Kristof Kolomb

Genel Bakış

Kristof Kolomb (Cristoforo Colombo, 1451–1506), Asya'ya Atlantik üzerinden batıya giderek ulaşmayı hedefleyen Cenovalı denizcidir. İspanya Kraliçesi Isabel ve Kralı Fernando'nun desteğiyle 1492'de yola çıktı ve Karayipler'e ulaşarak Avrupa ile Amerika arasında kalıcı temasın başlangıcını oluşturdu. Library of Congress'in (ABD Kongre Kütüphanesi) sergisi Kolomb'u “beş yüzyıl sonra hâlâ gizemli ve tartışmalı bir figür” olarak tanıtır. Sergiye göre Kolomb, tarihin en büyük denizcilerinden biri, vizyoner bir deha, bir mistik ve ulusal kahraman olarak anıldığı kadar başarısız bir yönetici ve acımasız, açgözlü bir emperyalist olarak da tanımlanmıştır. Kolomb, ulaştığı toprakların Asya'nın bir parçası olduğu inancından hiç vazgeçmedi. Dört seferinin ardından kurulan sömürge düzeni yerli halklar için yıkıcı oldu. Bu madde Library of Congress sergisini, ilk seferin seyir defteri metnini ve World History Encyclopedia makalelerini esas alır; kaynakların ayrıldığı yerler ayrıca belirtilmiştir.

Kaynaklar: [1] [3]

Cenova'dan Portekiz'e

World History Encyclopedia'ya göre Kolomb 1451'de o sırada Liguria bölgesine bağlı olan Cenova'da doğdu. Babası Domenico dokumacı ve meyhaneciydi. Bartolomeo, Giovanni ve Giacomo (Diego) adlı üç erkek kardeşi ile Bianchinetta adlı bir kız kardeşi vardı. Kolomb kendi anlatımına göre on yaşında denize açılmıştı. Yirmi yaşına geldiğinde İzlanda ve Ege'ye kadar giden deneyimli bir denizciydi; 1476'da kendi ticaret gemisinin komutası ona verilmişti. Portekizli soylu Filipa Moniz Perestrelo ile evlendi ve 1480'e kadar Diego adlı bir oğlu oldu. Aynı kaynağa göre Kolomb 1485'e gelindiğinde Portekiz'in ticari çıkarları için Batı Afrika kıyılarına gemi kaptanlığı yapıyordu. Latince, İspanyolca ve Portekizceyi kendi kendine öğrenmişti. Library of Congress sergisi de onun projesinin uzun ve çeşitli bir denizcilik kariyerinin pratik deneyiminden ve coğrafya ile teoloji üzerine geniş okumalarından doğduğunu yazar.

Kaynaklar: [3] [1]

Batıdan Asya'ya: Bir Hesap Hatası

World History Encyclopedia'ya göre Floransalı matematikçi Paolo Toscanelli, batıya yelken açarak Çin'e (Katay) ulaşılabileceğini Portekiz Kralı V. Afonso'ya önermiş, reddedilince haritasının bir kopyasını 1474'te Kolomb'a göndermişti. Kolomb Toscanelli'nin haritasına, Marco Polo'nun eserine ve başka belgelere dayanarak Kanarya Adaları ile Katay arasındaki mesafeyi yaklaşık 2.300 mil (3.700 km) olarak hesapladı. Kolomb yaklaşık 1484'te Portekiz Kralı II. João'dan destek istedi. Kral, Kolomb'un tahmininin çok düşük olduğu gerekçesiyle planı reddetti. World History Encyclopedia bu itirazın haklı çıktığını, gerçek mesafenin yaklaşık 19.600 km olduğunu belirtir. Kolomb ardından Cenova ve Venedik'e başvurdu ve ikisinden de ret aldı. Library of Congress sergisine göre Kolomb bir süre Portekiz'e yerleşti, orada projesine destek bulamayınca İspanya'ya geçti. World History Encyclopedia ayrıca Kolomb döneminde Dünya'nın yuvarlak olduğunun iyi bilindiğini vurgular. Tartışma Dünya'nın biçimi değil, büyüklüğü üzerineydi.

