İlyada ve Odysseia

Genel Bakış

İlyada ve Odysseia, geleneksel olarak Homeros'a atfedilen iki Eski Yunan destanıdır. World History Encyclopedia'ya göre İlyada 15.693, Odysseia 12.109 hegzametre dizesinden oluşur ve her biri Yunan alfabesinin harflerine karşılık gelen 24 kitaba bölünmüştür. İki destan da genellikle MÖ VIII. yüzyıla tarihlenir; WHE, Odysseia'yı MÖ VI. yüzyıla yerleştiren bilim insanları da olduğunu belirtir. Destanlar Truva Savaşı'nı ve sonrasını anlatır; Truva ise bugün Çanakkale'de, Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın yönettiği bir ören yeridir. Bu madde eserlerin içeriğini, sözlü geleneği, Truva arkeolojisini ve kaynakların ayrıştığı “Homeros sorunu”nu birlikte ele alır (bkz. Truva Savaşı).

Kaynaklar: [4] [6] [1]

İlyada: Yapı ve Konu

World History Encyclopedia'ya göre İlyada, Truva Savaşı'nın onuncu ve son yılında geçen 51–52 günlük bir dönemi anlatır ve “Söyle, ey Musa, Akhilleus'un öfkesini” dizesiyle açılır; eserin konusu Akhilleus'un öfkesidir. Yunanların en büyük savaşçısı Akhilleus, Agamemnon ganimeti olan Briseis'i elinden alınca savaştan çekilir; yakın dostu Patroklos'un Hektor tarafından öldürülmesi üzerine yeniden savaşa girer ve Hektor'u öldürür. Destan, Troya Kralı Priamos'un oğlunun cesedini geri almak için Akhilleus'a yalvarmasıyla ve cesedin gömülmek üzere iadesiyle biter. WHE'ye göre gemiler kataloğu, Akhilleus'un kalkanının tasviri ve Akhilleus ile Priamos'un barışması öne çıkan bölümlerdir; Truva Atı hilesi ve şehrin düşüşü ise İlyada'da anlatılmaz. Tanrıların, özellikle Yunanlardan yana Athena ile Troyalılardan yana Apollon'un müdahalesi olayların gidişini belirler.

Kaynaklar: [4] [5]

Odysseia: Yapı ve Konu

World History Encyclopedia'ya göre Odysseia, Truva Savaşı'ndan sonra Ithaka Kralı Odysseus'un eve dönüş (nostos) yolculuğunu ve bu yolda Poseidon başta olmak üzere tanrıların çıkardığı engelleri anlatır. Anlatı, Odysseus Kalypso'nun adasında tutsakken başlar; bu sırada Ithaka'da 108 talip, Odysseus'un eşi Penelope'ye kur yapmak için sarayı işgal etmiştir ve oğlu Telemakhos babasını aramaya çıkar. Odysseus Kyklop Polyphemos'u kör eder, Kirke'nin adasında kalır, Sirenlerin, Skylla ile Kharybdis'in yanından geçer. Eve yaşlı bir dilenci kılığında döner; Penelope'nin getirdiği yayı kimse geremezken o yarışmayı kazanır ve talipleri öldürür. WHE, İlyada'nın savaş ve öfke temalarına karşılık Odysseia'nın merkezinde dönüş yolculuğunun durduğunu vurgular.

Kaynaklar: [6] [4]

Sözlü Gelenek

World History Encyclopedia'ya göre Homeros eserlerini “yazmamış”, “oluşturmuştur”: şiirler sözlü olarak yaratılıp aktarılmış, ancak çok sonra yazıya geçirilmiştir. WHE'nin İlyada maddesi, hikâyenin ve karakterlerin yüzyıllar süren sözlü anlatımlar sayesinde ilk dinleyicilere zaten tanıdık olduğunu; bu mirasın sıfatların, giriş ifadelerinin, savaş tasvirlerinin ve paralel sahnelerin tekrarında görüldüğünü yazar. Aynı kaynağa göre yazının genel olarak MÖ 700 dolaylarında başladığı düşünüldüğünden Homeros hakkında çağdaş bir kaynak yoktur. Bu sözlü kompozisyon anlayışının temelinde Milman Parry ve Albert Lord'un çalışmaları vardır. Harvard Üniversitesi'nin Milman Parry Koleksiyonu, Parry'nin 1930'ların başında kendi deyişiyle “geleneği edebiyatın karşısına koyarak” sözlü şiirin işleyişini bilimsel olarak araştırmayı planladığını belirtir; bugün dünyanın en büyük Güney Slav kahramanlık şarkıları arşivi olan koleksiyon, Parry'nin 1933–35, Lord'un 1937 Arnavut ve 1950–51 derlemelerini içerir.

