İnka İmparatorluğu

Genel Bakış

İnka İmparatorluğu, And Dağları boyunca uzanan ve World History Encyclopedia'ya göre Amerika kıtasında görülmüş en büyük imparatorluktur. İnkalar ülkelerine “Dört Bölgenin Toprağı” anlamında Tahuantinsuyu (Tawantinsuyo) adını veriyordu. Aynı kaynağa göre imparatorluk bugünkü Ekvador, Peru, kuzey Şili, Bolivya, Arjantin'in dağlık bölgeleri ve güney Kolombiya'ya yayılıyor, kuzeyden güneye 5.500 km uzanıyordu; yaklaşık 40.000 İnka, otuzdan fazla dil konuşan yaklaşık 10 milyon kişiyi yönetiyordu. İmparatorluk 1438'de Pachacuti'nin Chancaları yenmesiyle hızla genişledi ve bir yüzyıl bile dolmadan, 1532'de İspanyolların gelişiyle çöktü. İspanyol tanıkların anlatıları, İnka kurumları ve fethin kendisi hakkındaki başlıca yazılı kaynaklardır. Bu madde İnkaları, kaynakların birbirinden ayrıldığı noktalarla birlikte anlatır (bkz. Aztek İmparatorluğu, Maya Şehir Devletleri).

Kaynaklar: [3] [4]

Köken Efsanesi ve Cusco

World History Encyclopedia'ya göre İnka köken efsanesinin bir anlatımında yaratıcı tanrı Viracocha Pasifik'ten çıkıp Titicaca Gölü'ne geldi, güneşi ve bütün halkları yarattı; İnkalar güneş tanrısı İnti'den doğdukları için kendilerini “Güneşin Çocukları” sayıyordu. Başka bir anlatıma göre ilk İnkalar Cusco'nun güneyindeki Pacariqtambo'da bulunan kutsal bir mağaradan çıktı; Manco Capac ile kız kardeşi ve eşi Mama Ocllo, altın asalarının toprağa kolayca girdiği yerde, Cusco vadisinde yerleşti. Arkeolojik bulgulara göre ise Cusco vadisindeki ilk yerleşimler çok daha eskidir. Cusco, 3.450 metre yükseklikte, Huatanay, Tullumayo ve Chunchul nehirlerinin buluştuğu bir havzada kuruldu; World History Encyclopedia'ya göre şehir 1200 dolaylarında biçimlenmeye başladı, 14. yüzyılda İnka Roca döneminde bir başkentin ihtişamına kavuştu ve her hükümdar kendi sarayını inşa etti. Zirvesinde 150.000'e varan bir nüfusa sahip olan şehir puma biçiminde planlanmıştı.

Kaynaklar: [3] [6]

Pachacuti ve Hızlı Genişleme

World History Encyclopedia'ya göre yarı efsanevi anlatıda Chancalar 15. yüzyıl başında Cusco'ya saldırınca İnka hükümdarı Viracocha İnka ile oğlu İnka Urco şehirden kaçtı; genç prens Cusi Yupanqui ise küçük bir savaşçı grubuyla direndi ve efsaneye göre taşların savaşçıya dönüştüğü bir mucizeyle Chancaları kovdu. Bu olayın tarihsel bir temeli vardır: İnkalar Chancaları 1438'de yendi. Cusi Yupanqui, “Dünyayı Tersine Çeviren” anlamına gelen Pachacuti unvanını aldı. Pachacuti Cusco vadisinin ötesine göz diken ilk İnka hükümdarıydı; Titicaca havzasını fethetti ve İnka dili Keçuva'yı konuşanlara ayrıcalıklı bir statü tanıdı. Oğlu Tupac İnka Yupanqui (1471'den itibaren) imparatorluğu 4.000 km genişletmekle anılır; Huayna Capac (yaklaşık 1493–1525) ise İspanyollardan önceki son hükümdardır. Pachacuti ayrıca yol ağını ve erzak ambarlarını (qollqa) kurdurdu, önemli olayları boyalı levhalara kaydettirdi ve pazar günleri ile bayramların takvimini belirledi.