Kaynaklar: [3] [1]

İspanya'nın Desteği

World History Encyclopedia'ya göre Fernando ve Isabel de başlangıçta projeyi reddetti. Ama plan ilgilerini çektiği için Kolomb'u başka bir ülkeye başvurmasın diye önemli bir ödenekle beklemede tuttular. O sırada Endülüs'teki son Müslüman devletine karşı Reconquista'yı sürdürüyorlardı (bkz. Endülüs Emevi Devleti). Gırnata 1492'de düşünce Kolomb istediği üç gemiyi ve finansmanı elde etti. Library of Congress sergisine göre kraliyet, sefer başarılı olursa Kolomb'un “aşırı” isteklerini kabul etmişti: şövalye yapılacak, Okyanus Amirali olacak, bulacağı yeni toprakların genel valisi atanacak ve elde edilecek yeni servetin yüzde onunu alacaktı. Seyir defterinin girişinde Kolomb da kendisine “Don” unvanı, deniz amiralliği ve keşfedeceği bütün ada ve kıtaların ebedî genel valiliği verildiğini, bu makamın büyük oğluna ve ondan sonrakilere geçeceğini yazar. World History Encyclopedia ise sözleşmenin kraliyete kârın %90'ını vaat ettiğini ve Kolomb'u yeni toprakların genel valisi yaptığını belirtir; bu, Library of Congress'in yüzde on hesabıyla aynı paylaşımı ifade eder.

Kaynaklar: [3] [1] [2]

1492 Yolculuğu

Seyir defterine göre Kolomb 12 Mayıs 1492'de Gırnata'dan ayrılıp Palos limanına gitti, orada üç gemiyi donattı. 3 Ağustos 1492 Cuma sabahı yola çıktı ve Kanarya Adaları'na yöneldi. World History Encyclopedia gemilerin adlarını Niña, Pinta ve Santa María olarak verir. Pinta'nın dümeni daha 6 Ağustos'ta gevşedi ve gemi Kanaryalar'da onarıldı. Seyir defterine göre filo Gomera'dan 6 Eylül Perşembe günü son kez ayrıldı. Defter, yolculuğun en ilginç ayrıntılarından birini de kaydeder. 9 Eylül'de Kolomb, yolculuk uzarsa mürettebatın moralinin bozulmaması için kat edilen mesafeyi gerçek olandan az saymaya karar verdi. 25 Eylül kaydı bunu açıkça anlatır: o gün gece-gündüz yirmi bir buçuk fersah yol alındığı hâlde mürettebata on üç fersah denildi. Böylece biri gerçek, öbürü tahrif edilmiş iki ayrı seyir hesabı tutuldu. Defter, yol boyunca görülen yosunları, kuşları ve kara belirtilerini de gün gün kaydeder.

Kaynaklar: [2] [3]

Karayı İlk Kim Gördü?

Seyir defterine göre kraliyet, karayı ilk gören kişiye yıllık on bin maravedi ödeme sözü vermişti. Kolomb da buna bir ipek ceket eklediğini söyledi. 11 Ekim gecesi en hızlı gemi olan Pinta öndeydi ve karayı görüp işaret verdi. Defter karayı ilk görenin Rodrigo de Triana adlı bir denizci olduğunu yazar. Ancak aynı kayda göre Amiral o akşam saat onda kıç güvertesinde dururken bir ışık görmüştü. Işık o kadar küçüktü ki kara olduğunu kesin söyleyemedi. Işığı kraliyet görevlisi Pero Gutierrez'e gösterdi; o da gördü. Rodrigo Sanchez ise bulunduğu yerden göremedi. Kolomb ışığı sonra bir iki kez daha, “inip kalkan bir mum ışığı gibi” gördü. Kara gece saat ikide, iki fersah uzakta görüldü. Gemiler sabaha kadar bekledi ve Cuma günü yerlilerin dilinde Guanahani denilen küçük bir adaya yanaştı. Bu kayıt, ödülün kime ait olduğu konusundaki tartışmanın kaynağıdır: defter hem Rodrigo'nun karayı ilk gördüğünü hem de Kolomb'un daha önce bir ışık gördüğünü yazar.

