Fütürizm

Genel Bakış

Fütürizm, 20. yüzyılın başında İtalya'da doğan ve modern dünyanın hızını, makinesini ve enerjisini sanata taşımayı amaçlayan bir avangart harekettir. Tate'in sanat terimleri sözlüğüne göre fütürizm, modern dünyanın dinamizmini ve enerjisini sanatta yakalamayı amaçlayan, 20. yüzyıl başında ortaya çıkmış bir İtalyan sanat akımıdır. Akım, İtalyan şair Filippo Tommaso Marinetti tarafından 1909'da başlatıldı. Tate'e göre modernist akımlar arasında fütürizm geçmişi kınamakta olağanüstü şiddetliydi; bunun nedeni İtalya'da geçmiş kültürün ağırlığının özellikle baskıcı hissedilmesiydi. İtalyan ulusal ansiklopedisi Treccani'ye göre fütürizm, felsefi irrasyonalizme bağlanarak ve 19. yüzyıl sonu poetikalarındaki sanat ile hayatı karıştırma eğilimini aşırı sonuçlarına vardırarak, her sanatsal ve kültürel alanı, hatta siyaseti kökten değiştirmesi gereken yaşamsalcı ve eylemci bir tutumu savundu. Hareket edebiyattan resme, tiyatrodan mimarlığa, müzikten fotoğrafa uzanan çok sayıda manifesto üretti; Treccani'ye göre son manifesto İkinci Dünya Savaşı sırasında yayımlandı. Fütürizmin tarihi aynı zamanda siyasi bir tarihtir: Treccani'ye göre hareket Birinci Dünya Savaşı sırasında müdahaleci gösterilere, daha sonra da faşist ve emperyalist tutumlara yöneldi. Bu ikili miras, fütürizmi modern sanat tarihinin en tartışmalı akımlarından biri yapar.

Kaynaklar: [3] [2]

Marinetti ve Poesia

Treccani'nin Dizionario Biografico degli Italiani'deki maddesine göre Marinetti, 22 Aralık 1876'da Mısır'ın İskenderiye kentinde doğdu; Voghera kökenli bir avukat olan babası Enrico ve annesi Amalia Grolli, onun doğumundan birkaç yıl önce Mısır'a yerleşmişti. Treccani, Marinetti'nin kendi otobiyografik anlatılarının güvenilir bir olay kaydı olmasa da onun bazı psikolojik sabitlerini gösterdiğini belirtir: mücadeleye ve savaşa hazır olma, aşırı milliyetçilik, kendini beğenmiş bireycilik, estetik buluşların gururla yüceltilmesi, teatral ve retorik olana düşkünlük. Treccani'ye göre Marinetti 1905'te uluslararası Poesia dergisini kurdu; derginin ilk yedi sayısını Benelli ve V. Ponti ile birlikte, ardından 1910'a kadar tek başına yönetti. Geniş ilişki ağı ve farklı kişiliklerin bir arada var olmasına izin veren estetize bir başlangıç çizgisi, dergiyi kısa sürede önemli bir buluşma yerine dönüştürdü. Tate Etc. dergisindeki Wilson ve Sina makalesine göre Marinetti, Paris'te yerleşik İtalyan avangardının önde gelen isimlerinden biriydi ve 1905'te Fransız sanatçı Valentine de Saint-Point ile tanışmıştı; yazarlara göre bu yıllardaki fikir alışverişi, 1909-1914 arasındaki manifesto patlamasından önceki zemini oluşturur. Treccani de Fransa'yı Marinetti'nin "ikinci kültürel vatanı" olarak niteler.

