Hannibal Barka

Genel Bakış

Hannibal Barca, Kuzey Afrika'daki Kartaca'nın Roma'ya karşı yürüttüğü İkinci Pön Savaşı'nın (MÖ 218-201) Kartacalı komutanıdır. Romalı tarihçi Titus Livius bu savaşı, "şimdiye kadar yapılmış savaşların en akılda kalanı" olarak tanımlar ve hiçbir devletin ya da ulusun daha büyük güç ve kaynaklarla karşı karşıya gelmediğini yazar. Hannibal, ordusuyla İspanya'dan yola çıkıp Alpleri aşarak İtalya'ya girmiş, Trasimeno ve Cannae'de Roma ordularını ağır yenilgilere uğratmış, ancak Roma'yı ele geçirememiş ve sonunda Afrika'da Zama'da Scipio'ya yenilmiştir. Savaştan sonra Kartaca'da yönetici olarak mali reformlar yapmış, ardından Roma'nın baskısıyla sürgüne gitmiş ve Bithynia'da canına kıymıştır. Hannibal'in hayatına dair bilgilerin büyük kısmı onun düşmanı olan Roma dünyasının yazarlarından, özellikle Yunan tarihçi Polybios ile Romalı Livius ve Cornelius Nepos'tan gelir. Bu madde bu antik metinlere ve PNAS ile Emerging Infectious Diseases dergilerinde yayımlanmış iki bilimsel makaleye dayanır. Antik yazarların rakamları ve anlatıları birbirinden ayrıldığında bu farklar açıkça belirtilmiştir. Kartaca'nın genel tarihi için bkz. [[kartaca|Kartaca]].

Kaynaklar: [2] [1] [3]

Yemin

Hannibal'in Roma'ya karşı düşmanlığı, antik kaynaklarda çocukluğunda ettiği bir yeminle anlatılır. Polybios'a göre Hannibal, yıllar sonra Seleukos kralı Antiokhos'un sarayında kendini savunurken şunu anlatmıştı: babası Hamilkar ordusuyla İspanya'ya sefere çıkmak üzereyken, kendisi dokuz yaşında sunağın yanında duruyordu ve Hamilkar Zeus'a kurban sunuyordu. Kehanetler olumlu çıkınca Hamilkar diğerlerini biraz uzaklaştırdı, Hannibal'i yanına çağırıp seferde kendisine eşlik etmek isteyip istemediğini sordu; Hannibal sevinçle kabul edince babası onun elinden tutup sunağa götürdü ve ona kurbana dokunarak Romalılara asla dost olmayacağına dair yemin ettirdi. Livius da aynı hikâyeyi aktarır, ama onu "yaygın olarak anlatılan bir hikâye" olarak sunar: ona göre dokuz yaşındaki Hannibal babasına kendisini de götürmesi için yalvarıyordu ve babası onu sunağa götürüp eli kurbanın üzerinde olacak şekilde, eline ilk fırsat geçtiğinde Roma'nın düşmanı olacağına dair yemin ettirdi. Livius'a göre savaşın asıl sorumlusu Hamilkar'dı; Sicilya'nın aceleyle ve umutsuzluk içinde bırakılması ve Sardinya'nın Afrika'daki karışıklıklar sırasında Romalılarca elden alınması onun gururunu incitmişti. İki anlatı arasındaki fark önemlidir: Polybios hikâyeyi Hannibal'in kendi ağzından, Livius ise dolaşımdaki bir anlatı olarak aktarır.

Kaynaklar: [1] [2]

