Avusturya-Macaristan İmparatorluğu

Genel Bakış

Avusturya-Macaristan, Habsburg hanedanının 1867'de Macarlarla yaptığı uzlaşmayla kurulan ve 1918'e kadar süren çift monarşidir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Habsburglar yönetimindeki Avusturya 1804–1867 arasında Avusturya İmparatorluğu, 1867–1918 arasında da Avusturya-Macaristan İmparatorluğu (Çifte Monarşi, Tuna Monarşisi) adlarını taşıdı. ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi'ne göre bu düzende Avusturya imparatoru aynı zamanda Macaristan kralıydı ve kurumlar “imparatorluk”, “krallık” ya da “imparatorluk ve krallık” (kaiserlich und königlich) sıfatlarını taşıyordu. Osmanlı Devleti'nin yüzyıllarca kuzey ve kuzeybatı komşusu olan monarşi, Bosna-Hersek meselesi ve 1914 Saraybosna suikastı üzerinden Osmanlı ve Balkan tarihine doğrudan bağlanır (bkz. Osmanlı İmparatorluğu). Bu madde kuruluşu, Bosna-Hersek dönemini, I. Dünya Savaşı'nı ve dağılışı, kaynakların ayrıştığı tarihlerle birlikte anlatır.

Kaynaklar: [1] [4]

Uzlaşmaya Giden Yol

TDV'ye göre 1848 ihtilâlleri sırasında Avusturya'da çıkan Macar ayaklanmasından sonra kaçan milliyetçilerin Osmanlı topraklarına sığınması ve Osmanlı Devleti'nin Rusya ile Avusturya'nın savaş tehditlerine rağmen onları iade etmemesi “mülteciler meselesi”ni doğurdu. ABD Dışişleri Tarih Ofisi de ABD ile Avusturya arasındaki genelde dostane ilişkilerin istisnasının, 1848 Macar ayaklanmasının bastırılmasının ardından gelen 1849–50 dönemi olduğunu, o sırada ABD'de Macar ulusal emellerine geniş bir sempati duyulduğunu yazar. TDV'ye göre Avusturya, İtalya (1859) ve Prusya (1866) savaşlarında yenilerek yalnızca İtalya'daki topraklarını (Venedik) kaybetmekle kalmadı, Alman dünyasındaki üstün yerini de Prusya'ya bıraktı (bkz. Almanya'nın Birleşmesi). Bunun ardından 1867'de Macarlarla uzlaşmaya gidildi ve yeni bir ad ve anayasayla Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ortaya çıktı.

Kaynaklar: [1] [3]

1867 Uzlaşması ve Çift Monarşi

ABD Dışişleri Tarih Ofisi'ne göre Macaristan'ın Habsburg monarşisiyle ilişkisi hep gergin olmuştu; 1867 Uzlaşması (Ausgleich) Macaristan'a iç işlerinde ve Macar olmayan etnik grupları üzerinde önemli bir özerklik tanıdı. Avusturya imparatoru aynı zamanda Macaristan kralıydı ve bu düzen I. Dünya Savaşı sonunda imparatorluğun dağılmasına kadar sürdü. TDV, yeni imparatorluğun dış politikada, Çifte Monarşi'nin Macar kanadının eski Macar Krallığı sınırlarına ulaşma emelleri doğrultusunda Balkan meselelerine daha fazla karışmak durumunda kaldığını vurgular. Nitekim 1875 Hersek İsyanı sırasında Osmanlı Devleti'nden reform isteyen ortak notayı Bâbıâli'ye ileten, monarşinin Macar asıllı dışişleri bakanı Andrássy'ydi.

Kaynaklar: [4] [1]

Bosna-Hersek'in İşgali (1878)

TDV'ye göre 1876 Bulgar ayaklanmasının ardından Rusya ile Avusturya-Macaristan Budapeşte'de ikili bir antlaşma yaptı (1877): Avusturya-Macaristan, Bosna-Hersek'in kendisine verilmesi şartıyla Rusya'nın Osmanlı'ya karşı açacağı savaşta tarafsız kalacaktı. Ayastefanos'ta öngörülen büyük Bulgaristan ve Bosna-Hersek için düşünülen özerk statü bu antlaşmayı geçersiz kıldı. 13 Temmuz 1878'de imzalanan Berlin Antlaşması Bosna-Hersek'in Avusturya-Macaristan tarafından işgal ve idaresini kabul etti; TDV bunu Osmanlı Devleti için bir oldubitti olarak niteler. TDV'nin Bosna-Hersek maddesine göre Bosna Müslümanları işgale karşı koydu, ancak 29 Temmuz'da başlayan işgal 20 Ekim 1878'de tamamlandı. Osmanlı Devleti'nin haklarının 1908'e kadar resmen sürmesine rağmen bölgenin yönetimi fiilen Viyana'ya geçti (bkz. 93 Harbi (1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı)).