Kaynaklar: [2]

12 Ekim 1492: Guanahani

World History Encyclopedia'ya göre Kolomb 12 Ekim 1492'de Karayipler'deki bir adaya ulaştı ve kıyıda büyük bir yerli kalabalığı tarafından karşılandı. Seyir defterine göre Amiral, Niña'nın kaptanı Vicente Yáñez ve Martín Alonso Pinzón ile silahlı bir kayıkla karaya çıktı. Amiral kraliyet sancağını, iki kaptan da yeşil haçlı birer bayrak taşıyordu. World History Encyclopedia'ya göre Kolomb Katay'a varmadığını biliyordu, ama hedefine yakın bir adaya ulaştığına inanıyordu. Adayı İspanya adına sahiplendi ve San Salvador adını verdi. Bu ad bugün de Bahamalar'daki adanın adıdır. Aynı kaynağa göre Kolomb yerlileri “indios” diye adlandırdı ve bu kullanım sonradan bütün Amerika yerlileri için yaygınlaştı. World History Encyclopedia'ya göre Kolomb başka adaları da dolaştı. Yerel şefin izniyle Haiti'de 39 adamının kaldığı La Navidad yerleşimini kurdu ve kaçırdığı bir grup yerliyle İspanya'ya döndü. Haber Avrupa'da hızla yayıldı.

Kaynaklar: [3] [2]

İkinci Sefer (1493–1496)

World History Encyclopedia'ya göre Kolomb Eylül 1493'te, sahiplendiği toprakların valisi olarak, sömürgecilerle dolu 17 gemilik bir filoyla yeniden yola çıktı. Filoda yerlileri bastırmak için kullanılacak mastiff köpekleri de vardı. Bu köpekler Reconquista'da Müslümanlara karşı kullanılmıştı. Aynı kaynağa göre Kolomb 1494'te Jamaika'ya vardığında kıyıdaki savunucuları bu köpekleri salarak dağıttı. World History Encyclopedia'ya göre ikinci seferle, İspanyol yerleşimcilerin geniş topraklar üzerinde yerlileri çalıştırdığı encomienda sistemi başladı. Encomienda maddesine göre ise sistem Amerika'ya 1502'den itibaren, önce Hispaniola'da uygulandı ve 1503'te kraliyet onayı aldı; iki kaynak başlangıç tarihinde ayrılır. Columbian Exchange maddesine göre at, sığır, domuz ve tavuk gibi evcil hayvanlar da Yeni Dünya'ya ikinci seferde getirildi.

Kaynaklar: [3] [4] [5]

Üçüncü Sefer ve Tutuklanma

World History Encyclopedia'ya göre Kolomb, sömürgeleştirdiği toprakların Asya kıtasının uzantıları olduğundan emindi. 1496'da İspanya'ya döndükten sonra bunu kanıtlamak için finanse edilen üçüncü seferinde (1498–1500) bugünkü Orta ve Güney Amerika bölgelerine ulaştı. Kaynaklar bu dönemdeki suçlamaları farklı değerlendirir. World History Encyclopedia'nın yazarına göre sömürgeciler yerlileri köle olarak yakalayıp satıyordu. Kolomb buna itiraz edip sömürgecileri sert biçimde cezalandırınca 1499'da zorbalık ve yolsuzlukla suçlandı. Kardeşiyle birlikte tutuklanıp İspanya'ya gönderildi, ama Fernando ve Isabel onları aklayıp yeni gemilerle geri yolladı. Library of Congress sergisi ise meseleyi farklı anlatır. Sergiye göre Kolomb 1502'ye gelindiğinde Hint Adaları'nda kötü yönetimle suçlanmıştı. Son yıllarındaki hayal kırıklığını da “entrikalara ve kendi yöneticilik hatalarına” bağlar. Sergiye göre Kolomb, 1502'de haklarını güvence altına almak için kraliyetle yaptığı anlaşmaları derleyen “Ayrıcalıklar Kitabı”nın dört nüshasını hazırlattı.