Saguntum ve Savaşın Başlangıcı

Polybios'a göre Hannibal, İspanya'nın doğu kıyısındaki Saguntum'u ele geçirmeye karar verdiğinde bunun birkaç yararı olacağını düşünüyordu: arkasında düşman bırakmadan güvenle ilerleyebilecek, sefer için bol para ve erzak elde edecek, dağıtılan ganimetle askerlerinin moralini yükseltecek ve Kartaca'ya gönderilen ganimetle yurttaki Kartacalıların gönlünü kazanacaktı. Polybios, Hannibal'in kuşatmayı bizzat yürüttüğünü, kimi zaman koçbaşı çalışmalarının yorgunluğunu paylaşarak askerlerine örnek olduğunu, kimi zaman onları cesaretlendirip tehlikeye atıldığını anlatır; sonunda sekiz aylık zorluk ve kaygıdan sonra kenti hücumla aldı. Polybios'a göre ele geçen büyük ganimetten para Hannibal'in kendi amaçları için ayrıldı, köleler rütbeye göre askerlere dağıtıldı ve diğer mallar hemen Kartaca'ya gönderildi. Polybios savaşın nedenleri konusunda Romalı annalist Fabius'un görüşünü de aktarır: Fabius'a göre Saguntum'a yapılan saldırının yanı sıra savaşın bir nedeni de Hasdrubal'ın hırsı ve güç tutkusuydu. Polybios, savaşın nedenlerini ve bahanelerini ayırt etmeye büyük önem verir ve bir olayın ilk nedenlerinin dikkatle araştırılması gerektiğini vurgular; ona göre büyük olaylar çoğu zaman küçük şeylerden doğar. Saguntum'un düşüşü, [[roma|Roma]] ile Kartaca arasındaki ikinci büyük savaşın doğrudan başlangıç noktası oldu.

Kaynaklar: [1]

İspanya'dan Alplere

Polybios'a göre Hannibal, Afrika ve İspanya'nın güvenliğini sağlayacak düzenlemeleri kış boyunca tamamladıktan sonra, belirlediği günde yaklaşık 90.000 piyade ve 12.000 atlıdan oluşan bir orduyla yola çıktı. Ebro'yu geçerek Pireneler'e kadar uzanan bölgedeki kabileleri beklenmedik bir hızla, ama ağır kayıplarla boyun eğdirdi ve bu bölgeyi Hanno'nun yönetimine bıraktı. Rhône nehrinin geçişi özellikle zordu. Polybios'a göre Hannibal'i en çok düşündüren mesele, sayıları otuz yedi olan fillerin nehirden nasıl geçirileceğiydi. PNAS'ta 2026'da yayımlanan bir araştırmaya göre Polybios, Hannibal'in güzergâhını bugün kayıp olan ve olayların çağdaşı Silenos'a ait bir anlatıya dayanarak yeniden izlemeye çalışmıştı; Polybios'a göre Hannibal Rhône'u geçtikten sonra bugünkü Orange yakınlarında bir ikmal hattı kurmuş, oradan kuzeye yaklaşık 80 kilometre ilerleyip doğuya, Alplere yönelmişti. Makaleye göre bundan sonraki güzergâh konusunda Polybios'un anlatımı belirsizdir ve tarihçiler iki olası yol üzerinde durmuştur: biri Grenoble ve Aiton'dan geçip Col du Clapier'de doruğa ulaşan, Susa üzerinden Po Ovası'na inen yol; öteki Col de Grimone ve Gap'tan geçip Col de la Traversette'de doruğa ulaşan ve Pian del Re'de Po Ovası'na inen yol. Nepos'a göre Hannibal'in yanında savaşı kaydeden iki kişi vardı: Silenos ve Hannibal'e Yunanca öğreten Spartalı Sosylos.

Kaynaklar: [1] [4] [3]

Alpleri Aşış

Polybios'a göre Hannibal'in Yeni Kartaca'dan başlayan yürüyüşü beş ay sürdü ve Alpleri aşmak on beş gün aldı. Polybios, nehir geçişlerinde ve yürüyüş sırasında düşmanla çarpışmalarda çok sayıda asker kaybedildiğini, Alplerin uçurumlarının ve zorluklarının ise yalnızca pek çok askere değil, çok daha fazla sayıda ata ve yük hayvanına mal olduğunu yazar. Polybios'a göre Hannibal Po Ovası'na indiğinde geriye 12.000 Afrikalı ve 8.000 İberyalı piyade ile en fazla 6.000 atlı kalmıştı; Polybios bu rakamları Hannibal'in Lacinium'daki bir sütuna kazıttığı yazıttan aldığını belirtir. PNAS'taki araştırma ise Hannibal'in Alpleri 46.000 kişilik bir ordu ve 37 savaş filiyle aştığını, askerlerin ancak yarısının Alpleri geçebildiğini, ama Trebia Savaşı'nda etkili biçimde kullanılacak kadar filin hayatta kaldığını belirtir. Araştırmacılar olası güzergâhların enerji maliyetini insanlar, atlar ve filler için hesapladı: bütün ordu için toplam maliyet Col de la Traversette güzergâhında 5,42 terajul, Col de Montgenèvre'de 6,02, Col du Clapier'de 6,28, Col du Mont Cenis'te 6,45 terajul çıktı; yani diğer güzergâhlar Traversette'e göre yüzde 11-19 daha fazla enerji gerektiriyordu. Makaleye göre Traversette güzergâhında insanlar için gereken erzak yaklaşık 233 ton tutuyordu. Yazarlar, Hannibal'in bu kesin hesaplara sahip olmasa da güzergâhların sıralamasını nitel olarak sezmiş olabileceğini ve enerji maliyetini en aza indirmek istediyse Traversette'i seçmiş olacağını belirtir.