Kaynaklar: [1] [4]

Kuruluş Manifestosu (1909)

Tate'e göre Marinetti, 20 Şubat 1909'da Paris gazetesi Le Figaro'nun ön sayfasında Fütürizm Manifestosu'nu yayımladı. Manifestoda "İtalya'yı onu sayısız mezarlık gibi kaplayan sayısız müzesinden kurtaracağız" diyordu. Fütüristlerin önerdiği şey sanayi ve teknoloji dünyasını kutlayan bir sanattı: "Yeni bir güzellik ilan ediyoruz: hızın güzelliği. Yarış otomobili... Semadirek Nike'ından daha güzeldir." Ancak manifestonun ilk yayın yeri konusunda yaygın anlatı eksiktir. Treccani'ye göre Le Figaro'daki Fransızca metin, kısa bir sunuşla birlikte makale biçiminde çıkmıştı ve ondan önce, 5 Şubat'ta Bologna'daki Gazzetta dell'Emilia'da yayımlanan özgün versiyondan başlayarak en az on bir versiyon yayımlanmıştı. Fütürizm araştırmalarına adanmış italianfuturism.org da Marinetti'nin metni 1908 sonunda yazdığını ve Ocak 1909'da Poesia aracılığıyla Fransızca ve İtalyanca broşürler hâlinde bastırdığını belirtir. Treccani'ye göre yine de Le Figaro'daki yayın genellikle hareketin kuruluş belgesi olarak kabul edilir. Treccani, Marinetti'nin "manifesto" türünü kuru bir kuramsal sunumdan canlı bir gösteriye dönüştürerek fiilen "yeniden icat ettiğini" vurgular; ona göre manifestolar, hareketin en dikkate değer sonucu olarak kalmıştır. Manifestonun ardından aynı yıl Ay Işığını Öldürelim! adlı metin ve seçimlerde dağıtılan anti-klerikal bir siyasi manifesto geldi.

Kaynaklar: [3] [1]

Savaş Kültü

Fütürizmin en tartışmalı yönü savaşın ve şiddetin yüceltilmesidir. Tate Etc. makalesine göre Marinetti'nin 1909 tarihli Kuruluş Manifestosu, "Savaşı - dünyanın tek sağlık vericisini -, militarizmi, yurtseverliği, anarşistin yıkıcı kolunu, öldüren güzel fikirleri ve kadına duyulan aşağılamayı" yüceltmek istediklerini ilan ediyordu. Treccani ise savaşın "dünyanın tek hijyeni" olarak ünlü tanımının, Trablusgarp'ın fethi vesilesiyle yazılan 11 Ekim 1911 tarihli ikinci siyasi manifestoda yer aldığını belirtir; Marinetti 1915'te Guerra sola igiene del mondo (Savaş, Dünyanın Tek Hijyeni) adlı bir kitap da yayımladı. İki kaynak arasındaki bu fark, ifadenin farklı metinlerde ve farklı biçimlerde tekrarlandığını gösterir. Treccani'ye göre Marinetti Trablusgarp Savaşı'nı Fransız L'Intransigeant gazetesi için muhabir olarak izledi. Savaş yaklaşırken, ideolojisini Action française teorisyenlerinden alan Marinetti, fütürist arkadaşlarıyla Eylül 1914'te Milano'da ve Şubat ile Nisan 1915'te Roma'da müdahaleci gösteriler düzenledi; Treccani'ye göre bu gösterilerin bazılarında Mussolini de bulunuyordu. Marinetti Ağustos 1914'ten itibaren gönüllü bisikletli taburuna katıldı, İtalya savaşa girince alpin askeri olarak savaştı ve 4 Kasım 1918'de zırhlı aracıyla Tolmezzo'ya girdi. Bu deneyim, fütürizmin propaganda amaçlı manifestolarına da yansıdı (bkz. [[birinci-dunya-savasi|Birinci Dünya Savaşı]]).

