Aztek İmparatorluğu

Genel Bakış

Aztekler, kendilerine Mexica diyen ve 14. yüzyılda Meksika Vadisi'ndeki göl ortasındaki bir adacıkta Tenochtitlan şehrini kuran halktır. Berdan ve Anawalt'ın Codex Mendoza edisyonuna göre Mexica'lar yükselişlerinden önce Tepanek krallığına paralı asker olarak hizmet etmiş, 1428'de Tepanek egemenliğini ele geçirmeleriyle güç kazanmaya başlamışlardı. Bu tarihten sonra Tenochtitlan, Texcoco ve Tlacopan'ın ortak seferleriyle kurulan ve sonradan Üçlü İttifak olarak anılan düzen, 38 eyalete bölünmüş 371 şehir devletinden haraç toplayan bir imparatorluğa dönüştü. 1519'da Hernán Cortés'in birliği kıyıya çıktı ve 13 Ağustos 1521'de Tenochtitlan İspanyollara ve yerli müttefiklerine düştü. Bu maddede imparatorluğun kuruluşu, haraç düzeni, Templo Mayor, insan kurbanı tartışması, fetih ve salgın, birincil kaynaklar ile Meksika Ulusal Antropoloji ve Tarih Enstitüsü'nün (INAH) arkeolojik çalışmalarına dayanarak anlatılıyor. Fethin ayrıntılı anlatımı için [[azteklerin-fethi-cortes|Azteklerin Fethi]] maddesine bakılabilir.

Kaynaklar: [3] [1] [2]

Tenochtitlan'ın Kuruluşu

Codex Mendoza'nın ilk resimli sayfası (folyo 2r), Tenochtitlan'ın kuruluşunu bir kayanın üzerindeki kaktüse konmuş kartal simgesiyle gösterir. Berdan ve Anawalt'a göre sayfa efsane ile tarihi harmanlar: Mexica'ların 14. yüzyılda Texcoco Gölü'ndeki bataklık bir adacıkta şehirlerini kurdukları belgelenebilir bir tarihtir. Kodeksteki takvim işareti (İki Ev) 1325 yılına karşılık gelir ve modern araştırmacıların çoğu bu tarihi kabul eder; ancak aynı sayfadaki İspanyolca açıklama 1324 yılını verir ve sömürge dönemi kaynaklarının hepsi 1325'te birleşmez. Aynı adanın kuzey kesiminde ikiz şehir Tlatelolco yer alıyordu; Berdan ve Anawalt'ın aktardığı tahmine göre Tlatelolco muhtemelen 1337'de kuruldu; Itzcoatl döneminde Tenochtitlan'a bağımlı hâle gelmiş olabilir.

Kaynaklar: [3]

Itzcoatl ve Üçlü İttifak

Codex Mendoza, Itzcoatl'ın saltanatını Bir Çakmaktaşı Bıçak yılıyla, yani 1428'de başlatır. Berdan ve Anawalt, başka belgelerin de genellikle bu tarihle uyuştuğunu, ancak verilen tarihlerin 1425 ile 1438 arasında değiştiğini belirtir; kodeksin İspanyolca açıklaması da önce 1429 yazılıp sonra 1427 olarak düzeltilmiştir. Itzcoatl ölümüne (1440) kadar Meksika Vadisi'ndeki direnen şehirleri boyun eğdirmekle uğraştı. Bu zaferler büyük ölçüde Tenochtitlan, Texcoco ve Tlacopan'ın ortak askerî çabasıyla kazanıldı; üç şehrin bu birliği daha sonra Üçlü İttifak adıyla anıldı. Editörlerin dikkat çektiği bir ayrıntıya göre kodeks, Tlacopan'ı da Itzcoatl'ın fethettiği yerler arasında sayar. Editörler, Itzcoatl'ın on üç yıllık saltanatının Meksika Vadisi siyasetinde köklü değişikliklere yol açtığını vurgular; PNAS'taki bir çalışma da Mexica İmparatorluğu'nun pekişmesini 1430 civarına tarihler.