Kaynaklar: [1] [4]

Arno Bataklıkları ve Kaybedilen Göz

MÖ 217 baharında Hannibal, Romalıları gafil avlamak için Arno nehrinin bataklıklarından geçen zorlu bir yolu seçti. Polybios'a göre askerler üç gün üç gece aralıksız suyun içinde yürüdü; yük hayvanlarının çoğu çamurda düşüp öldü, askerler yükleri hayvanların cesetlerinin üzerine yığıp onların üstünde yatarak biraz uyuyabildi ve birçok at sürekli çamurda yürümekten toynaklarını kaybetti. Polybios'a göre Hannibal kendisi de geriye kalan tek filin sırtında büyük güçlükle geçti; şiddetli bir göz iltihabından (ophthalmia) çok acı çekiyordu ve durup tedavi olacak zamanı olmadığından sonunda bir gözünü kaybetti. Emerging Infectious Diseases dergisinde 2021'de yayımlanan bir makaleye göre bu hastalık hiçbir zaman yeterince açıklanamamış ve bir gözde kalıcı görme kaybına yol açmıştır. Yazarlara göre geçişin büyük olasılıkla Floransa'nın hemen doğusundaki orta Arno vadisinde gerçekleştiği bu bölge, uzun süre bataklık ve turbalıklarla kaplıydı. Makale, Hipokrates'in ophthalmia'nın ilkbaharda daha yaygın olduğunu ve durgun, çamurlu koşullarla ilişkili olduğunu yazdığını aktarır. Yazarlar fillerden bulaşan hastalıklar dahil çeşitli enfeksiyon olasılıklarını değerlendirir ve en iyi açıklamanın Pseudomonas ya da Acanthamoeba gibi sudaki organizmalardan kaynaklanan bir keratit olabileceğini öne sürer. Makaleye göre bu görme kaybı, Hannibal'in tarihteki tasvirlerinin belirleyici bir özelliği hâline geldi.

Kaynaklar: [1] [5]

Trasimeno Gölü

Bataklıklardan çıkan Hannibal, Etrurya'da Arretium (Arezzo) önünde ordugâh kurmuş olan konsül Gaius Flaminius'un ordusunu tuzağa düşürdü. Polybios'a göre Trasimeno Gölü kıyısındaki dar bir vadide yürüyüş düzenindeki Romalılar aynı anda önden, arkadan ve yanlardan saldırıya uğradı; çoğu kendini koruyamadan yürüyüş düzeninde kılıçtan geçirildi. Polybios'a göre Romalılar ne yapmaları gerektiğini düşünürken, nasıl olduğunu anlamadan katlediliyorlardı ve komutanlarının yanlış kararı tarafından âdeta ihanete uğramışlardı. Polybios'a göre umutsuzluk içindeki Flaminius bazı Keltler tarafından öldürüldü. Vadide yaklaşık 15.000 Romalı öldü; Polybios onların, eğitildikleri gibi kaçmamayı ve saflarını terk etmemeyi en yüce görev saydıklarını yazar. Tepe ile göl arasında sıkışanlar ise daha da utanç verici ve acıklı bir biçimde can verdi: göle sürülen bazıları zırhlarıyla yüzmeye çalışırken boğuldu. Bu yenilgiden sonra Romalılar olağanüstü bir önlem olarak bir diktatör atadı. Polybios'a göre Roma, Quintus Fabius'u diktatör seçti; Polybios onu takdire değer muhakemesi ve büyük doğal yetenekleriyle över ve ailesinin kendi zamanında da bu adamın başarıları yüzünden "en büyük" anlamına gelen Maximus adını taşıdığını belirtir.