Kaynaklar: [1] [2]

Habsburg Yönetiminde Bosna

TDV'nin Bosna-Hersek maddesine göre Avusturya-Macaristan'ın ikili anayasası yüzünden Bosna-Hersek'in hukukî durumu belirsizdi; bölge ortak maliye bakanının denetimindeydi ve yönetim son derece bürokratik bir şekilde, polis gücüyle yürütülüyordu. Bölge altı idarî kısma (Banaluka, Bihaç, Mostar, Saraybosna, Travnik, Tuzla) ayrıldı. 1882–1903 arasında en önemli rolü maliye bakanı ve tarihçi B. Kállay oynadı; Kállay, Sırp ve Hırvat milliyetçiliğini denetim altında tutmak için bir “Bosna milleti” ve “Bosna dili” oluşturmaya çalıştı, ancak bu siyaset halk arasında taraftar bulamadı. TDV'ye göre yönetim modern bir idare kurdu, ticareti geliştirdi, yollar ve okullar açtı; buna karşın toplumun yapısı pek değişmedi ve bazı Müslüman aileler Türkiye'ye göç etti.

Kaynaklar: [2]

Bosna Müslümanları ve Dinî Özerklik

TDV'ye göre hükümet 1882'de Müslüman dinî kurumlarını denetlemek için reîsülulemâ makamını ve dört üyeli bir ulemâ meclisini kurdu. Bundan huzursuz olan Müslümanlar vakıfların yönetiminde özerklik istedi; 1899'da Mostar müftüsü Ali Fehmi Câbiç önderliğinde din ve eğitimde özerklik mücadelesi başladı. Câbiç padişaha danışmak için İstanbul'a gittiğinde 1902'de Bosna'ya dönmesi yasaklandı. TDV'ye göre ilhakın ardından çıkarılan kanunla (1909) İslâm dinî işlerinin bağımsız yönetimi konusunda tatmin edici bir sonuç sağlandı: reîsülulemâ imparator tarafından atanıyor, ancak göreve başlamak için İstanbul'daki şeyhülislâmdan menşur alıyordu. TDV'nin Avusturya maddesine göre İslâmiyet 15 Temmuz 1912'de Avusturya'da devlet tarafından resmen tanındı; Saraybosna'da din öğretmenleri için bir dârülmuallimîn (1893) ve kadı yetiştiren bir mekteb-i nüvvâb açıldı.

Kaynaklar: [2] [1]

Bosna'nın İlhakı (1908)

TDV'ye göre 1908'de II. Meşrutiyet'in ilanıyla Meclis-i Mebûsan için Bosna-Hersek'ten de temsilciler seçilmesi ve bölgenin Osmanlı'ya bağlı özerk bir yer haline getirilmesi düşüncesi üzerine Avusturya-Macaristan, otuz yıldır fiilen yönettiği Bosna-Hersek'i resmen ilhak etti; TDV'nin Bosna-Hersek maddesi ilhakın ilan tarihini 7 Ekim 1908 olarak verir (bkz. Jön Türkler ve II. Meşrutiyet). TDV, bunun Balkanlar'daki Osmanlı varlığının tasfiyesi için ilk adım olduğunu yazar: aynı yıl Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti, Girit Yunanistan'a bağlandı; ardından Trablusgarp (1911) ve Balkan savaşları (1912–1913) geldi. Osmanlı Devleti ilhaka ancak duygusal tepki ve etkisiz bir ticarî boykotla karşılık verebildi ve 26 Şubat 1909'da belirli bir tazminat karşılığında durumu resmen tanıdı. TDV'ye göre ilhak, bölgeyi kendi yayılma alanı olarak gören Sırbistan'la düşmanlığı artırdı ve I. Dünya Savaşı'na yol açan başlıca etkenlerden biri oldu.