Kaynaklar: [3] [9]

Haraç Düzeni ve Codex Mendoza

Codex Mendoza'nın ikinci bölümü, Berdan ve Anawalt'ın deyişiyle imparatorluğun “ayrıntılı bir hesap defteri”dir: haraç ödeyen 371 şehir devleti coğrafi olarak 38 ayrı eyalette gruplanmıştı. Haraçlar giysi ve pelerinden savaşçı kostümleri ile kalkanlara, mısır, fasulye, chia ve amarant gibi gıdalara, kâğıda, su kabaklarından yapılmış kaplara ve kakaoya kadar uzanıyordu. Örneğin Quauhnahuac eyaleti yılda iki kez 8.000 tabaka kâğıt ve 2.000 vernikli kap gönderiyordu. Ödeme takvimi kaynaklar arasında farklılık gösterir: Mendoza bu kalemleri yılda iki kez ödenen haraç olarak kaydederken, Matrícula de Tributos aynı kalemleri “her seksen günde bir” diye yazar. Kodeksin kendisi de ilginç bir yol izledi: 1541 civarında Meksiko şehrinde, İspanyol rahiplerin gözetiminde, yerli yazıcılar ve tercümanlarla kral V. Karl için hazırlandı. İspanya'ya giden gemiler Fransız korsanlarınca ele geçirilince belge Fransa kralı II. Henri'nin sarayına ulaştı; kozmograf André Thevet adını iki kez 1553 tarihiyle birlikte üzerine yazdı. Daha sonra Richard Hakluyt kodeksi 20 Fransız kronuna satın alıp İngiltere'ye götürdü; Samuel Purchas ve John Selden'in elinden geçen belge 1659'da Oxford'daki Bodleian Kütüphanesi'ne girdi.

Kaynaklar: [3]

II. Moctezuma ve Tlaxcala ile Savaş

Codex Mendoza'ya göre İspanyollar gelmeden önceki son Mexica hükümdarı Motecuhzoma Xocoyotzin (II. Moctezuma) 1503–1520 arasında hüküm sürdü. Berdan ve Anawalt, onun döneminde imparatorluk haritasındaki boşlukları doldurma çabasının Tlaxcala ve müttefikleriyle süren “çiçek savaşları”nın tırmanmasına yol açtığını yazar: Tlaxcala'ya karşı büyük seferler düzenlendi, ancak iki güç arasındaki çıkmaz sürdü. Moctezuma'nın kuvvetleri Tlaxcala'nın güneyindeki, doğusundaki ve kuzeyindeki pek çok kasabayı ele geçirdi; editörlere göre bu, Tlaxcala'yı olası müttefiklerden ve kaynaklardan yalıtma stratejisi olabilir. Kodeks Moctezuma'nın fetihleri olarak kırk dört kasaba sayar; bu fetihler büyük ölçüde isyanları bastırmaktan ve imparatorluk sınırlarındaki boşlukları doldurmaktan ibaretti. Bernal Díaz'a göre Cempoala şefleri de İspanyollara Tlaxcala üzerinden gitmeyi önerdi, çünkü Tlaxcalalılar onların dostu ve Meksikalıların ölümcül düşmanıydı. Díaz, Tlaxcalalılarla yapılan çetin savaşların ardından barış sağlandığını ve İspanyolların 23 Eylül 1519'da Tlaxcala şehrine girdiğini yazar.

Kaynaklar: [3] [1]

Doña Marina (Malinche) ve Tercüme Zinciri

Bernal Díaz, fetihteki tercümanı Doña Marina'nın hikâyesine ayrı bir bölüm ayırır. Ona göre Marina, Guacasualco (Coatzacoalcos) yakınındaki Painala kasabasının yöneticisi bir ailenin kızıydı. Babası ölünce annesi yeniden evlenmiş, yeni kocasından doğan oğlun mirasına engel olmasın diye kız gece gizlice Xicalango'daki bir yerli aileye verilmişti. Xicalangolular onu Tabascolulara vermiş, Tabascolular da Cortés'e hediye ettikleri yirmi kadın arasında onu da sunmuştu. Díaz'a göre Marina hem Meksika dilini (Nahuatl) hem de Tabasco'nun dilini biliyordu; Jerónimo de Aguilar ise yalnızca Yukatan'da konuşulan ikinci dili anlıyordu. Bu yüzden Marina önce Aguilar'a, Aguilar da İspanyolcaya çeviriyordu. Díaz, “onsuz Meksika dilini asla anlayamazdık” diye yazar ve yerlilerin Cortés'e, Marina hep yanında olduğu için “Malinche” dediğini belirtir. Díaz ayrıca Marina'nın Cortés'ten bir oğlu olduğunu ve daha sonra Juan Xaramillo (Jaramillo) ile evlendiğini aktarır.