Kaynaklar: [1]

Fabius'un Stratejisi

Polybios'a göre Fabius, Hannibal'in karşısında ordugâh kurduğunda Hannibal düşmanı korkutacak bir darbe indirmek için ordusunu savaş düzeninde dışarı çıkardı, ama kimse karşısına çıkmayınca ordugâhına döndü. Polybios'a göre Fabius hiçbir riske girmemeye ve meydan savaşına girişmemeye, komutası altındaki ordunun güvenliğini ilk ve başlıca hedef saymaya karar vermişti ve bu kararından şaşmadı. Polybios, Fabius'un başlangıçta bu yüzden küçümsendiğini, korkaklıkla ve savaştan ölesiye korkmakla suçlandığını yazar. Polybios'a göre Fabius'un mantığı açıktı: Hannibal'in askerleri gençliklerinden beri savaşa alışmıştı ve tek kurtuluş umutları zaferdi; Roma ordusunun durumu ise tam tersiydi. Bu nedenle Fabius genel bir savaşa giremezdi, çünkü bu açıkça bir yenilgiyle sonuçlanacaktı; bunun yerine Romalıların üstün olduğu araçlara, yani tükenmez erzak ve insan kaynağına dayandı. Polybios'a göre süvari komutanı Marcus Minucius ise halkın kanaatini yansıtarak Fabius'u ödlek ve ağır davranmakla eleştiriyor, kendisi bir savaşı göze almaya can atıyordu. Polybios, Fabius'un zamanla herkesi kendisinin haklı olduğunu kabul etmeye zorladığını belirtir. Bu strateji, düşmanı doğrudan çatışma yerine zamana ve kaynaklara dayanarak yıpratma yaklaşımının antik dünyadaki en bilinen örneklerinden biri olarak anılır.

Kaynaklar: [1]

Cannae

MÖ 216'da Cannae'de Roma, Hannibal'e karşı büyük bir orduyla savaştı ve tarihinin en ağır yenilgilerinden birine uğradı. Polybios'a göre 6.000 Roma atlısından yalnızca 70'i konsül Terentius'la birlikte Venusia'ya kaçabildi, müttefik atlılardan yaklaşık 300'ü dağınık gruplar hâlinde çeşitli kentlere ulaştı. Piyadelerden yaklaşık 10.000'i savaşın kendisinde değil, ordugâhta çarpışırken esir alındı; belki yalnızca 3.000'i savaş alanından komşu kentlere kaçabildi. Polybios'a göre geri kalan yaklaşık 70.000 kişi cesurca savaşarak öldü. Polybios, Kartaca'nın zaferinde bu savaşta da öncekilerde de kalabalık süvarisinin en büyük payı olduğunu ve bunun, savaşta düşmanın yarısı kadar piyade ve ezici bir süvari üstünlüğüyle savaşmanın her bakımdan ona eşit olmaktan daha iyi olduğunu sonraki kuşaklara gösterdiğini yazar. Polybios'a göre Hannibal'in ordusundan yaklaşık 4.000 Kelt, 1.500 İspanyol ve Afrikalı ile 200 atlı düştü. Polybios'un verdiği Roma kayıp rakamı çok yüksektir ve antik kaynaklardaki ordu ve kayıp rakamlarının ihtiyatla değerlendirilmesi gerektiğini hatırlatır; yine de Cannae'nin Roma için bir felaket olduğu konusunda bütün antik yazarlar hemfikirdir.

Kaynaklar: [1]

Tartışma: Neden Roma'ya Yürümedi?

