Genel Bakış
Olmekler, bugünkü Meksika'nın Veracruz ve Tabasco eyaletlerini kapsayan Meksika Körfezi kıyısında yaşamış ve Mezoamerika'nın ilk uygarlığı sayılan kültürdür. Science dergisinde 2005'te yayımlanan Blomster, Neff ve Glascock makalesi Körfez Kıyısı Olmeklerini hiyerarşik toplum, anıtsal sanat ve ayırt edici bir üslupla ifade edilen tutarlı bir ideolojiyle ilişkilendirir. Meksika Ulusal Antropoloji ve Tarih Enstitüsü (INAH), Olmek uygarlığını MÖ 1500-400 aralığına yerleştirir. Olmeklerin en önemli merkezleri San Lorenzo ve La Venta'dır. Uygarlık, bazalttan oyulmuş dev baş heykelleri, taht biçimli anıtlar, yeşim eserler ve topraktan yapılmış anıtsal mimarisiyle tanınır. Olmek üslubunun tek bir bölgede mi doğduğu yoksa aynı dönemde yaşayan toplulukların etkileşimiyle mi ortaya çıktığı ise hâlâ tartışmalıdır. Olmeklerin kendi adlarını ya da dillerini bildiren okunabilir bir metin bulunmadığından tarihleri büyük ölçüde arkeolojik verilerden kurulur. Bu madde INAH yayınlarına ve Science ile PNAS'ta yayımlanmış hakemli makalelere dayanır.
San Lorenzo: İlk Büyük Merkez
INAH'ın San Lorenzo Tenochtitlan tanıtımına göre San Lorenzo, Coatzacoalcos nehrinin aşağı havzasında, gezilebilir nehirler ve geniş taşkın ovalarıyla çevrili büyük bir tropik adada kurulmuş kalabalık bir Olmek şehriydi. Kara ve nehir ulaşım yollarını denetleyen stratejik bir konumdaydı. Yerleşimin en eski dönemi, MÖ 1500-1200 arasına tarihlenen Ojochi ve Bajío evreleridir. INAH'a göre nüfus MÖ 1200-850 arasında çarpıcı biçimde arttı ve mısır tarımına ilgi giderek yükseldi. En dikkat çekici inşaat faaliyetlerinden biri, arazinin kendisinin yeniden biçimlendirilmesiydi: Milyonlarca metreküp tortul dolgu taşınarak en yüksek noktanın çevresinde çok katlı konut terasları oluşturuldu. Konut alanlarındaki kazılar, yapım tekniklerine yansıyan belirgin bir toplumsal farklılaşmayı gösterir. Bazı yapılarda bazalt sütunlar ve kırmızı boyalı zeminler kullanılmış, diğerleri ise ahşap, kil ve yerel taşla yapılmıştır. Konut alanlarının çevresinde obsidyen aletler, bazaltın yeniden kullanımı, zift (chapopote) kullanımı ve hayvan kesimi gibi üretim faaliyetlerinin izleri bulunmuştur.
Kaynaklar: [1]
San Lorenzo'nun Terk Edilişi
INAH'a göre MÖ 900'den önce San Lorenzo'nun nüfusu 13.000'e ulaşmıştı. Ancak şehir ve çevresi MÖ 900-850 arasında terk edilmeye başlandı. INAH, bu süreçte savaşın, hastalığın ve çevresel değişimin muhtemelen birlikte rol oynadığını belirtir. MÖ 850-600 arasındaki Nacastre evresinde bölgede yalnızca yaklaşık 500 kişi yaşıyordu. INAH, dev başların ana meydanın doğu tarafında kuzeyden güneye düz bir çizgi oluşturmuş olabileceğini de not eder. San Lorenzo'nun gücünün doruğundaki bir döneme ait çarpıcı bir bağlam, PNAS'ta 2011'de yayımlanan Powis ve arkadaşlarının kakao çalışmasında anlatılır. Buna göre birkaç yüz kap, kurban edilmiş kişilerin dağınık kalıntılarını içeren bir gömü çukurunu örtüyordu. Kapların büyük bölümü küçük fincanlardan servis kaplarına kadar uzanır ve kalabalık bir tören sonrası kutlamaya işaret eder. Yazarlar, Olmek seçkinlerinin kakao ile insan kurbanı arasındaki bağı meşruiyet stratejilerinin bir parçası olarak kullandığını ileri sürer.