Kaynaklar: [1]

Tenochtitlan ve Tlatelolco Pazarı

Bernal Díaz, şehre yaklaşırken göl üzerindeki taş ve kireçten yapılmış tapınaklar, kuleler ve evler karşısında duydukları hayreti, bunların şövalye romanı Amadis de Gaula'daki büyülü şatolara benzediğini söyleyerek anlatır; askerlerin bir kısmı gördüklerinin rüya olduğunu sanmıştı. Díaz'a göre İspanyollar şehre 8 Kasım 1519'da girdi. Dört gün sonra Cortés Tlatelolco'daki büyük pazarı ve Huitzilopochtli'nin ana tapınağını gezdi. Díaz pazarın düzenini ayrıntılı biçimde anlatır: satılan mallar arasında amatl denen kâğıt, tütün, merhemler, tohumlar, şifalı otlar, tuz, çakmaktaşı bıçaklar ve balık vardı; içinden altının parladığı, büyük kaz kemiklerinden yapılmış ince borulardaki altın, pelerinler, kakao ve köleler karşılığında değiş tokuş ediliyordu. Pazarda malları denetleyen üç yargıçlı mahkemeler bulunuyordu. Díaz'a göre Konstantinopolis'i ve Roma'yı görmüş askerler bile bu kadar büyük, bu kadar düzenli ve bu kadar kalabalık bir pazar görmediklerini söylemişti.

Kaynaklar: [1]

Templo Mayor: İkiz Tapınak

Tenochtitlan'ın kutsal alanının merkezinde, Mexica'ların Huey Teocalli dediği Templo Mayor yükseliyordu. PNAS'ta 2025'te yayımlanan bir çalışmaya göre bu tapınak, Mexica'ların baş tanrıları Tláloc ve Huitzilopochtli'nin kültüne adanmıştı. Arkeologlar ana tapınakta yedi yapım evresi ve altı kısmi yenileme tespit etmiştir; bugüne kadar yaklaşık 1,51 hektarlık bir alanda 210 adak kazılmıştır. Kazıların başlangıcı bir rastlantıdır: INAH'ın bildirdiğine göre Coyolxauhqui monoliti 21 Şubat 1978 şafak vakti, Compañía de Luz y Fuerza del Centro işçileri Argentina ve Guatemala sokakları arasında çalışırken ortaya çıktı. INAH'ın Gaceta de Museos dergisindeki yazıya göre bu buluş tören alanının açığa çıkarılmasını başlattı; kazılarda çoğu farklı yapım evrelerine bırakılmış adaklardan gelen yaklaşık yedi bin nesne bulundu. Eduardo Matos Moctezuma'nın kurduğu Proyecto Templo Mayor'un buluntuları için yapılan Museo del Templo Mayor 12 Ekim 1987'de açıldı. Müzenin sekiz salonu, tapınağın ikili yapısını yansıtacak şekilde Huitzilopochtli ve Tláloc'a eşit olarak ayrıldı. INAH'a göre Kentsel Arkeoloji Programı, kutsal alanı oluşturan 78 yapının 45'ini kısmen tespit etmiştir; bunlar arasında Huei Tzompantli ve Ehécatl-Quetzalcóatl tapınağı da vardır.

Kaynaklar: [9] [5] [7] [6]

Obsidiyen: Bir Ticaret Ağının İzleri

Templo Mayor'dan çıkan 788 obsidiyen eser üzerinde yapılan jeokimyasal analiz, Mexica ekonomisine dair somut veriler sunar. PNAS'taki çalışmaya göre Mexica'lar Sierra de Pachuca'nın yeşil obsidiyenini tercih ediyordu; seçkinler ve ritüel uzmanları, kendine özgü rengi ve simgesel değeri nedeniyle ritüel nesneleri bu malzemeden yaptırıyordu. Öte yandan şehir halkı, büyük olasılıkla yerel pazarlardan (tianquiztli) edindiği farklı bölgelerden gelen obsidiyen bıçak ve yongaları kullanıyordu. İmparatorluğun 1430 civarında pekişmesinden sonra kullanılan kaynaklar değişti. Örneklerin arasında Purépecha (Taraskan) devletinin başlıca obsidiyen kaynağı olan Ucareo'dan gelen parçalar da vardır. Yazarlara göre bu, hammaddenin birbirine rakip devletler arasındaki farklı ticaret sistemlerinde dolaştığını gösterir.