Kaynaklar: [4] [5] [3]

Metnin Aktarımı

World History Encyclopedia'ya göre şiirler ilk kez Atinalı Peisistratos döneminde derlenip düzenlendi; ancak elimizdeki Yunanca metin, İskenderiyeli bilginler Zenodotos, Bizanslı Aristophanes ve Aristarkhos'un çalışmaları ve yorumları üzerinden aktarılmıştır. İlyada'nın 24 kitaba bölünmesi Herodotos'un zamanında zaten kullanılıyordu. WHE'nin İlyada maddesi, onuncu kitabın üslup nedeniyle sonradan eklenmiş olabileceğinin düşünüldüğünü, ancak bunun anlatıda bilinçli bir ara da olabileceğini ve tarihçilerin çoğunun elimizdeki metnin tam özgün sürüm olduğunda birleştiğini yazar. Aynı kaynağa göre Homeros'un ilk basılı baskıları 1488'de Floransa'da Atinalı Khalkondyles tarafından yapıldı.

Kaynaklar: [4] [5]

Homeros Kimdi?

World History Encyclopedia Homeros'u yaklaşık MÖ 750'ye yerleştirir ve onu, eserleri bütünüyle günümüze ulaşmış en eski Batılı şair olarak tanımlar. Hesiodos'un aksine Homeros eserlerinde ailesinden ve hayatından söz etmez; hayatına dair anlatılar geç Helenistik ve Roma dönemlerine aittir. WHE'ye göre destanların dili Ion lehçesinin arkaik bir biçimidir ve İlyada Küçük Asya coğrafyasına aşinalık gösterir; bu yüzden Homeros'un Smyrna (İzmir), Khios ya da İos kökenli olduğu yolundaki iddialarda bir gerçeklik payı olabilir. WHE'nin İlyada maddesi, Yunanların Homeros'u Khioslu ya da İonyalı saydığını ve ona sadece “şair” dediklerini ekler. Antik çağda başka eserler de Homeros'a atfedilmiş, ancak bunların yazarlığı o dönemde bile tartışılmıştır.

Kaynaklar: [4] [5]

Truva Savaşı: Mit ve Tarihlendirme

World History Encyclopedia'ya göre Yunan geleneği savaşı Truva prensi Paris'in Sparta Kralı Menelaos'un eşi Helene'yi kaçırmasına bağlar; Menelaos'un kardeşi Mykene Kralı Agamemnon, Helene'yi geri almak için büyük bir Yunan ordusu kurar. Aynı kaynağa göre Yunan geleneğinde savaş, Zeus'un giderek artan insan nüfusunu azaltma yolu olarak da anlatılır. Yunanlar savaşın MÖ XIII. yüzyılda Tunç Çağı'nda yaşandığını düşünüyordu, ancak antik yazarlar farklı tarihler verir: WHE'nin zaman çizelgesine göre Samoslu Duris MÖ 1334'ü, Herodotos yaklaşık MÖ 1250'yi, Eratosthenes MÖ 1184'ü önerir. Savaşın bütün hikâyesi, Homeros'tan önceki uzun sözlü gelenek ve yalnızca parçaları kalan Epik Devir şiirleriyle tamamlanır; Akhilleus'un ölümü, Truva Atı hilesi ve şehrin yağmalanması bu geleneğe aittir.