La Venta: Planlı Bir Tören Merkezi
INAH'ın La Venta tanıtımına göre yerleşimin önemi, büyük antikalığından (MÖ 1200-400), topraktan yapılmış anıtsal mimarisinden, planlı yerleşim düzeninden, zengin taş heykel koleksiyonundan ve yeşim adaklarından gelir. INAH'ın başka bir yayını ise La Venta'nın MÖ 1000-400 arasında Olmek uygarlığının en önemli merkezlerinden biri hâline geldiğini yazar; iki yayın farklı başlangıç tarihleri verir. Bölge en az MÖ 5000'den beri iskân ediliyordu ve o dönemde mısır ve manyok ekiliyordu. INAH'a göre La Venta, prehispanik bir şehrin bilinen ilk planlı düzenidir. Yapılar kuzey-güney eksenlerine göre dizilmiş, meydanlar ve caddeler oluşturmuştur. Körfez kıyısında taş yatağı bulunmadığı için mimari topraktan yapılmıştır. Ana yapının yüksekliği 30 metredir; INAH bu yapıyı MÖ 400 civarına tarihler ve kabartmalı altı taş levhayla ilişkilendirir. Bu yapının kuzeyinde, antik Meksika'da eşi olmayan yeraltı "Büyük Adaklar" (Ofrendas Masivas) inşa edilmiştir. Yerleşimin bugünkü adı Olmeklerden değil, 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başında burada yapılan değerli kereste satışından gelir; asıl adı bilinmemektedir.
Taş, Yeşim ve Mübadele Ağları
INAH'a göre San Lorenzo'daki dev başların ve tahtların yapıldığı büyük kaya blokları, volkanik bir dağ sırası olan Sierra de los Tuxtlas'tan getirilmişti. La Venta Olmekleri de Veracruz ve Chiapas'tan büyük volkanik taş blokları, Oaxaca ve Puebla'dan yeşil taşlar ithal etti. INAH, bu taşlardan yapılan bazı heykellerin 35 tona kadar ulaştığını belirtir. La Venta'nın tören alanında Guatemala'dan getirilen yeşimden yapılmış çok sayıda adak nesnesi bulunmuştur. INAH'a göre La Venta, MÖ 1. binyılın mübadele ağlarında kilit bir noktaydı ve etkisi orta Meksika, Veracruz, Oaxaca, Chiapas, Guerrero, Guatemala ve El Salvador'a kadar uzandı. Powis ve arkadaşları da kakao kullanımının San Lorenzo'da MÖ 1800-1000 arasında kesintisiz sürdüğünü gösterir. Yazarlara göre kakao, Olmek toplumsal ağlarına katılmak isteyen uzak halklara kadar dağıtılmış olabilir. Bu araştırma, 1996'da Sophie ve Michael Coe'nun kakaonun ve çikolatalı içeceğin Olmeklerle başladığı yönündeki hipotezini test etmek amacıyla başlatılmıştı.
Dev Baş Heykelleri
INAH'a göre bugüne kadar 17 dev baş heykeli tespit edilmiştir. Her birinin kendine özgü yüz hatları, dikkatle modellenmiş oranları ve farklı başlıkları ya da miğferleri vardır. INAH bu özelliklerin belirli kişilerin betimlendiğini düşündürdüğünü yazar. Bu kişiler seçkinlerle bağlantılı figürler, yani yönetici şefler, ritüel kişilikleri ya da tören uygulamalarıyla ilişkili top oyuncuları olabilir. INAH, başların işlevinin hâlâ araştırma konusu olduğunu, ancak bazılarının 8 tonu aşan boyutlarının bu kişilerin toplumsal önemine işaret ettiğini belirtir. Başların bulunuşu, Olmeklerin dev taş blokları uzak mesafelere taşıyabilecek bir örgütlenmeye, gerçekçi yüzler oyabilecek bir sanatsal birikime ve bu anıtları başkentlere yerleştiren sembolik bir düzene sahip olduğunu anlamamızı sağlamıştır. INAH, Olmek heykelinin ana temasının insan figürü olduğunu, ikinci sırada ise insan ve hayvan özelliklerini birleştiren düşsel bileşik figürlerin geldiğini yazar. Başlar, bazalt bloklardan oyulmuş anıtsal heykeller olarak Olmek sanatının simgesi hâline gelmiştir.