Kaynaklar: [4] [1]

Resim ve Heykel: Boccioni

Treccani'ye göre 1910'da ressamlar Umberto Boccioni, Carlo Carrà, Luigi Russolo, Giacomo Balla ve Gino Severini, 11 Şubat'ta Fütürist Ressamlar Manifestosu'nu, 11 Nisan'da ise Teknik Resim Manifestosu'nu imzaladı. Boccioni 1912'de Teknik Heykel Manifestosu'nu yazdı. Treccani'ye göre akademik gelenekten tümüyle kopma ve modern hayata tam katılma gereğine karşılık olarak dinamizm, eşzamanlılık ve düzlemlerin iç içe geçmesi kavramları kuramsal olarak, resimde ve plastikte işlendi: Boccioni'nin öznel sentezinden, Balla'nın dinamik temsili bir dizi ya da yörünge olarak nesnel çözümlemesine, Carrà'daki Cézannecı yapı arayışından Severini'deki biçim ve rengin parçalanmasıyla elde edilen ritmik etkilere kadar. Tate'e göre fütürist resim, modern hayatın dinamizmini, enerjisini ve hareketini ifade eden kompozisyonlar yaratmak için neo-empresyonizm ve kübizmin öğelerini kullandı; Treccani'ye göre ise fütüristler kübist araştırmadan uyarıcılar almakla birlikte temel yaklaşım farkı nedeniyle ondan kesin biçimde uzak durdular (bkz. [[kubizm|Kübizm]]). Treccani'nin Boccioni maddesine göre Boccioni 19 Ekim 1882'de Reggio Calabria'da doğdu; Uzayda Sürekliliğin Tek Biçimleri (Forme uniche della continuità nello spazio) heykeli New York'taki Modern Sanat Müzesi'ndedir. Treccani, Boccioni'yi İtalyan fütürizminin en yüksek ve en eksiksiz ifadesi olarak niteler. Boccioni, Temmuz 1916'da askere çağrıldı ve 17 Ağustos 1916'da Verona yakınlarında attan düşerek öldü.

Kaynaklar: [2] [3]

Eşzamanlılık ve Avrupa'daki Yankılar

Treccani'ye göre fütürist eserler 1912'den itibaren Paris, Berlin, Londra ve başka kentlerde, her zaman bildirgeler eşliğinde sergilendi. Sanat tarihçisi Linda Dalrymple Henderson'ın 1971 tarihli çalışmasına göre "eşzamanlılık" (simultanéité) sözcüğü, kübistler tarafından bir nesnenin birden çok görünümünü yan yana koymayı anlatmak için ancak Şubat 1912'de Paris'teki Bernheim-Jeune galerisinde açılan Fütürist sergisinin önsözünde geçtikten sonra kullanılmaya başlandı. Henderson'a göre fütüristler için eşzamanlılık modern hayatın hızını ve "zihin hâllerinin eşzamanlılığını" anlatıyordu. Treccani'ye göre fütürizmin Avrupa'nın önemli kentlerinde tanıtılması ve etkinliklerinin Japonya ve Amerika Birleşik Devletleri'ne kadar yankılanması, onu kübizm ve orfizm gibi önemli avangart gruplarla tartışmalı bir etkileşim içine soktu. Tate'e göre vortisizm, fütürizmin esasen İngiliz karşılığıydı; ama vortisistlerin kurucusu Wyndham Lewis fütüristlere derinden düşmandı. Treccani'ye göre Lewis vortisizmin polemik manifestolarını 1914'te yayımladı. Tate'e göre Birinci Dünya Savaşı'nın vahşetinden sonra pek çok sanatçı fütürizmin ve öteki savaş öncesi akımların avangart düşüncelerini reddederek daha geleneksel ve güven verici yaklaşımlara yöneldi; bu olgu "düzene dönüş" olarak adlandırılır.