Kaynaklar: [3] [1]

Dördüncü Sefer ve Ay Tutulması

World History Encyclopedia'ya göre Kolomb dördüncü seferinde (1502–1504) Honduras açıklarındaki adaları dolaştı ve Kosta Rika kıyılarının haritasını çıkardı. Ardından bir fırtına gemisini Jamaika'ya sürükledi ve gemi orada parçalandı. Aynı kaynağa göre yerliler ona yardım etmeyi reddetti, bölgedeki valiler de kurtarma gemisi göndermedi. Kolomb yerlileri, yardım etmezlerse gökteki büyük ışığı alacağını söyleyerek korkuttu. 29 Şubat 1504'teki Ay tutulmasını doğru biçimde önceden bildirdi. Yardım sözü alınca da ışığı geri getirdiğini iddia etti. World History Encyclopedia'ya göre Kolomb ve adamları sonunda büyük ölçüde kendi çabalarıyla kurtuldu. Kolomb İspanya'ya döndü ve hastalıklı bir hâlde Mayıs 1506'da Valladolid'de öldü. Library of Congress sergisine göre Kolomb Karayipler'e dört sefer düzenledi, ama son yılları siyasi gözden düşüşle ve hayal kırıklığıyla geçti.

Kaynaklar: [3] [1]

Yerli Halklar ve Encomienda

Kolomb'un seferleriyle başlayan sömürge düzeni, Karayip yerlileri için felaket oldu. World History Encyclopedia'nın Encomienda maddesine göre bu sistem, İspanyol yerleşimcilere yerli şeflerden zorla çalıştırma hakkı tanıyordu. Makale bunu “köleliğe çok benzeyen” bir düzen olarak niteler. Aynı maddeye göre Hispaniola'nın nüfusu Avrupalılarla temastan önce belki 200.000 civarındaydı ve 1522'de 90.000'e inmişti. Nüfus tahminleri kaynaklara göre büyük farklılıklar gösterir. World History Encyclopedia'nın Columbus maddesi, Las Casas'ın sonraki yazılarına göre yerli nüfusun 1495'e kadar 50.000 azaldığını aktarır. Makaleye göre modern araştırmacıların çoğu bu rakamı abartılı bulur, ama yazar rakamın büyük olasılıkla düşük kaldığı görüşündedir. Columbian Exchange maddesine göre en yıkıcı etken Avrupa'dan gelen hastalıklardı: çiçek, kızamık, kabakulak, boğmaca, su çiçeği, tifüs ve grip. Encomienda maddesine göre durum o kadar ağırlaştı ki 1542'de sistemi sınırlamaya yönelik Yeni Yasalar çıkarıldı, ancak başarılı olamadı.

Kaynaklar: [4] [3] [5]

“Amerika” Adı

Kolomb hiçbir zaman yeni bir kıtaya ulaştığını düşünmedi. Library of Congress sergisine göre ulaştığı yerin Asya olduğu inancından hiç vazgeçmedi. World History Encyclopedia'ya göre Floransalı kâşif Amerigo Vespucci'nin 1497–1504 yılları arasındaki üç “Yeni Dünya” seferini anlatan mektupları XVI. yüzyıl başında çok popüler oldu. Bu yüzden 1506'dan başlayarak dünya haritalarında Amerika'nın keşfi Vespucci'ye atfedildi. Kıtalar da onun adının dişil biçimini taşır. Aynı kaynağa göre Kolomb'un kendisi Amerika'yı keşfettiğini hiçbir zaman iddia etmedi. World History Encyclopedia, Kolomb'dan yüzyıllar önce Leif Erikson önderliğinde Newfoundland'e ulaşan Vikinglerin de bu tartışmada anıldığını hatırlatır (bkz. Vikingler). Ancak makaleye göre Viking yerleşimi yerli nüfusu etkilemedi ve yeni seferlere yol açmadı. Kolomb'un seferleri ise sonraki Avrupa seferlerinin yolunu açtı.