Kaynaklar: [9]

Tartışma: İnsan Kurbanının Ölçeği

Aztek insan kurbanının boyutu, fatihlerin anlatıları ile arkeolojik bulgular arasındaki en belirgin gerilim noktasıdır. Bernal Díaz, Tlaxcala'ya giden yol üzerindeki Xocotlan kasabasında tapınağın yanında düzenle yığılmış kafataslarının “100.000'den fazla” olduğunu iki kez tekrarlayarak yazar. Arkeolojinin verdiği tablo ise ölçülebilir sayılara dayanır. INAH'ın 2023 tarihli bülteninde, 2015'te bulunan Tenochtitlan'daki Huei Tzompantli'de (kafatası kulesi) o güne dek 655 insan kafatası tanımlandığı bildirilir: bunların yüzde 60'ı erkek, yüzde 38'i kadın, yüzde 2'si çocuktur. Bu iki sayı farklı yerlere ait olduğundan doğrudan karşılaştırılamaz; ama bir tanığın tahmini ile kazıda sayılan kalıntılar arasındaki farkı göstermesi bakımından öğreticidir. Kazıyı yürüten arkeolog Raúl Barrera'ya göre tarihsel kaynaklar, savaşta esir alınan savaşçıların Templo Mayor'un tepesindeki tapınaklarda kalpleri çıkarılarak kurban edildiğini ve cesetlerin merdivenlerden aşağı atıldığını anlatır. Barrera bunu, Huitzilopochtli'nin kız kardeşi Coyolxauhqui'yi yenip parçalanmış bedenini Coatepec dağının eteğine fırlattığı mitine bağlar. Kurbanın amacı, güneş tanrısına en değerli şeyi, yani yaşamı sunarak her şafağın gelmesini ve dünyanın sürmesini sağlamaktı. Fiziksel antropoloji verilerine göre kuledeki yetişkinlerin neredeyse tamamı sağlıklıydı ve yaşları 25 ile 35 arasında değişiyordu. Kadınların yüksek oranı ise açık bir soru olarak duruyor; Barrera bunun Coyolxauhqui mitini canlandırmakla ilgili olabileceğini öne sürer ve kuşatma sırasında pek çok kadının silaha sarıldığını aktaran Francisco de Aguilar'ın tanıklığını hatırlatır.

Kaynaklar: [1] [4]

Çiçek Hastalığı ve 1520 Salgını

Bernal Díaz'a göre Cortés'i yakalamak için Küba'dan gönderilen Pánfilo de Narváez'in yanında çiçek hastalığına yakalanmış siyah bir hizmetkâr vardı. Díaz, yerlilerin anlattığına göre o güne dek ülkede bilinmeyen hastalığın bu kişi aracılığıyla Yeni İspanya'ya yayıldığını yazar. Dumbarton Oaks'un hazırladığı sergiye göre Tenochtitlan'ı 1520'de harap eden salgını şehrin sakinleri hueyzahuatl (büyük cüzam) ve totomonaliztli (kabarcıklar) diye adlandırıyordu. Floransa Kodeksi'ndeki bir hayatta kalan, vücutlarını baştan aşağı kaplayan yaraları ve kıpırdayamayan hastaları anlatır; pek çok kişi hastalıktan, pek çoğu da kendilerine bakacak kimse kalmadığı için açlıktan öldü. Aynı kaynağa göre çiçek hastalığı daha önce maruz kalmamış topluluklarda neredeyse herkesi enfekte edebilir ve suşuna göre enfekte olanların yüzde 30 ile 100'ünü öldürebilir. Güncel tahminler, 1520 salgını sırasında tüm Mezoamerika'da beş ila sekiz milyon kişilik bir nüfus kaybına işaret eder. Díaz de kuşatma sırasında çiçek hastalığının çevre bölgelerde kol gezdiğini, bu yüzden bazı toplulukların savaşa fazla asker gönderemediğini kaydeder.