Kaynaklar: [2] [5] [3]

Valentine de Saint-Point ve Kadın Meselesi

Tate Etc. dergisinde yazan Sarah Wilson ve Adrien Sina'ya göre Alphonse Mucha ve Rodin'in eski modeli Valentine de Saint-Point (1875-1953), fütürizm sergilerinde çoğunlukla resim ve heykelin egemenliği nedeniyle kenarda bırakılır; adı geçse bile kronolojide 1912'deki Fütürist Kadın Manifestosu ve 1913'teki Fütürist Şehvet Manifestosu ile sınırlı kalır. Yazarlara göre Fütürist Kadın Manifestosu, Marinetti'nin 1909 manifestosundaki "kadına duyulan aşağılama" ifadesine verilmiş bir yanıt olarak kurgulanmıştı: Saint-Point, kadınların ve erkeklerin aynı aşağılamayı eşit ölçüde hak ettiğini, bütün insanlığın vasatlaştığını diplomatik bir dille belirtti. Yazarlara göre Saint-Point, insanlığı kadınlar ve erkekler olarak ayırmanın saçma olduğunu, insanlığın yalnızca dişilik ve erkeklikten oluştuğunu savundu; yalnızca erkekliğin egemen olduğu dönemlerin kısır ve vahşi, yalnızca dişiliğin egemen olduğu dönemlerin ise geçmişe dönük olduğunu, en verimli dönemlerin her ikisini de barındırdığını öne sürdü. Saint-Point, erkeklerle aynı hakları isteyen feministleri eleştirerek kadınları daha yaratıcı olmaya çağırdı. Wilson ve Sina'ya göre Fütürist Hareket'in yönetim belgesinde şiir, resim, müzik ve heykel bölümlerinin yanında yalnızca "şair Valentine de Saint-Point" ile temsil edilen "Kadın Eylemi" (Action Féminine) bölümü yer alıyordu. Yazarlara göre Saint-Point'in fütürizme desteği 1914'te hareketten ve onun şiddetinden ayrılmasıyla kamuoyu önünde sona erdi; Şehvet Manifestosu ise [[surrealizm|sürrealizmin]] bazı temel yönlerini çarpıcı biçimde önceden haber verir.

Kaynaklar: [4]

Fütürizm ve Faşizm

Treccani'ye göre 1919-1920 yılları, kuram ve eylem bakımından fütürizm ile faşist hareketin en yakın olduğu dönemdi ve Marinetti'nin katılımı faşizmin "eylemlerine" katılma ve yapılarının oluşturulmasında tam işbirliği biçiminde gerçekleşti. Treccani'ye göre fütüristler, arditi ile birlikte Aralık 1918'den itibaren dövüş birlikleri kuran ilk gruplardan oldu. Marinetti 11 Ocak 1919'da Scala'da Mussolini'nin yanında Bissolati'ye karşı gösteriye katıldı, 23 Mart'ta San Sepolcro meydanındaki Fasci di combattimento'nun kuruluşunda bulundu ve yeni partinin merkez komitesine seçildi. Treccani'ye göre 15 Nisan'da öteki fütüristlerle birlikte Avanti! gazetesinin bürosunun basılıp yakıldığı "via dei Mercanti savaşı"na katıldı ve Kasım 1919 seçimlerinde aday oldu ama seçilemedi. Ancak Treccani'ye göre fütürist formüllerin faşist pratikle örtüşmesi uzun sürmedi, gerçi fütürizm başlangıçta Mussolini'nin siyasi evrimi üzerinde kayda değer bir ağırlığa sahipti. Faşizmin monarşi ve kilise karşıtı çizgiyi benimsemeyeceğini gören Marinetti, Mayıs 1920'deki II. Fasci kongresinden sonra öteki fütüristlerle birlikte hareketten ayrıldı. Treccani'ye göre 1923-1924'te faşizmi "fütürist asgari programın gerçekleşmesi" olarak görerek geri döndü; ama sonraki yıllarda da hep rejimin kenarında kaldı ve kurduğu hareket, tüm iddialarına rağmen faşist sanatta hiçbir zaman resmî bir rol üstlenemedi.

