates ve patates gibi Amerika kökenli ürünler bu dönemde Avrupa mutfağına girdi.
Din ve İnanç
Katolik Hristiyanlık, sömürgeleştirmenin ayrılmaz bir parçası olarak Fransisken ve Cizvit misyonerler eliyle yerli halklara dayatıldı; yerel inançlarla Katolik pratiklerin kaynaşması, bugün Latin Amerika'nın kendine özgü halk Katolikliğini doğurdu (Guadalupe Meryemi kültü gibi). Engizisyon, sömürgelerde de dini sapkınlığı denetlemek amacıyla kuruldu.
Kültür, Sanat ve Bilim
İspanyolca ve Katolik Hristiyanlık, bugün Latin Amerika'nın büyük bölümünde baskın dil ve din olarak kaldı; sömürge mimarisi ve kültürel melezleşme (mestizaje) kıtanın kimliğini kalıcı biçimde şekillendirdi.
Önemli Hükümdarlar ve Liderler
- Kraliçe I. Isabel1474–1504
Kolomb'un seferini finanse ederek Amerika'ya açılışı başlattı.
- V. Karl (Carlos)1516–1556
Aztek ve İnka fetihlerinin gerçekleştiği dönemde tahttaydı, imparatorluğu Avrupa'nın en güçlüsü yaptı.
- II. Felipe1556–1598
Filipinler'i ilhak etti, "üzerinde güneş batmayan imparatorluk" tabirini hak eden sınırlara ulaştı.
Kilit Olaylar Kronolojisi
Kristof Kolomb, Karayipler'e ulaştı.
Hernán Cortés, Aztek İmparatorluğu'nu fethetti.
Francisco Pizarro, İnka İmparatorluğu'nu fethetti.
Potosi (bugünkü Bolivya) gümüş madenleri keşfedildi.
Manila kuruldu, Asya-Amerika Galyon ticareti başladı.
İspanyol-Amerikan Savaşı'nda Küba ve Filipinler kaybedildi.
Çöküş ve Son
19. yüzyıl başında Napolyon'un İspanya'yı işgali, Simón Bolívar ve San Martín önderliğindeki bağımsızlık hareketlerini tetikledi; 1898'de İspanyol-Amerikan Savaşı'nda Küba ve Filipinler'in kaybıyla imparatorluk fiilen sona erdi.
Bugüne Mirası
İspanyolca bugün dünyada 500 milyondan fazla insanın ana dili; Latin Amerika'nın büyük bölümünde Katolik Hristiyanlık ve sömürge dönemi hukuk gelenekleri hâlâ etkisini sürdürüyor. Potosi gümüşünün Avrupa'ya akışı, küresel fiyat devrimini tetikleyerek modern kapitalizmin erken finansal tarihinde belirleyici bir rol oynadı.
Görseller