Kaynaklar: [8] [5]

Truva: Hisarlık

Kültür ve Turizm Bakanlığı'na göre Truva (Troya), Anadolu, Ege ve Balkanların buluştuğu bir coğrafyada dünyanın en ünlü antik kentlerinden biridir; dokuz katmanı 3000 yılı aşkın kesintisiz yerleşimi gösterir. İlk yerleşim Erken Tunç Çağı'na (MÖ 3000–2500) tarihlenir ve kent Roma döneminin sonuna kadar iskân edilmiştir; Bakanlık, Truva'nın kesintisiz tabakalanmasının Avrupa ve Ege'deki başka kazı alanları için referans olduğunu vurgular. World History Encyclopedia de alanın Türkçede Hisarlık, Homeros'ta İlios, Yunanca İlion ve Latince Ilium olarak anıldığını, dokuz farklı kent ve en az 46 yerleşim evresi ortaya çıkarıldığını, alanın UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer aldığını yazar. Bakanlığın Troya Müzesi ise Tevfikiye köyünde, ören yerinin girişinde, 11.200 metrekarelik alanda kuruldu ve inşaatı Ekim 2018'de tamamlandı.

Kaynaklar: [1] [2] [7]

Homeros'un Truvası Hangi Katman?

World History Encyclopedia'ya göre Truva VI (yaklaşık MÖ 1750–1300) bugün alanda en çok görülen dönemdir ve Homeros'un kuşatılan kentine en olası adaydır. Bu dönemin kireçtaşı surları 5 metre kalınlığında ve 8 metreye kadar yüksekliktedir; bu surlar Homeros'un “sağlam yapılı Truva” tasvirine uyar. Surların dışındaki aşağı şehir 270.000 metrekarelik bir alanı kaplar ve 10.000 kişiye varan bir nüfusa işaret eder. Kazılarda bulunan ve bir kısmı surlara saplanmış tunç ok uçları, mızrak uçları ve sapan taşları bir çatışmayı düşündürür; WHE bunları yaklaşık MÖ 1250'ye tarihler ve Herodotos'un savaş tarihiyle örtüştüğünü belirtir. Truva VIIa (yaklaşık MÖ 1300–1180) ve VIIb de yangınlarla yıkılmıştır; mimari ve sanat kalitesindeki düşüş, savaştan sonra kentin yağmalanıp bir süre terk edildiği yolundaki Yunan geleneğiyle uyumludur.

Kaynaklar: [7] [5]

Hitit Belgelerinde Wilusa

World History Encyclopedia'ya göre büyük ölçekli bir savaşa dair çok az kanıt vardır; ancak daha küçük çatışmaların izleri Hitit metinlerinde görülür. Bu metinlerde “Ahhiyawa” adının Miken Yunanlarını, “Wilusa” adının ise başkenti İlios olan bölgeyi ifade ettiği kabul edilir. WHE'ye göre bu belgeler Truva bölgesinde yerel huzursuzluklardan ve Mikenlerin Hitit denetimine karşı yerel isyanları desteklemesinden söz eder; Hitit başkenti Hattuşa'da ganimet olarak alınmış bir Miken tunç kılıcı da bulunmuştur. Kaynak, Mikenler ile Hititler arasında yüzyıllar boyunca çatışmalar yaşanmış olmasını “fazlasıyla muhtemel” bulur ve bu çatışmaların Truva Savaşı efsanesinin kökeni olabileceğini ileri sürer (bkz. Hitit İmparatorluğu).

Kaynaklar: [7]

Schliemann ve Kazılar

World History Encyclopedia'ya göre Truva'da ilk kazıyı 1863'te Frank Calvert yaptı; Heinrich Schliemann 1870'ten 1890'daki ölümüne kadar kazıları sürdürdü ve antik çağdan beri dokunulmamış 20 metre yüksekliğindeki höyüğe yöneldi. Kültür ve Turizm Bakanlığı ise alanın ilk kez 1871'de Schliemann tarafından kazıldığını, ardından W. Dörpfeld ve C. W. Blegen'in çalıştığını ve kazıların hâlâ sürdüğünü yazar; kazının başlangıç yılı iki kaynakta farklıdır. WHE'ye göre Schliemann'ın bulduğu altın ve gümüş eserler başlangıçta onun Homeros'un Truvası'nı bulduğu inancını doğrular gibi görünse de, bu “hazine” bugün Truva II dönemine (yaklaşık MÖ 2550–2300), yani olası savaş tarihinden bin yıldan fazla önceye tarihlenir. Hazine 60 küpe, altı bilezik, iki taç ve 8750 yüzük içerir.