Kaynaklar: [1] [3]

Efsane: Düz Dünya ve Washington Irving

Kolomb hakkında en yaygın efsanelerden biri, onun Dünya'nın düz olduğuna inanan bir çağda yuvarlaklığı kanıtladığıdır. World History Encyclopedia'ya göre 1492'de Dünya'nın yuvarlak olduğu iyi biliniyordu. Kolomb'un yazılarında ya da çağdaşlarının eserlerinde döneminin bilginlerinin Dünya'yı düz sandığına dair bir şey yoktur. Makaleye göre bu efsanelerin çoğu, Amerikalı yazar Washington Irving'in 1828'de yayımladığı “Kristof Kolomb'un Hayatı ve Seyahatlerinin Tarihi” adlı kitaptan kaynaklanır. World History Encyclopedia bu kitabı “tarihten çok tarihî ya da romantik kurgu” olarak niteler. Aynı kaynağa göre Kolomb, Irving'in kitabından önce Amerika Birleşik Devletleri'nde neredeyse tanınmıyordu. Kitap o kadar popüler oldu ki Başkan Benjamin Harrison, Kolomb'un gelişinin 400. yılında (1892) onun onuruna ulusal bir anma günü ilan etti. Colorado 1906'da bu günü resmî tatil yapan ilk eyalet oldu ve diğer eyaletler onu izledi.

Kaynaklar: [3]

Tartışma: Kolomb Günü

World History Encyclopedia'ya göre 1970'lerden itibaren Kolomb'un ve seferlerinin Amerika halkları üzerindeki etkisi yeniden değerlendirildi. Bu değerlendirme, Kolomb Günü geleneğinin bırakılıp seferlerden olumsuz etkilenen yerli halkların onurlandırılması çağrılarını güçlendirdi. Aynı makaleye göre tartışma bugün de sürüyor. Makale iki tarafı da aktarır. Günü yerli halklar adına yeniden adlandırma hareketini “anlaşılır ve takdire değer” bulur. Ancak geleneği sürdürmek isteyenlerin de haklı yanları olduğunu, özellikle XIX. yüzyıl sonu ve XX. yüzyıl başında ABD'de sık sık ayrımcılığa uğrayan İtalyan Amerikalılar için Kolomb'un bir “Amerikan kahramanı” olmasının önemini vurgular. Makale, bayramın kurulmasında İtalyan Amerikan topluluklarının çabalarının büyük rol oynadığını belirtir. World History Encyclopedia'nın yazarı ayrıca bugünün değerleriyle geçmişi yargılama hatasına (“presentism”) dikkat çeker. Bu madde ise Library of Congress sergisinin ifadesini hatırlatır: Kolomb hem büyük bir denizci hem de acımasız bir emperyalist olarak tanımlanmıştır.

Kaynaklar: [3] [1]