Kaynaklar: [5] [4] [3]

Yönetim, Vergi ve Mit'a

World History Encyclopedia'ya göre Sapa İnka (“Eşsiz İnka”) mutlak bir hükümdardı; siyaseti, toplumu, imparatorluğun erzak depolarını ve orduyu denetliyor, bir tanrı olarak saygı görüyordu. Para kullanılmadığı için vergiler ayni olarak, yani yiyecek, değerli madenler, dokuma, egzotik tüyler, boyalar ve dikenli istiridye kabuğuyla ödeniyordu; buna ek olarak imparatorluğun gereken yerlerine gönderilebilen işçilerle, mit'a hizmetiyle ödeniyordu. Tarım arazileri ve sürüler üç bölüme ayrılıyordu: devlet dini ve tanrılar için, İnka hükümdarı için ve çiftçinin kendi kullanımı için üretim. İnkalar fethettikleri halklara dinlerini, yönetimlerini ve sanatlarını kabul ettirdi, haraç aldı ve yeni toprakları imparatorluğa bağlamak için sadık toplulukları (mitmaq) yer değiştirdi. Buna karşılık doğal afetlerde yiyecek dağıtımı, daha iyi depolama, devlet projelerinde iş, dinî şölenler, yollar ve askerî yardım gibi yararlar da sağlıyordu. World History Encyclopedia imparatorluğun büyük ölçüde güce dayandığını ve İnkaların uyrukları arasında, özellikle kuzeyde, pek sevilmediğini de belirtir.

Kaynaklar: [4] [3]

Yollar ve Posta Sistemi

İspanyol vakanüvis Pedro de Cieza de León, İnka yollarını hayranlıkla anlatır: ona göre İnkaların emriyle yüzlerce fersah uzunluğunda yollar en engebeli arazide bile özenle yapılmış, bazı yollar bin yüz fersahı aşarak baş döndürücü uçurumların kenarından geçmişti; gereken genişliği sağlamak için yer yer canlı kaya oyulmuştu. Cieza, Şili'den Cusco'ya ve Maule nehrinden Angasmayu nehrine kadar uzanan yol üzerinde bir posta sistemi kurulduğunu ve bunun İnka Yupanqui'nin (Pachacuti) eseri olduğunu yazar. Kraliyet yolları boyunca yaklaşık yarım fersahta bir, ahşap ve samanla örtülü küçük evler yapılmıştı; her birinde yakın köylerin görevlendirdiği ve belirli aralıklarla değiştirilen iki kişi bulunuyordu ve bunlar haberleri bir sonraki istasyona ulaştırıyordu. Her eyalet kendi sınırları içindeki istasyonlardan sorumluydu. Bu ağ, yazının ve tekerleğin kullanılmadığı bir imparatorlukta haberleşmenin ve yönetimin omurgasıydı.

Kaynaklar: [2]

Quipu: Düğümlü İplerle Kayıt

World History Encyclopedia'ya göre alfabetik bir yazı sistemi bulunmayan İnkalar, kayıt tutmak ve bilgi iletmek için düğümlü ve renkli iplerden oluşan quipu (khipu) kullandı. Tipik bir quipu, yatay bir ip ya da çubuktan sarkan pamuk veya yün iplerden oluşuyordu; bazılarında 1.500 ip vardı. Düğümün türü, ip üzerindeki yeri, sayısı ve sırası farklı anlamlar taşıyordu; sistem onluk basamaklı bir düzene dayanıyordu ve düğümsüz bir ip sıfırı gösteriyordu. Quipu'nun tam anlaşılması için eşlik eden bir sözlü anlatım gerekiyordu; bunu, işi babadan oğula geçen ve hafıza hatası ağır cezalandırılabilen quipu uzmanları (khipu kamayuq) biliyordu. Cieza de León da vergi ve katkıların quipularla kaydedildiğini, böylece bir hükümdar döneminde ne kadar ödendiğinin bilinebildiğini yazar. World History Encyclopedia'ya göre son yıllarda bazı araştırmacılar quipuların yalnızca bir hafıza aracı olmadığını, imparatorluk çöktüğünde anlatı kayıtlarına doğru gelişmekte olabileceğini ileri sürmüştür.