Kaynaklar: [7] [1]

Tartışma: Tek Homeros mu?

Homeros'un kimliği ve iki destanın tek bir şaire ait olup olmadığı eski çağlardan beri tartışılır. World History Encyclopedia'ya göre antik çağda iki destanın farklı kişilerce yazıldığını savunanlara “ayırıcılar” (chorizontes) deniyordu. Bazı bilim insanları ise şiirlerin arkasında tek bir kişinin bulunduğundan şüphe eder; “Homeros sorunu” denilen bu yaklaşım, destanların katmanlar hâlinde birleşmiş bir derleme olduğunu ve bunun anlatıdaki tutarsızlıkları ve kalıp ifadeleri açıklayabileceğini savunur. WHE'ye göre bu fikri ilk kez F. A. Wolf 1795 tarihli Prolegomena ad Homerum adlı eserinde ileri sürdü; bu görüşe göre şiirler rapsodlar tarafından bölümler hâlinde okunuyordu. Kaynak, Homeros'un tek kişi mi yoksa birden çok kişi mi olduğunun iki destanın büyüklüğünü azaltmadığını ekler.

Kaynaklar: [4]

Tartışma: Truva Savaşı Gerçek miydi?

Kaynaklar Truva arkeolojisi ile Homeros'un anlatısı arasındaki ilişkiyi dikkatle ele alır. World History Encyclopedia'nın Truva maddesi, mitteki Truva'nın var olup olmadığı ve arkeolojik alanın aynı şehir olup olmadığı konusunda uzun bir bilimsel tartışma yaşandığını, ancak bugün kazıların Homeros'un İlyada'sındaki şehri ortaya çıkardığının neredeyse evrensel olarak kabul edildiğini yazar. Aynı yazarın Truva Savaşı maddesi ise Mikenler ile Hititler arasında bir çatışmanın yaşanmış olabileceğini, ancak İlyada'daki anlatımın “neredeyse kesinlikle gerçekten çok efsane” olduğunu ve bu tür çatışmaların Homeros'un savaşı ölçeğinde olmasının beklenmediğini vurgular. Yani şehrin varlığı konusunda geniş bir uzlaşma varken, destandaki savaşın tarihselliği açık bir sorudur.

Kaynaklar: [7] [8]

Tartışma: Sayılar ve Tarihler

Destanlarla ilgili temel sayılar bile kaynaklarda farklıdır. World History Encyclopedia'nın Homeros maddesi İlyada'daki olayların 51 gün sürdüğünü yazarken, aynı ansiklopedinin İlyada maddesi 52 gün der. Odysseia'nın tarihi için WHE hem MÖ VIII. yüzyılı hem de onu MÖ VI. yüzyıla yerleştiren görüşü aktarır; İlyada için ise zaman çizelgesi MÖ 800–700 aralığını verir. Truva Savaşı'nın kendisi için antik yazarlar MÖ 1334 (Duris), yaklaşık 1250 (Herodotos) ve 1184 (Eratosthenes) gibi birbirinden bir buçuk asırdan fazla uzak tarihler önerir. Truva'nın ilk kazı yılı da Kültür ve Turizm Bakanlığı'nda 1871, WHE'de Schliemann için 1870 (Calvert için 1863) olarak geçer. WHE'nin iki maddesi 24 kitaplık bölünme konusunda da farklı vurgular taşır: Homeros maddesi bu sistemin Herodotos'un zamanında zaten kullanıldığını, İlyada ve Odysseia maddeleri ise kitapların İskenderiyeli bilginlerce düzenlendiğini yazar. Bu madde bu farkları kapatmaya çalışmaz; her rakamı kaynağıyla birlikte verir.