Kaynaklar: [1] [2]

Viyana 1900: Secession

Viyana Secession'unun resmî sitesine göre Secession, 1897'de muhafazakâr Künstlerhaus'tan ayrılan Gustav Klimt çevresindeki sanatçılarca kuruldu; Klimt ilk başkan oldu, kurucular arasında ressamlar Koloman Moser ve Carl Moll ile mimarlar Josef Hoffmann ve Joseph Maria Olbrich vardı. Otto Wagner'in mimarlık bürosunda çalışan ve henüz otuz yaşında olan Olbrich'in tasarladığı bina, Viyana Art Nouveau'sunun temel eserlerinden biri oldu. Olbrich'in tasarımları Ringstraße'deki arsa için belediye meclisinin sert muhalefetiyle karşılaştı; 17 Kasım 1897 tarihli meclis tutanağına göre ancak “on yılı aşmayacak geçici bir sergi pavyonu” için izin verildi. İnşaatın bir kısmı sanayici Karl Wittgenstein önderliğindeki hamilerce finanse edildi; temel 28 Nisan 1898'de atıldı ve bina 29 Ekim 1898'de tamamlandı. Kurum, cephesindeki Ver Sacrum (Kutsal Bahar) dergisinin adıyla hâlâ çağdaş sanata ayrılmış bir sergi evi olarak çalışır.

Kaynaklar: [6]

Saraybosna ve Savaşa Giriş (1914)

TDV'ye göre Balkan savaşlarından sonra Sırbistan'ın monarşi içindeki Güney Slavları üzerindeki “Büyük Sırbistan” emelleri, Avusturya-Macaristan'ın Balkan savaşlarında Osmanlı'nın yanında yer almamasının ne kadar ağır bir hata olduğunu ortaya koydu (bkz. Balkan Savaşları). 1914'te Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna'da bir Sırp suikastçı tarafından öldürülmesi Sırbistan'a savaş ilanını kaçınılmaz kıldı ve bu durum mevcut ittifak sistemlerini harekete geçirerek I. Dünya Savaşı'nın patlamasına yol açtı (bkz. I. Dünya Savaşı). TDV'ye göre Osmanlı Devleti Almanya ile ittifak yaparak Avusturya-Macaristan'ın da müttefiki oldu; XVI. yüzyılda başlayan Osmanlı–Habsburg “silah çatışması” böylece Galiçya cephesinde bir “silah dayanışması”na dönüştü.

Kaynaklar: [1]

Savaş Yılları

TDV'ye göre Almanya ve Osmanlı Devleti saflarında savaşa katılan Avusturya-Macaristan savaş yıllarında barış için bazı girişimlerde bulundu, ancak başarılı olamadı. ABD Dışişleri Tarih Ofisi'ne göre ABD'nin Almanya'ya savaş ilan etmesinin ardından Avusturya-Macaristan 8 Nisan 1917'de ABD ile diplomatik ilişkilerini kesti; ABD ise Avusturya-Macaristan'a ancak 7 Aralık 1917'de savaş ilan etti. Başkan Woodrow Wilson'ın On Dört İlkesi'nin onuncusu, Avusturya-Macaristan halklarına “özerk gelişme” için serbest imkân tanınmasını istiyordu. TDV'ye göre 21 Kasım 1916'da ölen imparatorun yerine geçen Karl, bağımsızlık taleplerini federal bir sistem vaadiyle yatıştırmaya çalıştı, ancak ekonomik zorluklarla birleşen Çek ve Güney Slav bağımsızlık hareketleri imparatorluğu sarstı.

Kaynaklar: [1] [3] [5]

Dağılış (1918)

TDV'ye göre 18 Ekim 1918'de Çekler Paris'te kurdukları geçici hükümetle Çekoslovakya'nın bağımsızlığını ilan etti; Prag'da Çekoslovakya'nın, Zagreb'de Sırp-Hırvat-Sloven Devleti'nin kurulduğunun ilan edilmesi üzerine Avusturya Almanları da Avusturya Cumhuriyeti'ni kurdu. İmparator Karl 3 Kasım 1918'de İtalyanlarla Villa Giusti'de ateşkes imzaladı. ABD Dışişleri Tarih Ofisi de ateşkesin 3 Kasım 1918'de imzalandığını ve Çekoslovaklar, Yugoslavlar ve Macarlar gibi azınlıkların bağımsızlıklarını o sırada zaten ilan etmiş olduğunu yazar. Macaristan'da Tarih Ofisi'ne göre parlamento 17 Ekim 1918'de Avusturya'dan bağımsızlık ilan etti, 1 Kasım'da bağımsız bir hükümet kuruldu ve 16 Kasım'da cumhuriyet ilan edildi. Böylece monarşi birkaç hafta içinde fiilen dağıldı.