Kaynaklar: [1]

Rejim İçinde Bir Kenar Figür

Treccani'ye göre Marinetti, ilk günlerden kalma hizmetleri nedeniyle rejim tarafından kabul edilmekten çok katlanılan bir figürdü; 1929'da Accademia d'Italia'ya girişi de bu çerçevede değerlendirilmelidir. Hiçbir zaman tamamen bırakmadığı anarşist tavrı yüzünden faşist yetkililer için daha çok bir kaygı ve rahatsızlık kaynağıydı. Treccani, Marinetti'nin 1919 tarihli Fütürist Demokrasi ve 1920 tarihli Komünizmin Ötesinde adlı eserlerinin, şiddetli toplumsal çelişkilerle beslenen teknolojik bir "güneş kenti" vizyonu çizdiğini ve sanatın bölünmüş kenti uzlaştırma "serabına" sığındığını belirtir. Treccani'ye göre Marinetti hayatının sonlarında da savaşlara katılmayı sürdürdü: kötü sağlığına rağmen gönüllü olarak Rusya'ya gitti ve İtalyan birlikleriyle birlikte savaşarak savaş liyakat haçı aldı; Kasım 1942'nin sonunda Roma'ya döndü. Ekim 1943'te ailesiyle birlikte önce Venedik'e, sonra Cadenabbia'ya ve son olarak Como gölü kıyısındaki Bellagio'ya taşındı ve 2 Aralık 1944'te orada öldü. Treccani'ye göre Marinetti'nin en kapsamlı arşivleri bugün ABD'de, Yale Üniversitesi'nin Beinecke Kütüphanesi'nde ve Los Angeles'taki Getty Araştırma Enstitüsü'nde korunmaktadır.

Kaynaklar: [1]

İkinci Kuşak ve Aeropittura

Treccani'ye göre 1915'te Balla ve Fortunato Depero'nun imzaladığı Evrenin Fütürist Yeniden İnşası manifestosu, yaratıcı müdahalenin bütünlüğünü iyimser ve oyunbaz bir anahtarla ilan etti. Bu yaklaşım, 1916'da Boccioni ile mimar Antonio Sant'Elia'nın ölümü ve savaşın yarattığı dramatik kırılmanın ardından, fütürizmin ikinci kuşağının kent sahnesinden mobilyaya ve modaya, tipografiden reklama, sahne tasarımından "hava tiyatrosu"na ve aeropittura'ya kadar uzanan etkinliklerini belirledi. Treccani'ye göre aeropittura "havacılığı, uçuşu, hava hızlarını, hava perspektiflerini ve havadaki ruh hâllerini sentez, saydamlık ve dinamizmle ifade etmeyi" amaçlıyordu. Aeropittura manifestosu 1929'da Marinetti ve M. Somenzi tarafından yayımlandı ve 1931'de aralarında Balla, Depero, Dottori, Fillia ve Tato'nun da bulunduğu sanatçıların imzasıyla yeniden önerildi. Treccani bu dönemde tattilismo (1921), mekanik sanat (1923) ve fütürist mutfak (1930) gibi pek çok başka manifesto yayımlandığını da belirtir. Mimarlıkta Sant'Elia, 1914'te Milano'da Nuove Tendenze grubunun sergisinde "Yeni Kent" (Città nuova) çizimlerini sergiledi. Fotoğrafta A. G. Bragaglia 1911'den itibaren "fotodinamizm"i denedi, ama bununla ilgili manifesto ancak 1930'da yazıldı.