Kaynaklar: [7] [2]

Din ve Coricancha

World History Encyclopedia'ya göre İnka hükümdarı güneş tanrısı İnti'nin yeryüzündeki temsilcisi ve bedenlenmesi sayılıyordu. İnka dini atalara saygıyı, mumyalamayı ve tanrılara yiyecek, içecek ve değerli malzemeler sunmayı içeriyordu; tanrıları yatıştırmak ve hükümdarın sağlığını güvence altına almak için çocuklar dahil hayvan ve insan kurbanları da yapılıyordu. Cusco'daki en zengin yapı, güneş tanrısı İnti'nin tapınağını da içeren, altınla kaplı ve zümrütle süslenmiş Coricancha kompleksiydi. Pizarro'nun sekreteri Pedro Sancho, fidye için Cusco'dan getirilen altınlar arasında bir tapınağın duvarlarından sökülmüş beş yüzü aşkın altın levha bulunduğunu, en küçüğünün bile dört beş libre ağırlığında olduğunu ve o tapınağın bütün duvarlarının bu tür levhalarla kaplı olduğunu yazar.

Kaynaklar: [3] [6] [1]

Machu Picchu

World History Encyclopedia'ya göre Machu Picchu (“yaşlı tepe”), Cusco'nun kuzeyindeki Urubamba vadisinde, Pachacuti'nin yaklaşık 1450'de kurduğu ve ona ait olan bir imparatorluk malikânesiydi; kaynaklarda kale, imparatorluk dinlenme yeri ve tören alanı olarak da tanımlanır. Zirvesinde yaklaşık 1.000 kişi barındırabiliyordu ve İnkaların en kutsal yerleri arasındaydı. Suyu 14 doğal kaynaktan 16 kesme taş kanalla sağlanıyordu. İmparatorluğun çöküşünden sonra terk edilip unutuldu ve World History Encyclopedia'nın ifadesiyle 1911'de kâşif Hiram Bingham tarafından “yeniden keşfedildi”. Bugün UNESCO Dünya Mirası listesindedir.

Kaynaklar: [8]

Salgın ve İç Savaş

World History Encyclopedia'ya göre İspanyollar gelmeden önce İnka İmparatorluğu isyanlar, Quito'yu ikinci başkent yapan Ekvador'daki savaş ve Orta Amerika'dan istilacılardan bile hızlı yayılan çiçek gibi Avrupa kaynaklı salgınlarla sarsılmıştı; aynı kaynak bu dalganın nüfusun yüzde 65–90'ını öldürdüğünü yazar. Huayna Capac 1528'de böyle bir hastalıktan öldü ve iki oğlu Huáscar (Waskar) ile Atahualpa arasında imparatorluğu harap eden bir iç savaş başladı. World History Encyclopedia'nın Atahualpa maddesi İnkaların altı yıl süren bir iç savaş yaşadığını ve Atahualpa'nın tahta çıkışının zaferinin tadını daha yeni çıkarmaya başladığı sırada İspanyolların geldiğini yazar. Aynı kaynak isyan, salgın ve istiladan oluşan bu “kusursuz fırtınanın” imparatorluğun çöküşünü getirdiğini vurgular.