Kaynaklar: [4] [5] [6] [8] [1] [7]

Bugüne Mirası

World History Encyclopedia'ya göre Homeros'un eserleri Yunan kültürünü derinden etkiledi: destanlardan sahneler Yunan heykeline, seramiklerine, tragedya ve komedyasına girdi, Homeros Yunan eğitiminin parçası olarak okutuldu ve etkisi Helenistik ve Roma kültürüne, oradan da çok daha ötesine ulaştı. WHE, Hesiodos ile birlikte Homeros'un Yunanlar için tanrılar hakkında büyük bir bilgi kaynağı olduğunu da belirtir. Truva ise bugün Çanakkale'de ören yeri ve müzesiyle ziyaret edilebilir; Kültür ve Turizm Bakanlığı'na göre müzede yontular, lahitler, yazıtlar, seramikler, altın eserler ve silahlar sergilenir. Truva, Hitit belgeleri aracılığıyla Anadolu tarihine de bağlanır (bkz. Hitit İmparatorluğu, Truva Savaşı).

Kaynaklar: [4] [2]

Önemli İsimler

• Akhilleusİlyada

  Destanın merkezindeki kahraman; öfkesi eserin konusudur.

• Hektorİlyada

  Priamos'un oğlu ve Truva'nın en büyük savaşçısı.

• OdysseusOdysseia

  Ithaka Kralı; eve dönüş yolculuğunun kahramanı.

• PenelopeOdysseia

  Odysseus'un eşi; yay yarışmasını düzenler.

• F. A. Wolf1795

  Homeros sorununu Prolegomena ile başlattı.

• Milman Parry1930'lar

  Sözlü destan geleneğini Balkanlar'da derledi.

• Heinrich Schliemann1870/1871–1890

  Hisarlık'ı kazdı; hazinesi Truva II'ye aittir.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• yaklaşık MÖ 3000–2500

  Truva'daki ilk yerleşim (Erken Tunç Çağı).

• yaklaşık MÖ 2550–2300

  Truva II; “Schliemann hazinesi” bu döneme ait.

• yaklaşık MÖ 1750–1300

  Truva VI; Homeros'un Truvası için en olası aday.

• MÖ 1334 / 1250 / 1184

  Truva Savaşı için Duris, Herodotos ve Eratosthenes'in tarihleri.

• yaklaşık MÖ 750

  Homeros (WHE); İlyada ve Odysseia'nın geleneksel oluşum dönemi.

• yaklaşık MÖ 700

  WHE'ye göre yazının genel olarak başladığı düşünülen dönem.

• 1488

  Homeros'un ilk basılı baskıları (Floransa).

• 1795

  Wolf'un Prolegomena ad Homerum eseri.

• 1863

  Frank Calvert'in Truva'daki ilk kazısı (WHE).

• 1870/1871–1890

  Schliemann'ın kazıları.

• 1933–1935

  Milman Parry'nin Güney Slav destan derlemeleri.

• Ekim 2018

  Troya Müzesi'nin inşaatı tamamlandı.

• MÖ VI. yüzyıl

  Peisistratos döneminde şiirlerin derlenmesi.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Troya Ören Yeri (The Archaeological Site of Troy)

   Truva'nın dokuz katmanı, yerleşim süresi ve kazı tarihi.

2. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Troya Müzesi

   Truva Müzesi'nin kuruluşu ve sergileri.

3. Harvard Üniversitesi, Center for Hellenic Studies — Milman Parry Collection of Oral Literature

   Parry ve Lord'un Güney Slav sözlü destan koleksiyonları.

4. World History Encyclopedia — Homer (James Lloyd)

   Homeros, iki destanın yapısı, Homeros sorunu ve metnin aktarımı.

5. World History Encyclopedia — Iliad (Mark Cartwright)

   İlyada'nın kitap kitap özeti, sözlü gelenek ve mit–gerçek ilişkisi.

6. World History Encyclopedia — Odyssey: Homer's Epic Poem of Redemption (Mark Cartwright)

   Odysseia'nın konusu ve tarihlendirilmesi.

7. World History Encyclopedia — Troy (Mark Cartwright)

   Truva katmanları, Schliemann, Wilusa ve Ahhiyawa.

8. World History Encyclopedia — Trojan War (Mark Cartwright)

   Savaşın antik tarihlendirmeleri ve Epik Devir.