Kauçuk ve Top Oyunu
Mezoamerika top oyununun kökeni Olmeklerle yakından ilişkilidir. Science'ta 1999'da yayımlanan Hosler, Burkett ve Tarkanian makalesine göre eski Mezoamerika halkları Castilla elastica ağacından lateks topluyor, bunu Ipomoea alba adlı sarmaşıktan elde edilen sıvıyla işliyor ve kauçuk toplar, içi boş kauçuk figürinler ve başka eserler yapıyordu. Yazarlar, bu işlemin kauçuğun esnekliğini artırdığını ve bu malzeme üzerindeki denetimin tüm eski Mezoamerika toplumlarında merkezî bir ritüel olan top oyununu mümkün kıldığını belirtir. Jeffrey Blomster'ın 2012'de PNAS'ta yayımlanan çalışmasına göre top oyununa dair ilk kanıtlar MÖ 1700'e tarihlenen seramik figürinlerdir; bilinen en eski top sahası ise MÖ 1600'e aittir. Blomster, oyunla ilişkili ritüel donanım ve ideolojinin, Olmek üslubu sembollerinin Mezoamerika'ya yayıldığı "Erken Ufuk" döneminin başladığı MÖ 1400 civarında ortaya çıktığını yazar. Kıyı Chiapas'ta Körfez Olmeklerinkiyle aynı, orta Meksika'da ise farklı top oyuncusu donanımı görülür. INAH'ın dev başların top oyuncularını betimlemiş olabileceği yönündeki ihtimali de bu bağlamda anılabilir.
Yazının Kökeni: Cascajal Bloğu
Olmekler, Yeni Dünya'daki yazının kökeni tartışmasının da merkezindedir. Science'ta 2006'da yayımlanan ve Michael Coe, Richard Diehl, Stephen Houston ve Karl Taube'nin de yazarları arasında bulunduğu makale, Veracruz'daki Olmek kalbi bölgesinde daha önce bilinmeyen bir yazı sistemi taşıyan bir taş blok bulunduğunu duyurdu. Yazarlar, üslup ve başka tarihlendirme yöntemlerine dayanarak bloğu MÖ 1. binyılın başlarına yerleştirdi. Onlara göre bu, Yeni Dünya'nın en eski yazısıdır ve özellikleri bu gelişmeyi kesin olarak Olmek uygarlığına bağlar. Daha önce, 2002'de Science'ta yayımlanan Pohl, Pope ve von Nagy makalesi, La Venta yakınında MÖ 650 civarına tarihlenen bir silindir mühür ile glif taşıyan yeşil taştan bir levha bulunduğunu bildirmişti. Bu yazarlara göre buluntular, Mezoamerika yazılarının temel özelliklerinin, yani konuşmayı temsil eden resimsel ve glifik öğelerin, kutsal 260 günlük takvimin ve yazı-takvim-krallık bağının Olmek yazısında zaten bulunduğunu gösterir. Pohl ve arkadaşları Mezoamerika yazısının La Venta siyasi biriminde doğduğunu öne sürer. Cascajal bloğu tek örnek olduğundan, işaretlerin tam bir dil yazısı olup olmadığı konusundaki tartışma sürmektedir.