Kaynaklar: [3] [9]

Cajamarca (16 Kasım 1532)

World History Encyclopedia'ya göre Francisco Pizarro'nun 168 kişilik İspanyol birliği 15 Kasım 1532 Cuma günü And Dağları'ndaki Cajamarca kasabasına yaklaştı. Huáscar'a karşı kazandığı zaferin ardından kaplıcalarda dinlenen Atahualpa, 80.000 kişilik ordusunun ortasında bu küçük güçte bir tehdit görmedi ve Pizarro'yu ertesi güne bekletti. İlk görüşme konuşmalar, birlikte içilen bir içki ve İspanyol binicilik gösterisiyle geçti; iki taraf da diğerini ilk fırsatta yakalamayı ya da öldürmeyi planlıyordu. Ertesi gün Pizarro, kasabanın labirent gibi yapısından yararlanarak adamlarını meydanın çevresinde pusuya yerleştirdi; Atahualpa'nın maiyeti gelince küçük toplar ateşlendi ve zırhlı atlılar saldırdı. World History Encyclopedia'ya göre ateşli silahların mızrak, ok, sapan ve topuzlara karşı kullanıldığı bu çarpışmada 7.000 İnka öldü, İspanyollardan kimse ölmedi; Atahualpa başına aldığı bir darbeyle canlı olarak ele geçirildi.

Kaynaklar: [9]

Fidye ve Atahualpa'nın İdamı

World History Encyclopedia'ya göre Atahualpa'nın serbest bırakılması için 6,2 × 4,8 metrelik bir odanın 2,5 metre yüksekliğe kadar hazineyle doldurulması kararlaştırıldı; oda altın eşyalarla, ardından iki kez gümüş eşyalarla dolduruldu ve bu iş sekiz ay sürdü. Pizarro'nun sekreteri Pedro Sancho, Kral'ın payı olan beşte bir hisse olarak 100.000 peso altın ve 5.000 mark gümüşün İspanya'ya gönderildiğini yazar. Sancho'ya göre vali, Atahualpa'yı fidye sözünden “azat” ettiğini ilan eden bir belge hazırlattı; ardından İnka ordularının İspanyolları öldürmek için toplandığı haberleri üzerine, kendi ifadesiyle “ihanet” suçlamasıyla bir yargılama yapıldı. Atahualpa diri diri yakılmaya mahkûm edildi; ancak rahip Vicente de Valverde'nin telkiniyle vaftiz olmayı kabul edince, yakılmak yerine boğularak öldürüldü. World History Encyclopedia'ya göre İspanya Kralı I. Carlos, yabancı bir hükümdara böyle davrandığı için Pizarro'yu eleştirdi.

Kaynaklar: [9] [1]

Manco İnka ve Vilcabamba

Atahualpa'nın ölümünden sonra Pizarro, İnkaların başına kukla hükümdarlar geçirdi. World History Encyclopedia'ya göre ilki (Túpac Huallpa) hastalıktan öldü; ikincisi Manco İnka Yupanqui, 16 Kasım 1533'te bizzat Pizarro tarafından taç giydirildi. Halkının baskısıyla istilacılara karşı harekete geçen Manco, dinî bir hac bahanesiyle Cusco'dan ayrıldı ve bir orduyla dönüp şehri kuşattı. 1536–1537 Cusco kuşatmasında on binlerce İnka savaşçısı, 200'den az İspanyol ve İnkalara karşı olan belki 2.000 yerli müttefik tarafından savunulan kendi başkentlerine saldırdı. Kuşatma başarısız oldu; Manco Vilcabamba vadisinde bir direniş bölgesi kurarak sonraki on yıl boyunca gerilla savaşı sürdürdü. Pizarro bu savaşta ele geçirdiği önde gelen İnkalara karşı son derece acımasız davrandı: Manco'nun eşi Cura Ocllo işkence edilerek idam edildi. İspanyolların kendi aralarındaki Pizarro–Almagro çatışması ise 1538'deki Las Salinas Muharebesi'ne kadar vardı.