Cannae'den sonra Hannibal'in neden doğrudan Roma üzerine yürümediği, antik çağdan beri tartışılan bir sorudur. Livius'a göre zaferden sonra Hannibal'in subayları onu kutlayıp günün geri kalanında ve gece kendisinin ve yorgun askerlerinin dinlenmesine izin vermesini önerdiler. Süvari komutanı Maharbal ise bir an bile kaybedilmemesi gerektiğini düşünüyordu: "Bu savaşla ne kazanıldığını bilmen için söylüyorum: beş gün içinde Capitolium'da zafer ziyafeti vereceksin. Beni izle; atlılarla önden gideceğim; geldiğini, geleceğini öğrenmeden önce öğrenecekler." Livius'a göre Hannibal için zafer, bir anda kavrayamayacağı kadar büyük ve sevindiriciydi; Maharbal'ın gayretini övdü, ama planlarını düşünmek için zamana ihtiyacı olduğunu söyledi. Livius'a göre Maharbal şu karşılığı verdi: "Tanrılar bütün armağanlarını bir kişiye vermemiştir. Zafer kazanmayı bilirsin Hannibal, ama zaferi kullanmayı bilmezsin." Livius, o günkü gecikmenin kenti ve imparatorluğu kurtardığına inanıldığını yazar. Ancak bu anlatı, olaylardan çok sonra yazan Romalı bir tarihçiye aittir ve Hannibal'in kararını sonradan bilinen sonuca göre değerlendirir. Polybios'un Fabius'un stratejisine dair anlattıkları ise başka bir açıdan bakmayı mümkün kılar: Roma'nın gücü tükenmez insan ve erzak kaynağında yatıyordu ve tek bir zafer bu kaynakları ortadan kaldırmaya yetmeyebilirdi. Hannibal'in kararının bir hata mı yoksa gerçekçi bir değerlendirme mi olduğu, kaynakların sınırlı olması nedeniyle kesin olarak yanıtlanamaz.

Kaynaklar: [2] [1]

Zama

Savaş sonunda Afrika'ya taşındı. Polybios'a göre kentleri yağmalanan Kartacalılar Hannibal'e haber göndererek beklemeden düşmana yaklaşıp meseleyi bir savaşla çözmesini istediler; Hannibal ise zamanı kendisinin belirleyeceğini söyledi. Birkaç gün sonra ordugâhını Hadrumetum yakınlarından alarak Kartaca'nın beş günlük yol batısındaki Zama'nın yakınına kurdu. Polybios'a göre Hannibal, Romalıların nerede ordugâh kurduğunu öğrenmek için üç casus gönderdi; casuslar yakalanınca Scipio onları cezalandırmak yerine bir tribünle ordugâhı gezdirtti. Polybios'a göre Scipio, düşmanın çok sayıdaki fili nedeniyle manipulları alışılmış düzenin aksine birbirinin tam arkasına dizdi; sol kanata İtalyan süvarisiyle Gaius Laelius'u, sağ kanata bütün Numidyalılarıyla Massinissa'yı yerleştirdi. Polybios'a göre çarpışma uzun süre belirsiz geçti; atlıları kovalamaktan dönen Massinissa ve Laelius'un tam zamanında Hannibal'in ordusuna arkadan saldırmasıyla sonuç belirlendi. Polybios'a göre 1.500'den fazla Romalı öldü, Kartacalıların kaybı ise 20.000 ölü ve neredeyse aynı sayıda esirdi. Polybios bu savaşın, Scipio ile Hannibal arasındaki son savaş olduğunu ve savaşı Roma lehine sonuçlandırdığını yazar; Hannibal birkaç atlıyla Hadrumetum'a kaçtı. Polybios, Hannibal'in savaşta ve öncesinde uzun deneyime sahip iyi bir komutanın yapabileceği her şeyi yaptığını vurgular.

Kaynaklar: [1]

Kartaca'da Reform ve Sürgün

Zama'dan sonra Hannibal Kartaca'da siyasete döndü. Nepos'a göre Kartacalılar Roma ile barış yaptıktan sonra Roma senatosu, Hannibal'in hâlâ ordunun başında olmasını gerekçe göstererek esirleri geri vermeyi reddetti; bunun üzerine Kartacalılar Hannibal'i ve kardeşi Mago'yu geri çağırdı. Nepos'a göre Hannibal, komutan olduktan yirmi iki yıl sonra Kartaca'da "kral" seçildi; Nepos, Roma'da konsüller nasıl seçiliyorsa Kartaca'da da her yıl iki kralın seçildiğini açıklar. Nepos'a göre Hannibal bu görevde savaştaki kadar özen gösterdi: yeni vergilerle yalnızca antlaşma gereği Romalılara ödenecek parayı sağlamakla kalmadı, hazineye konacak bir fazla da yarattı. Nepos'a göre bir yıl sonra Roma'dan Kartaca'ya elçiler geldi; Hannibal onların kendisini teslim almak için gönderildiğini düşünerek, senatoya kabul edilmelerinden önce gizlice bir gemiye binip Suriye'ye, Antiokhos'un yanına kaçtı. Bu durum öğrenilince Kartacalılar onu yakalamak için iki gemi gönderdi, mallarına el koydu, evini temelinden yıktı ve onu sürgün ilan etti. Polybios'un yemin hikâyesini Hannibal'in Antiokhos'un sarayında kendini savunurken anlattığını aktarması, Hannibal'in Roma'ya karşı tutumunun [[helenistik|Helenistik]] krallıkların siyasetinde de bir rol oynadığını gösterir.