Kaynaklar: [6]
Din ve İkonografi
Olmek sanatında insan ile hayvan özelliklerini birleştiren figürler önemli bir yer tutar. INAH, Olmek heykelinde insan figüründen sonra en sık görülen temanın bu tür düşsel bileşik figürler olduğunu belirtir. Pohl ve arkadaşlarının La Venta yakınındaki buluntuları, 260 günlük kutsal takvimin ve yazı ile krallık arasındaki bağın Olmek döneminde var olduğunu gösterir. Bu da dinî inanç, zaman ölçümü ve siyasi otoritenin iç içe geçtiğine işaret eder. Powis ve arkadaşlarının San Lorenzo'da belgelediği kurban gömüsü ve kakao içeceğiyle yapılan tören, yazarların ifadesiyle Olmek seçkinlerinin doğum, ölüm ve yeniden doğuşa dair Mezoamerika kozmik anlayışını meşruiyet stratejilerine dahil ettiğini gösterir. Blomster ise top oyuncularının doğaüstü güçlerle ilişkilendirilmesinin yükselen liderlerin kendilerini meşrulaştırma stratejisinin bir parçası olabileceğini yazar. Olmek dininin ayrıntıları ise okunabilir metin bulunmadığı için büyük ölçüde yoruma açıktır.
Tartışma: "Ana Kültür" mü, Karşılıklı Etkileşim mi?
Olmeklerin Mezoamerika'nın "ana kültürü" olup olmadığı arkeolojinin en canlı tartışmalarından biridir. Blomster, Neff ve Glascock 2005'te Science'ta, Mezoamerika'nın dört bir yanından 725 seramik örneğinin kil kaynaklarını element analiziyle belirlediklerini yayımladı. Sonuçlarına göre ihraç edilen Olmek üslubundaki seramikler San Lorenzo bölgesinden geliyordu. Yazarlar bunun Mezoamerika'daki ilk birleşik üslup ve ikonografi sisteminin yaratılmasında ve yayılmasında Olmek önceliğini desteklediğini savundu. Aynı yıl PNAS'ta yayımlanan iki makale bu sonuca itiraz etti. Stoltman ve arkadaşları beş Erken Formatif dönem yerleşiminden seramiklerin petrografik ince kesitlerini inceledi ve yayla ile ova merkezleri arasındaki kap değişiminin karşılıklı, yani iki yönlü olduğunu gösterdi. Onlara göre söz konusu seramiklerin ve üzerlerindeki motiflerin birden çok kaynağı vardı. Kent Flannery, Joyce Marcus ve arkadaşları ise tek yönlü ticaret modelini örneklem yanlılığı, antropolojik olarak akla yatkın olmaması ve mantıksal kopukluklar gerekçesiyle eleştirdi. Blomster'ın 2012 çalışması da orta Meksika yaylalarındaki figürinlerde Körfez Olmeklerinkinden farklı top oyunu donanımı görüldüğünü belirtir. Tartışma hâlâ kesin olarak çözülmüş değildir.
Tarihsel Önemi
Olmekler, Mezoamerika'da anıtsal sanatın, planlı tören merkezlerinin ve uzun mesafeli mübadele ağlarının bilinen en erken örneklerinden bazılarını ortaya koydu. INAH, La Venta'yı antik Meksika'nın ilk şehirlerinden biri olarak niteler. Olmek bölgesinde bulunan yazılı buluntular, Mezoamerika yazısının ve 260 günlük takvimin kökenini bu uygarlığa bağlayan en güçlü kanıtlar arasındadır. Kakao ve kauçuk kullanımı da sonraki Mezoamerika toplumlarında merkezî önem taşıyan uygulamaların erken izlerini sunar. Olmeklerin sonraki uygarlıkları ne ölçüde doğrudan şekillendirdiği tartışmalı olsa da, üsluplarının geniş bir alana yayılması Mezoamerika'nın ortak kültürel dilinin oluşumunda önemli bir halkayı temsil eder. Mezoamerika'nın sonraki büyük uygarlıkları için Maya Şehir Devletleri ve Aztek İmparatorluğu, Güney Amerika'nın sonraki büyük devleti için İnka İmparatorluğu ve Avrupalılarla temasın başlangıcı için Kristof Kolomb maddelerine bakılabilir.
Kilit Olaylar Kronolojisi
İlk Olmek yerleşimleri Meksika Körfezi kıyısında gelişti.
San Lorenzo bölgenin ilk büyük merkezi haline geldi.