Kaynaklar: [10]

Tartışma: Nüfus ve Hükümdarlık Tarihleri

İnka tarihindeki sayılar ve tarihler kaynaklara göre, hatta aynı yayının farklı maddelerinde bile değişir. World History Encyclopedia imparatorluğun nüfusunu yaklaşık 10 milyon olarak verir; bu, bir sayım sonucu değil bir tahmindir. Aynı yayının Pachacuti maddesi onun saltanatını 1438–1471 olarak verirken, İnka Yönetimi maddesi 1438–1463'ü kullanır. Salgının ve Huayna Capac'ın ölümünün tarihi 1528 olarak verilir; İnka Yönetimi maddesi ise Huayna Capac'ın saltanatını 1525'e kadar gösterir. Ayrıca World History Encyclopedia'nın genel maddesi İnka İmparatorluğu'nun Pizarro'nun 1533'te gelişiyle çöktüğünü söylerken, Atahualpa ve Pizarro maddeleri İspanyolların 1532'de geldiğini yazar. Bu madde her tarihi kaynağıyla birlikte verir.

Kaynaklar: [3] [5] [4] [9] [10]

Tartışma: Cajamarca ve Fidye Odası

Fethin en ünlü iki anı, kaynakların nasıl okunması gerektiğini de gösterir. World History Encyclopedia Cajamarca'da 7.000 İnka'nın öldüğünü ve İspanyolların hiç kayıp vermediğini yazar; bu tür rakamlar büyük ölçüde fatihlerin anlatılarına dayanır. Fidye için World History Encyclopedia 6,2 × 4,8 metrelik bir odanın 2,5 metre yüksekliğe kadar altınla, ardından iki kez gümüşle doldurulduğunu anlatır; Pizarro'nun sekreteri Pedro Sancho ise daha genel bir ifadeyle Atahualpa'nın “bir evi altınla doldurma” sözü verdiğini yazar ve odanın ölçülerini vermez. World History Encyclopedia'ya göre fidyenin Pizarro tarafından mı istendiği yoksa Atahualpa tarafından mı önerildiği de açık değildir. Atahualpa'nın idam tarihi World History Encyclopedia'da 26 Temmuz 1533 olarak verilir. Bu madde her sayıyı kaynağıyla birlikte aktarır.

Kaynaklar: [9]

Tartışma: Tanıkların Gözü

İspanyol fethinin en önemli kaynakları, fethe katılan ya da onu kısa süre sonra kaydeden İspanyollardır; bu nedenle tarafsız değildirler. Pizarro'nun sekreteri Pedro Sancho, Atahualpa'nın idamını İnka ordularının İspanyolları öldürmeye hazırlandığı ve Atahualpa'nın “ihanet” ettiği gerekçesiyle meşrulaştırır; valinin bu karardan “çok üzüldüğünü” yazar. Cieza de León ise İnka yollarına ve yönetimine hayranlığını gizlemez ve bilgilerinin önemli bir bölümünü İnka soylularının (orejones) anlatımlarından ve halkın şarkılarından aldığını belirtir. World History Encyclopedia de İnkaların kendi tarihlerini hükümdar listeleri ve kuruluş efsaneleriyle birlikte aktardığını, bu yüzden erken tarihin efsaneden ayrılmasının güç olduğunu vurgular. İnka tarihini okurken hem fatihlerin hem de İnka sarayının kendi anlatılarının amaçlarını göz önünde tutmak gerekir.

Kaynaklar: [1] [2] [3]

Bugüne Mirası

World History Encyclopedia'ya göre İnka dili Keçuva bugün hâlâ yaklaşık sekiz milyon kişi tarafından konuşulmaktadır. Cusco ve Machu Picchu UNESCO Dünya Mirası listesindedir. Bugüne ulaşan yapılar, eserler ve yazılı anlatılar İnka uygarlığının zenginliğini göstermeye devam eder; Cieza de León'un hayranlıkla anlattığı yollar ve posta sistemi ise yazısız bir imparatorluğun nasıl yönetilebildiğinin en çarpıcı örneği olarak kalır (bkz. Aztek İmparatorluğu, Maya Şehir Devletleri).