Kaynaklar: [2]

Rus Fütürizmi ve Miras

Treccani'ye göre İtalyan fütürizmiyle şu ya da bu biçimde, bazen yalnızca adıyla bağlantılı hareketlerin görüldüğü ülkelerin başında Rusya ve Polonya gelir. Rus fütürizmi Vladimir Mayakovski, David Burlyuk, Velimir Hlebnikov ve Boris Pasternak gibi büyük sanatçılar aracılığıyla yeni ve devrimci ifade araçları arayışını dile getirdi. Treccani bu hareketin manifestosu "Toplumun Zevkine Bir Tokat"ı (Poşçoçina obşçestvennomu vkusu) 1913'e tarihler; bu metin bazı kaynaklarda 1912 tarihiyle anılır. Treccani'ye göre devrime eşlik eden ve onun ruhunu yorumlamaya çalışan bütün şiir hareketleri Rus fütürizminden türemiştir (bkz. [[rus-devrimi-1917|1917 Rus Devrimi]]); Burlyuk ve Mayakovski 1913'te "kübofütürizm" terimini ortaya attı. Polonya'da fütürizm özellikle 1917-1922 arasında Krakov ve Varşova'da gelişti. Treccani'nin genel değerlendirmesine göre fütürizmin tarihsel önemi, yaratıcı alanda değil, kurallaşmış bir edebiyat ve sanata karşı pratik eylemciliğinde ve dağıtıcı işlevinde aranmalıdır; Treccani edebi sonuçlarını sınırlı bulur, ama A. Soffici, A. Palazzeschi ve M. Bontempelli gibi büyük yazarların ilk adımlarını fütürizm bayrağı altında attığını ve Pirandello'nun bile tiyatrosunda fütürizmin bazı teknik buluşlarından yararlandığını belirtir. Tate'e göre fütürizmin başlıca sanatçıları Giacomo Balla, Umberto Boccioni ve Gino Severini'dir.

Kaynaklar: [2] [3]

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Treccani, Dizionario Biografico degli Italiani — "Marinetti, Filippo Tommaso" (Luigi Paglia, cilt 70, 2008)

   Doğumu, Poesia dergisi, manifestonun Le Figaro'dan önceki versiyonları, "savaş, dünyanın tek hijyeni" ifadesi, müdahaleci gösteriler, savaş hizmeti, 1919'da Fasci di combattimento, 1920'de ayrılış ve 1923-24'te dönüş, rejimin kenarında kalması, Accademia d'Italia (1929), ölümü.

2. Treccani Enciclopedia — "Futurismo" ve Dizionario Biografico — "Boccioni, Umberto" (Maurizio Calvesi, 1969)

   Edebiyat, tiyatro, resim ve mimarlık manifestoları, ikinci kuşak ve aeropittura manifestosu, Rus ve Polonya fütürizmi; Boccioni'nin hayatı, heykelleri ve 1916'daki ölümü (https://www.treccani.it/enciclopedia/umberto-boccioni_(Dizionario-Biografico)/).

3. Tate — "Futurism" (sanat terimleri sözlüğü)

   Manifestonun Le Figaro'da yayımlanması, geçmişe karşı tutum, müzeler ve Semadirek Nike'ı, neo-empresyonizm ve kübizm etkisi, başlıca sanatçılar, vortisizm ve "düzene dönüş".

4. Sarah Wilson ve Adrien Sina, "Action féminine: Valentine de Saint-Point", Tate Etc. 16 (2009)

   Saint-Point'in Fütürist Kadın Manifestosu (1912) ve Fütürist Şehvet Manifestosu (1913), Marinetti'nin 1909 manifestosundaki savaş ve kadın düşmanlığı ifadesine yanıtı, 1914'te hareketten ayrılışı.

5. Italian Futurism — "Futurism's First Manifesto"

   Metnin 1908 sonunda yazılması, Ocak 1909'da Poesia aracılığıyla Fransızca ve İtalyanca broşürler ve Messina depremi nedeniyle gecikme.

6. Linda Dalrymple Henderson, "A New Facet of Cubism", The Art Quarterly (1971)

   "Eşzamanlılık" kavramının Şubat 1912 Bernheim-Jeune Fütürist sergisinin önsözünden sonra yaygınlaşması.