Kalıntıları ve Kökeni: 2024 DNA Araştırması

Kolomb'un nereye gömüldüğü ve nereli olduğu uzun süre tartışıldı. NBC News'in Reuters'tan aktardığı habere göre Kolomb 1506'da Valladolid'de öldü, ama Hispaniola adasına gömülmek istemişti. Kalıntıları 1542'de oraya götürüldü, 1795'te Küba'ya taşındı. Archaeology Magazine'e göre kalıntılar 1898'de Sevilla'ya getirildi. Aynı habere göre Granada Üniversitesi'nden adli tıp uzmanı Lorente'nin yirmi yılı aşan araştırması, Sevilla Katedrali'ndeki kalıntıları oğlu Hernando ve kardeşi Diego'nun kalıntılarıyla karşılaştırarak bunların Kolomb'a ait olduğunu doğruladı. NBC/Reuters'a göre ekip Ekim 2024'te İspanya devlet televizyonundaki bir belgeselde, Hernando'nun Y kromozomunda ve mitokondriyal DNA'sında Yahudi kökenle uyumlu izler bulunduğunu açıkladı. Lorente 25 olası yeri inceledikten sonra yalnızca Kolomb'un Batı Avrupa'da doğduğunu söyleyebileceklerini belirtti. Bu sonuçlar bir akademik dergi yerine bir televizyon belgeselinde duyurulduğu için bu madde onları kesinleşmiş bilgi olarak değil, tartışmaya açık bir araştırma bulgusu olarak aktarır. Geleneksel anlatı Kolomb'u Cenovalı olarak tanır.

Kaynaklar: [6] [7]

Mirası: Kolomb Değişimi

World History Encyclopedia'nın Columbian Exchange maddesine göre bu terimi 1972'de Alfred Crosby ortaya attı. Terim, Kolomb'un 1492 seferlerinden sonra Eski Dünya ile Yeni Dünya arasında bitki, hayvan ve hastalıkların aktarılmasını anlatır. Amerika'dan Avrupa, Asya ve Afrika'ya mısır, patates, fasulye, domates, yerfıstığı, tütün ve kakao gitti. Aynı kaynağa göre patatesin gelişi Avrupa'da yüzyıllardır süren yetersiz beslenme ve kıtlık döngülerine son vererek nüfus artışına katkı yaptı. İspanyollar ise Amerika'ya buğday, zeytin ve üzüm asması götürdü. Şeker, pirinç ve sonra tütün ve pamuk plantasyonları yeni bir zenginlik temeli oluşturdu. World History Encyclopedia'nın Columbus maddesine göre Kolomb'un seferleri Avrupa ile Amerika arasında modern çağın temelini atan bu teması başlattı. Library of Congress sergisi de Kolomb'un 1492 yolculuğunun yaygın biçimde yayımlanan raporunun onu bütün Avrupa'da ünlü yaptığını belirtir. Amerika'da daha sonra kurulan imparatorluklarla karşılaşma için bkz. Aztek İmparatorluğu ve İnka İmparatorluğu.

Kaynaklar: [5] [3] [1]

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Library of Congress — 1492: An Ongoing Voyage, “Christopher Columbus: Man and Myth”

   Resmî kurum sergisi: Kolomb'un projesi, kraliyetle anlaşması, ayrıcalıklar kitabı ve son yılları.

2. Fordham Üniversitesi Internet Medieval Sourcebook — Christopher Columbus: Extracts from Journal

   Birincil kaynak: ilk seferin seyir defteri özetinden bölümler (yola çıkış, çift hesap, karanın görülmesi).

3. World History Encyclopedia — Christopher Columbus (Joshua J. Mark)

   Hayatı, dört seferi, 1504 Ay tutulması, Washington Irving'in anlatısı ve Kolomb Günü tartışması.

4. World History Encyclopedia — Encomienda (Mark Cartwright)

   Zorla çalıştırma sistemi ve Hispaniola nüfusunun çöküşü.

5. World History Encyclopedia — Columbian Exchange (John Horgan)

   Bitki, hayvan ve hastalıkların Atlantik'in iki yakası arasındaki aktarımı.

6. NBC News / Reuters — Columbus was a Sephardic Jew from Western Europe, study finds (13 Ekim 2024)

   Haber kaynağı: 2024 DNA araştırmasının televizyon belgeselinde açıklanan sonuçları.

7. Archaeology Magazine — DNA confirms Columbus's remains in Seville (Ekim 2024)

   Haber kaynağı: Sevilla Katedrali'ndeki kalıntıların DNA ile doğrulanması.