Kaynaklar: [1] [8] [2]

Tenochtitlan'ın Düşüşü

Díaz'ın anlatımına göre İspanyollar Tenochtitlan'dan çekilmek zorunda kaldıkları felaket gecesinden (la noche triste) sonra Tlaxcala'ya sığındı. 1844 çevirisinin editörü, Díaz'ın bu olayın tarihini yanlış verdiğini, Cortés'in raporlarına ve başka anlatımlara göre geri çekilmenin 1 Temmuz'u 2 Temmuz'a bağlayan gece, Otumba Muharebesi'nin ise 7 Temmuz'da olduğunu not eder. Kuşatmanın sonunda son Mexica hükümdarı Quauhtemoctzin (Cuauhtémoc), Díaz'ın ifadesiyle “Aziz Hippolytus günü, 13 Ağustos 1521'de, akşam duası saatinde” esir alındı. Díaz, Quauhtemoctzin'in çekildiği Tlatelolco mahallesinde evlerin ve kanalların cesetlerle dolu olduğunu, sokaklarda yürümenin bile güçleştiğini yazar.

Kaynaklar: [1] [2]

Güneş Taşı

Güneş Taşı (Piedra del Sol), Amerika'da Avrupalılar gelmeden önce yapılmış belki de en ünlü heykeldir. Sanat tarihçisi Khristaan Villela'nın Mexicolore'daki yazısına göre eski araştırmacılar taşın 1470'lerde, Axayacatl döneminde yontulduğunu düşünüyordu. Bugün ise yazarların çoğu, taşı Motecuhzoma Xocoyotzin'in 1502 ile 1521 arasında yaptırdığı görüşündedir. Dominiken rahip Diego Durán, Zócalo'da yatan ve tarifinden büyük olasılıkla Güneş Taşı olduğu anlaşılan bir heykel gördüğünü yazmıştır; Durán'a göre bu heykeli daha sonra, muhtemelen 1550'lerin sonunda, başpiskopos Alonso de Montúfar gömdürdü. Taş Aralık 1790'da Zócalo'daki bir düzeltme çalışması sırasında yeniden bulundu: çapı yaklaşık 3,5 metre (11,5 fit), ağırlığı 24 tonun üzerindeydi. Antonio de León y Gama 1792'de taş üzerine ilk bilimsel incelemeyi yayımladı; taş 1882'de yeni Museo Nacional'e taşındı, 1885'te oradaki Monolitler Salonu'na yerleştirildi ve 1964'te Museo Nacional de Antropología'ya götürüldü. Merkezdeki yüz güneş tanrısı Tonatiuh, yer tanrısı Tlaltecuhtli ya da ikisinin karışımı olarak yorumlanır. Çevresindeki dört kutu, Aztek inancına göre jaguarlar, kasırgalar, ateş yağmuru ve tufanla yok olmuş önceki dört “güneş”i gösterir. Bunları çevreleyen halkada 260 günlük takvimin (tonalpohualli) yirmi gün işareti yer alır; ancak sayılar bulunmadığı için Villela'ya göre taş tarih göstermek için kullanılamaz. Yazar, taşın 2012'de “bittiği” iddia edilen [[maya|Maya]] takvimiyle de hiçbir ilgisi olmadığını vurgular.

Kaynaklar: [10]

Miras

Aztek mirası bugün hem arkeolojide hem de dilde yaşıyor. Templo Mayor ve çevresindeki kazılar 1978'den beri sürüyor ve INAH'ın Kentsel Arkeoloji Programı, Meksiko şehrinin merkezinde Huei Tzompantli gibi yeni yapıları gün yüzüne çıkarmaya devam ediyor. Mexica'ların dili Nahuatl yaşayan bir dildir. INEGI'nin 2020 nüfus sayımına göre Meksika'da üç yaş ve üstü 7.364.645 kişi bir yerli dil konuşmaktadır. INEGI'nin 2024 tarihli raporuna göre bu dillerin en yaygını yüzde 23,6 ile Nahuatl'dır. Mezoamerika'nın daha eski uygarlıkları için [[olmekler|Olmekler]] ve Maya, aynı dönemde And Dağları'nda yükselen imparatorluk için [[inka|İnka İmparatorluğu]] maddelerine bakılabilir.