Kaynaklar: [3] [6] [8] [2]

Önemli Hükümdarlar ve Kişiler

• Pachacuti1438–1471 (başka maddede 1463)

  Chancaları yendi; imparatorluğu ve posta sistemini kurdu.

• Tupac İnka Yupanqui1471'den itibaren

  İmparatorluğu 4.000 km genişletmekle anılır.

• Huayna Capacyaklaşık 1493–1525/1528

  İspanyol öncesi son hükümdar; salgında öldü.

• Atahualpa1532–1533

  Cajamarca'da esir alındı, fidyeye rağmen idam edildi.

• Manco İnka Yupanqui1533'ten itibaren

  Kukla hükümdar olarak başladı; Cusco'yu kuşattı, Vilcabamba'da direndi.

• Francisco Pizarroyaklaşık 1478–1541

  İnka fethini yöneten İspanyol.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 16 Kasım 1532

  Cajamarca'da Atahualpa esir alındı.

• 16 Kasım 1533

  Manco İnka, Pizarro tarafından taç giydirildi.

• 26 Temmuz 1533

  Atahualpa idam edildi (World History Encyclopedia).

• yaklaşık 1200

  Cusco biçimlenmeye başladı (World History Encyclopedia).

• 1438

  Pachacuti Chancaları yendi; genişleme başladı.

• yaklaşık 1450

  Machu Picchu kuruldu.

• 1471

  Tupac İnka Yupanqui'nin saltanatı başladı.

• yaklaşık 1493–1525

  Huayna Capac'ın saltanatı.

• 1528

  Huayna Capac salgında öldü; iç savaş başladı.

• 1536–1537

  Manco İnka'nın Cusco kuşatması.

• 1538

  Las Salinas Muharebesi (Pizarro–Almagro).

• 1541

  Francisco Pizarro öldü.

• 1911

  Hiram Bingham Machu Picchu'yu dünyaya tanıttı.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Pedro Sancho — An Account of the Conquest of Peru (P. A. Means çevirisi, 1917), Project Gutenberg

   Birincil kaynak: Pizarro'nun sekreterinin tanıklığı; fidye, Atahualpa'nın idamı, Cusco'dan gelen altın.

2. Pedro de Cieza de León — The Second Part of the Chronicle of Peru (C. R. Markham çevirisi), Project Gutenberg

   Birincil kaynak: İnka yolları, posta sistemi, quipu kayıtları, İnka hükümdarları.

3. World History Encyclopedia — Inca Civilization (Mark Cartwright)

   Köken efsanesi, Tahuantinsuyu, nüfus ve yüzölçümü, vergi ve mit'a, din, çöküş.

4. World History Encyclopedia — Inca Government (Mark Cartwright)

   Sapa İnka, hükümdar listesi, yönetim ve mitmaq.

5. World History Encyclopedia — Pachacuti Inca Yupanqui (Mark Cartwright)

   Chanca zaferi, fetihler, devlet düzeni.

6. World History Encyclopedia — Cusco (Mark Cartwright)

   Başkentin konumu, nüfusu ve Coricancha.

7. World History Encyclopedia — Quipu (Mark Cartwright)

   Düğümlü iplerle kayıt sistemi.

8. World History Encyclopedia — Machu Picchu (Mark Cartwright)

   Kuruluşu, işlevi ve yeniden keşfi.

9. World History Encyclopedia — Atahualpa (Mark Cartwright)

   İç savaş, Cajamarca, fidye odası, idam tarihi.

10. World History Encyclopedia — Francisco Pizarro (Mark Cartwright)

    Manco İnka, Cusco kuşatması ve Vilcabamba direnişi.