Kaynaklar: [1] [5] [4]

Barış Antlaşmaları: Saint-Germain ve Trianon

TDV'ye göre Avusturya 10 Eylül 1919'da Saint-Germain Barış Antlaşması'nı imzaladı: Macaristan, Çekoslovakya ve Yugoslavya'nın bağımsızlığını tanıdı, Milletler Cemiyeti'nin onayı olmadan Almanya ile birleşmemeyi, zorunlu askerliği kaldırmayı ve orduyu 30.000 kişiyle sınırlamayı kabul etti. ABD Dışişleri Tarih Ofisi'ne göre Saint-Germain Antlaşması Macaristan, Çekoslovakya, Yugoslavya ve Polonya'nın bağımsızlığını tanıdı ve çift monarşiyi resmen dağıttı; ABD bu antlaşmayı onaylamadı ve Avusturya-Macaristan ile savaş hâlini ancak 2 Temmuz 1921'de Kongre kararıyla sona erdirdi. Macaristan'ın savaş sonrası sınırlarını belirleyen Trianon Antlaşması 4 Haziran 1920'de imzalandı; Tarih Ofisi'ne göre Macaristan savaş öncesi topraklarının dörtte üçünü ve nüfusunun üçte ikisini komşu devletlere kaybetti.

Kaynaklar: [1] [5] [4]

Tartışma: Monarşi Ne Zaman Sona Erdi?

Kaynaklar imparatorluğun sonunu farklı tarihlere bağlar. TDV'ye göre Avusturya Almanları Avusturya Cumhuriyeti'ni 30 Ekim 1918'de kurdu, Macarlar ise 24 Ekim'de bağımsız bir devlet kurduklarını açıkladı; imparatorun 18 Kasım'da devlet işlerinden çekildiğini açıklamasıyla imparatorlukla birlikte hanedan da tarihe karıştı. ABD Dışişleri Tarih Ofisi ise İmparator Karl'ın 12 Kasım 1918'de tahttan çekildiğini ve Avusturya Cumhuriyeti'nin 13 Kasım 1918'de ilan edildiğini yazar; aynı kurumun Macaristan sayfası Macar parlamentosunun bağımsızlığı 17 Ekim'de ilan ettiğini belirtir. İki kaynak 3 Kasım 1918 ateşkesinde birleşir. Bu farklar, dağılmanın tek bir hukukî işlem değil, ekim–kasım 1918 boyunca birbirini izleyen ilanlar ve feragatlerle gerçekleşen bir süreç olduğunu gösterir.

Kaynaklar: [1] [5] [4]

Tartışma: Uzlaşma Kimin İçin Çözümdü?

1867 Uzlaşması kaynaklarda farklı yönleriyle vurgulanır. ABD Dışişleri Tarih Ofisi, Uzlaşma'nın Macaristan'a iç işlerinde önemli bir özerklik ve Macar olmayan etnik grupları üzerinde denetim tanıdığını yazar; yani düzen Macarlar için bir kazanım, ülkedeki diğer halklar için ise yeni bir tabiiyet anlamına geliyordu. TDV ise Uzlaşma'nın dış politikaya etkisini öne çıkarır: Macar kanadının eski Macar Krallığı sınırlarına ulaşma emelleri monarşiyi Balkanlar'a daha fazla çekti ve bu yönelim Bosna-Hersek'in işgaline, ilhakına ve Sırbistan'la düşmanlığa uzandı. TDV'nin Avusturya maddesine göre 1918'de Çeklerin ve Güney Slavların bağımsızlık hareketleri imparatorluğu çözen başlıca etkenlerdendi. Bu madde Uzlaşma'yı tek bir yargıya indirgemez; iki kaynağın vurguladığı iç ve dış sonuçları birlikte aktarır.

Kaynaklar: [4] [1]

Tartışma: Bosna İlhakının Nedeni

Bosna-Hersek'in 1908'de neden ilhak edildiği sorusuna kaynaklar farklı açılardan bakar. TDV'nin Avusturya maddesi ilhakı doğrudan Osmanlı iç gelişmelerine bağlar: II. Meşrutiyet'le Meclis-i Mebûsan için Bosna-Hersek'ten temsilci seçilmesi ve bölgenin Osmanlı'ya bağlı özerk bir yer haline getirilmesi ihtimali Viyana'yı harekete geçirdi. TDV'nin Bosna-Hersek maddesi ise işgal döneminin kendi çelişkilerini öne çıkarır: Osmanlı'nın hakları 1908'e kadar resmen sürüyordu, Müslüman önderler padişahın Bosna üzerindeki haklarını daima desteklemişti ve dinî özerklik müzakereleri Avusturya-Macaristan'ın padişahın otoritesini reddetmesi yüzünden sonuçsuz kalmıştı. İki açıklama birbirini dışlamaz: ilhak, belirsiz bir hukukî durumu Viyana lehine kesinleştirmenin yoluydu.