Kaynaklar: [3] [1]

Ölüm ve Miras

Nepos'a göre Hannibal sonunda Bithynia Kralı Prusias'ın yanına sığındı. Prusias'ın elçileri Roma'da Titus Quinctius Flamininus'un evinde yemek yerken biri Hannibal'in Prusias'ın krallığında olduğunu söyleyince Flamininus bunu ertesi gün senatoya bildirdi; Hannibal hayattayken asla tuzaklardan kurtulamayacaklarını düşünen senatörler, Flamininus'un da aralarında bulunduğu elçileri Bithynia'ya gönderdi. Nepos'a göre Prusias, misafirlik hakkına aykırı olacağı için Hannibal'i kendisinin teslim etmesini reddetti, ama elçilerin onu yakalamasına engel olmadı. Hannibal kendisine verilen ve her yönde çıkışı olan bir kalede yaşıyordu; Roma askerlerinin bütün çıkışları tuttuğunu öğrenince bunun tesadüf olmadığını anladı ve canının başkasının iradesiyle alınmasına izin vermemek için daima yanında taşıdığı zehri içti. Nepos'a göre Hannibal yetmiş yaşında öldü, ancak hangi konsüllerin döneminde öldüğü konusunda yazarlar anlaşamaz: Atticus, Polybios ve Sulpicius Blitho üç farklı konsül çifti verir. Nepos ayrıca Hannibal'in bütün savaşlarına rağmen edebiyata da zaman ayırdığını ve Yunanca yazılmış bazı kitapları bulunduğunu belirtir. Hannibal'in mirası, Roma'yı varlık mücadelesine sürükleyen bir komutan olarak antik çağdan beri tartışılır; Polybios'un onun Zama'da bile iyi bir komutanın yapabileceği her şeyi yaptığını söylemesi, düşman kaynaklarının bile ona duyduğu saygıyı yansıtır.

Kaynaklar: [3] [1]

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Polybios, Historiai III ve XV (W. R. Paton çevirisi, Loeb, LacusCurtius)

   Hannibal'in yemini, Saguntum kuşatması, Ebro'dan çıkıştaki ordu, Rhône ve fillerin geçişi, Alplerin aşılması, göz hastalığı, Trasimeno, Fabius'un stratejisi, Cannae kayıpları; XV. kitapta Zama Savaşı (ikinci kitap: /Polybius/15*.html).

2. Titus Livius, Ab Urbe Condita XXI.1 ve XXII.51 (Canon Roberts çevirisi, Perseus Digital Library)

   Yemin hikâyesinin yaygın bir anlatı olarak aktarılması; Cannae'den sonra Maharbal'ın önerisi ve "zaferi kazanmayı bilirsin, kullanmayı bilmezsin" sözü.

3. Cornelius Nepos, Hannibal 7, 12-13 (Fleckeisen metni, Perseus Digital Library)

   Kartaca'da yönetici seçilmesi ve mali reformları, Antiokhos'a kaçışı, Bithynia'da Prusias'ın yanında ölümü ve ölüm yılı konusundaki farklı görüşler.

4. E. Berti ve F. Vollrath, "Energy costs of Hannibal's alpine crossing", PNAS 123/28 (2026)

   Alplerin aşılması, 37 savaş fili, olası güzergâhlar (Col du Clapier, Col de la Traversette) ve enerji maliyeti hesapları.

5. J. T. Denholm ve P. N. Hunt, "Hannibal's Ophthalmia—A New Answer to an Ancient Question", Emerging Infectious Diseases 27/1 (2021), 223-225

   MÖ 217 baharında Arno bataklıklarında başlayan göz hastalığı ve olası enfeksiyon açıklamaları.