Kaynaklar: [6] [4] [11] [12]

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 1325

  Efsaneye göre Tenochtitlan, göl adası üzerinde kuruldu.

• 1428

  Tenochtitlan, Texcoco ve Tlacopan arasında Üçlü İttifak kuruldu.

• 1487

  Templo Mayor'un büyük genişlemesi binlerce kurbanla açıldı (kaynaklara göre abartılmış olabilir).

• 1519

  Hernán Cortés, küçük bir birlikle Meksika kıyısına çıktı.

• 1520

  "Üzüntü Gecesi"nde İspanyollar Tenochtitlan'dan geçici olarak püskürtüldü.

• 1521

  Tenochtitlan'ın düşmesiyle Aztek İmparatorluğu sona erdi.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Bernal Díaz del Castillo — The Memoirs of the Conquistador Bernal Diaz del Castillo, cilt 1 (J. I. Lockhart çevirisi, 1844), Project Gutenberg

   Birincil kaynak: Doña Marina'nın geçmişi, Tlaxcala'ya ve Tenochtitlan'a giriş tarihleri, Tlatelolco pazarı, Xocotlan'daki kafatasları, Narváez'in birliğiyle gelen çiçek hastalığı.

2. Bernal Díaz del Castillo — The Memoirs of the Conquistador Bernal Diaz del Castillo, cilt 2 (J. I. Lockhart çevirisi, 1844), Project Gutenberg

   Birincil kaynak: kuşatma, salgının etkisi, Quauhtemoctzin'in 13 Ağustos 1521'de esir alınması.

3. Frances F. Berdan ve Patricia Rieff Anawalt — The Essential Codex Mendoza (University of California Press, 1997)

   Tenochtitlan'ın kuruluş tarihi, hükümdar listesi, Itzcoatl ve Üçlü İttifak, 38 eyalet ve 371 şehir devletinden haraç, kodeksin hazırlanışı ve Bodleian'a ulaşması.

4. INAH — Boletín 98 (25 Şubat 2023): Huei Tzompantli'deki kadın kafatasları

   Huei Tzompantli'de tanımlanan 655 kafatası, cinsiyet ve yaş dağılımı, kurbanın dinî anlamı üzerine Raúl Barrera'nın hipotezi.

5. INAH — Boletín 84 (20 Şubat 2023): Coyolxauhqui'nin keşfinin 45. yılı

   Coyolxauhqui monolitinin 21 Şubat 1978'de bulunuşu.

6. INAH — Boletín 413 (29 Haziran 2023): Coyolxauhqui ve Templo Mayor'un hatırası

   Kentsel Arkeoloji Programı'nın Kutsal Alan'daki 78 yapıdan 45'ini kısmen bulması.

7. David García Aguirre — "Museo del Templo Mayor: 25 años exhibiendo el pasado", Gaceta de Museos (INAH, 2012)

   1978–1982 kazıları, yaklaşık yedi bin buluntu, müzenin 12 Ekim 1987'de açılışı ve Huitzilopochtli–Tláloc ikiliğine göre düzenlenmesi.

8. Dumbarton Oaks (Harvard) — "The Great Epidemic of 1520", Colonial Epidemics and Mesoamerican Medicine in Sixteenth-Century Mexico

   Floransa Kodeksi'ndeki salgın anlatısı, çiçek hastalığının ölüm oranları ve Mezoamerika'daki nüfus kaybı tahmini.

9. Diego Matadamas-Gomora vd. — "Compositional analysis of obsidian artifacts from the Templo Mayor of Tenochtitlan", PNAS 122 (2025)

   Templo Mayor'un yapım evreleri, adak sayısı, obsidiyen kaynakları ve rakip devletlerle ticaret.

10. Khristaan Villela — "The Aztec Calendar Stone or Sun Stone", Mexicolore

    Güneş Taşı'nın tarihlendirilmesi, gömülmesi, 1790'da bulunması, ölçüleri ve ikonografisi.

11. INEGI — Comunicado de prensa 24/21: Censo de Población y Vivienda 2020 (25 Ocak 2021)

    Meksika'da bir yerli dil konuşan üç yaş ve üstü nüfus.

12. INEGI — Estadísticas a propósito del Día Internacional de los Pueblos Indígenas (Comunicado 472/24, 2024)

    Yerli dil konuşanlar arasında Nahuatl'ın payı.