La Venta, yeni başkent olarak yükseldi.
Olmek kültürü çöktü, mirası sonraki kültürlere (Maya, Zapotek) aktarıldı.
Kaynaklar ve ileri okuma
Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.
- INAH — San Lorenzo Tenochtitlan (Lugares INAH)
Meksika Ulusal Antropoloji ve Tarih Enstitüsü: San Lorenzo'nun evreleri, nüfusu, taş kaynakları ve terk edilişi.
- INAH — Zona Arqueológica La Venta
La Venta'nın tarihlendirmesi, planlı yerleşimi, 30 metrelik ana yapısı, taş ve yeşim ithalatı.
- INAH — "Cabezas colosales olmecas: enigmáticos retratos ancestrales" ve "La Venta: el apogeo de la civilización olmeca"
17 dev baş heykeli ve olası anlamları; La Venta'nın mübadele ağlarındaki yeri.
- Blomster, Neff, Glascock, "Olmec Pottery Production and Export in Ancient Mexico Determined Through Elemental Analysis", Science 307 (2005)
Hakemli makale: "ana kültür" modelini destekleyen kil kaynağı analizi.
- Stoltman ve diğ., "Petrographic evidence shows that pottery exchange between the Olmec and their neighbors was two-way", PNAS 102 (2005); Flannery ve diğ., "Implications of new petrographic analysis for the Olmec 'mother culture' model", PNAS 102 (2005)
Hakemli makaleler: tek yönlü ihracat modeline petrografik ve kuramsal itirazlar.
- Rodríguez Martínez ve diğ., "Oldest Writing in the New World", Science 313 (2006); Pohl, Pope, von Nagy, "Olmec Origins of Mesoamerican Writing", Science 298 (2002)
Hakemli makaleler: Cascajal bloğu ve La Venta yakınındaki yazılı buluntular.
- Powis ve diğ., "Cacao use and the San Lorenzo Olmec", PNAS 108 (2011)
Hakemli makale: San Lorenzo'da MÖ 1800-1000 arasında kakao kullanımı.
- Hosler, Burkett, Tarkanian, "Prehistoric Polymers: Rubber Processing in Ancient Mesoamerica", Science 284 (1999); Blomster, "Early evidence of the ballgame in Oaxaca, Mexico", PNAS 109 (2012)
Hakemli makaleler: kauçuk işleme ve top oyununun erken kanıtları.
Görseller
Sık Sorulan Sorular
Olmekler ne zaman ve nerede yaşadı?
INAH'a göre Olmek uygarlığı MÖ 1500-400 arasında, bugünkü Veracruz ve Tabasco'daki Meksika Körfezi kıyısında gelişti. En önemli merkezleri San Lorenzo (MÖ 1500-850 civarı) ve La Venta'dır (MÖ 1200/1000-400).
Kaç tane Olmek dev baş heykeli bulundu?
INAH'a göre bugüne kadar 17 dev baş heykeli tespit edildi. Her birinin kendine özgü yüz hatları ve başlığı vardır; en yaygın kabul gören yorum, bunların yöneticileri ya da seçkinlerle bağlantılı belirli kişileri betimlediğidir.
Olmekler yazı kullandı mı?
Science'ta 2006'da yayımlanan bir makaleye göre Veracruz'da bulunan ve MÖ 1. binyılın başlarına tarihlenen Cascajal bloğu Yeni Dünya'nın en eski yazısını taşır. La Venta yakınında MÖ 650 civarına ait glifli buluntular da bulunmuştur. Ancak Cascajal tek örnek olduğundan işaretlerin tam bir yazı sistemi olup olmadığı tartışmalıdır.
Olmekler Mezoamerika'nın "ana kültürü" müydü?
Tartışmalıdır. Blomster ve arkadaşları (Science, 2005) Olmek üslubundaki seramiklerin San Lorenzo'dan ihraç edildiğini savundu. Stoltman, Flannery, Marcus ve arkadaşları (PNAS, 2005) ise seramik değişiminin iki yönlü olduğunu ve motiflerin birden çok kaynaktan geldiğini gösterdi.