Kaynaklar: [1] [2]

Bugüne Mirası

Monarşinin dağılmasıyla Avusturya, Macaristan, Çekoslovakya ve Sırp-Hırvat-Sloven Devleti (sonradan Yugoslavya) gibi yeni devletler ortaya çıktı. TDV'ye göre sadece Alman unsuruna dayanan Avusturya Cumhuriyeti, tarım bakımından zengin Macaristan'ın ayrılmasıyla 1920'lerde ciddi ekonomik sıkıntılar yaşadı. TDV, yüzyıllarca birbirini başlıca düşman gören Osmanlı ve Habsburg devletlerinin I. Dünya Savaşı'nda müttefik olarak birlikte yıkıldığını ve yerlerini Avusturya ve Türkiye cumhuriyetlerine bıraktığını vurgular. TDV'ye göre 1918'e kadar İstanbul ve Bulak'ta basılan Arapça, Türkçe ve Farsça eserler Viyana Saray Kütüphanesi'nde özenle toplanmıştı ve bugün Avusturya Millî Kütüphanesi'ndedir. Viyana Secession'u ise bugün de Klimt'in Beethoven Frizi'ni sergileyen ve çağdaş sanata ayrılmış bir kurum olarak çalışır (bkz. Kutsal Roma-Germen İmparatorluğu).

Kaynaklar: [1] [6]

Önemli İsimler

• AndrássyDışişleri Bakanı

  1875'te Osmanlı'dan reform isteyen notayı Bâbıâli'ye iletti.

• B. Kállay1882–1903

  Bosna-Hersek'te “Bosna milleti” siyasetini izleyen maliye bakanı.

• Ali Fehmi CâbiçMostar müftüsü

  Bosna Müslümanlarının dinî özerklik mücadelesinin önderi.

• Gustav Klimt1897

  Viyana Secession'unun kurucusu ve ilk başkanı.

• Joseph Maria Olbrich1898

  Secession binasının mimarı.

• I. Karl1916–1918

  Son hükümdar; Kasım 1918'de devlet işlerinden çekildi.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 3 Kasım 1918

  Villa Giusti ateşkesi.

• 4 Haziran 1920

  Trianon Antlaşması.

• 7 Ekim 1908

  Bosna-Hersek'in ilhakı ilan edildi (TDV).

• 8 Nisan 1917

  Avusturya-Macaristan ABD ile ilişkilerini kesti.

• 10 Eylül 1919

  Saint-Germain Antlaşması.

• 12/18 Kasım 1918

  Karl devlet işlerinden çekildi (Tarih Ofisi 12, TDV 18 Kasım).

• 13 Temmuz 1878

  Berlin Antlaşması; Bosna-Hersek'in işgali kabul edildi.

• 15 Temmuz 1912

  İslâmiyet Avusturya'da resmen tanındı.

• 21 Kasım 1916

  Yaşlı imparator öldü; Karl tahta geçti.

• 26 Şubat 1909

  Osmanlı Devleti ilhakı tazminat karşılığında tanıdı.

• 29 Temmuz–20 Ekim 1878

  Bosna-Hersek'in işgali.

• 1804

  Avusturya İmparatorluğu adını aldı (TDV).

• 1848–1849

  Macar ayaklanması bastırıldı; Osmanlı'ya sığınan mülteciler meselesi.

• 1866

  Prusya'ya yenilgi; Alman dünyasındaki üstünlük kaybedildi.

• 1867

  Macarlarla Uzlaşma (Ausgleich); çift monarşi kuruldu.

• 1897

  Viyana Secession'u kuruldu; binası 1898'de tamamlandı.

• 1914

  Saraybosna suikastı; I. Dünya Savaşı başladı.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Avusturya (Kemal Beydilli, Davut Dursun, İsmail Balić ve diğerleri)

   Osmanlı–Avusturya ilişkileri, 1867, Bosna-Hersek'in işgali ve ilhakı, 1918 dağılışı, Avusturya'da İslâm.

2. TDV İslâm Ansiklopedisi — Bosna-Hersek (Branislav Djurdjev)

   1878 işgali, Avusturya-Macaristan yönetimi ve Bosna Müslümanlarının dinî özerklik mücadelesi.

3. ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — Austrian Empire

   Avusturya İmparatorluğu, 1848 Macar ayaklanması ve 1917'de kopan ilişkiler.

4. ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — Hungary

   1867 Uzlaşması, Macaristan'ın 1918 bağımsızlığı ve Trianon.

5. ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — Austria

   1918 ateşkesi, Karl'ın çekilmesi, Avusturya Cumhuriyeti ve Saint-Germain.

6. Wiener Secession — Künstler*innenvereinigung ve Building

   Viyana Secession'unun 1897'de kuruluşu ve Olbrich'in binası.