Genel Bakış
Kartaca, Fenikelilerin Kuzey Afrika kıyısında, bugünkü Tunus'un bulunduğu yerde kurduğu bir şehir devletidir (bkz. Fenike Şehir Devletleri). World History Encyclopedia onu Pön Savaşları'ndan önce Akdeniz'in en büyük ve en zengin şehri olarak tanımlar. Kartaca, Kuzey Afrika kıyısından Sicilya ve İspanya'ya uzanan bir ticaret imparatorluğunun merkezi oldu. MÖ 264–146 arasında Roma ile üç büyük savaşa girdi (bkz. Roma İmparatorluğu). Bu savaşların en ünlü komutanı Hannibal Barka'dır. MÖ 146'da Roma şehri yıktı ve toprakları Roma'nın Afrika eyaleti oldu. Bu madde World History Encyclopedia'nın imzalı makalelerini, Tofet tartışmasına dair iki hakemli akademik yayını ve Aristoteles ile Plutarkhos'un metinlerini esas alır. Kaynakların ayrıldığı noktalar metinde belirtilmiştir.
Kuruluş: “Yeni Şehir”
World History Encyclopedia'ya göre şehrin Fenikece adı Kart-hadaşt, yani “yeni şehir”di. Bu ad onu yakındaki daha eski Fenike şehri Utica'dan ayırıyordu. Yunanlar şehre Karkhedon dedi, Romalılar bu adı Carthago'ya çevirdi. Aynı kaynağa göre Kartaca yaklaşık MÖ 814'te efsanevi Fenike kraliçesi Dido tarafından kuruldu. Dido'nun öyküsü bir efsane olarak anılır; World History Encyclopedia de onu “efsanevi” diye niteler. Şehir, MÖ 332'de Büyük İskender'in Sur'u (Tir) fethetmesinden sonra gelen mültecilerle büyüdü. Ardından Kuzey Afrika kıyısında (örneğin Sabratha), Sicilya'da ve İspanya'da kolonileri olan bir imparatorluğun merkezi hâline geldi. World History Encyclopedia'ya göre Kartaca'nın zenginliği hem Kuzey Afrika kıyısındaki elverişli konumundan hem de halkının tarımdaki becerisinden geliyordu. Kartacalı yazar Mago, tarım ve veterinerlik üzerine 28 ciltlik bir eser yazdı; bu eser konusunda döneminin en kapsamlı çalışması sayılıyordu.
Kaynaklar: [1]
Yönetim: Sufetler ve Senato
World History Encyclopedia'ya göre Kartaca önceleri bir krallıktı, ama MÖ IV. yüzyıla gelindiğinde seçkinlerin yönettiği bir cumhuriyete dönüşmüştü. En yüksek makamı, “sufet” (yargıç) denilen iki seçilmiş yönetici tutuyordu. Sufetler, üyeleri ömür boyu görev yapan 200–300 kişilik bir senatoyla birlikte yönetirdi. Yasalar, sufetlerin ve senatonun önerdiği tedbirler üzerinde oy veren bir yurttaş meclisinde kabul edilirdi. Kartaca'nın yönetimi antik dönemde de ilgi çekti. Aristoteles Politika'da Kartaca anayasasını Sparta ve Girit'inkilerle birlikte ele alır. Aristoteles'e göre Kartaca'nın pek çok düzenlemesi iyidir. İyi düzenlenmiş bir anayasanın kanıtı olarak halkın anayasal düzene gönüllü olarak bağlı kaldığını gösterir: Kartaca'da kayda değer bir iç çatışma çıkmamış, bir tiran da ortaya çıkmamıştır. Aristoteles Kartaca'daki Yüz Dörtler magistraturasını Sparta eforlarına benzetir, ama Kartacalıların bu makama liyakatle seçim yaptığını ayrıca vurgular.
Din: Tanit ve Baal Hammon
World History Encyclopedia'ya göre Kartaca'nın koruyucu tanrıçası aşk ve bereket tanrıçası Tanit'ti. Tanit, eşi Baal Hammon ile birlikte tapınılıyordu. Şehrin dışında, “Tofet” denilen kutsal alanda, içinde çok küçük çocukların ve hayvanların yakılmış kalıntıları bulunan küçük urneler çıkarıldı. PLOS ONE'da yayımlanan 2010 tarihli çalışmaya göre Kartaca ve öteki Kartaca yerleşimlerinde iki tür mezarlık vardır. Merkezî mezarlıklarda daha büyük çocuklar ve yetişkinler gömülüdür. Yerleşimin kenarındaki Tofet'lerde ise çok küçük insanların ve hayvanların yakılmış kalıntıları, bazen birbirine karışmış hâlde bulunur. Makaleye göre en küçük çocukların ana mezarlıklarda bulunmaması başlı başına dikkat çekicidir. Tartışma ise Tofet'lerin anlamı üzerinde yoğunlaşmıştır. World History Encyclopedia de Tofet'te Tanit'e çocuk kurban edilmiş olabileceğini, ancak bu iddianın itiraz gördüğünü ve Tofet'in yalnızca bebeklere ayrılmış bir mezarlık olmasının da aynı ölçüde muhtemel olduğunu yazar.
Tartışma: Tofet'te Çocuk Kurbanı mı?
Tofet'in bir kurban alanı mı, yoksa bebek mezarlığı mı olduğu, arkeoloji ve biyoarkeoloji çevrelerinde tartışmalıdır. PLOS ONE makalesine göre kurban yorumu üç dayanağa sahiptir. Birincisi Kleitarkhos (MÖ III. yüzyıl) ve Diodoros'un (MÖ I. yüzyıl) sözde görgü tanıklığıdır. İkincisi bazı mezar anıtlarındaki yazıtların belirli bir çevirisidir. Üçüncüsü ise hayvanlar kurban edildiyse insanların da edildiği varsayımıdır. Jeffrey Schwartz ve ekibi, Tofet'ten çıkan en büyük örneklemi, 348 urnedeki 540 bireyi diş gelişimi, mine dokusu ve kemik ölçüleriyle inceledi. Örneklemin çoğunun doğum öncesi ile doğumdan sonraki 5–6. ay arasına düştüğünü buldular. Ekibe göre bu yaş dağılımı kurbanı değil, günümüzdeki doğum çevresi ölüm oranlarını yansıtır; Tofet'ler de nedeni ne olursa olsun doğumdan hemen önce ya da sonra ölenlerin mezarlığıdır. Makale, Kartacalıların çağdaşları gibi ara sıra insan kurban etmiş olabileceğini de kabul eder. Patricia Smith, Lawrence Stager ve arkadaşları ise Antiquity'deki 2013 tarihli yazılarında karşı görüşü savundu. Her iki çalışma da 1975–1980 arasında kazılan aynı örneklem üzerinde yapılmıştı. Smith ve ekibi 334 urneyi incelemişti. Onlara göre Schwartz ve ekibi yaş tahminlerinde hata yapmıştı ve yaş dağılımı bebek kurbanı görüşünü destekliyordu. Aynı kemikler üzerinde çalışan iki ekibin zıt sonuçlara varması, sorunun henüz kesin bir cevabı olmadığını gösterir.
Birinci Pön Savaşı (MÖ 264–241)
World History Encyclopedia'ya göre savaşın kıvılcımı Sicilya'daki Messana (Messina) şehriydi. Messana'yı ele geçiren Kampanyalı paralı askerler Mamertinler, Siraküza tiranı II. Hieron'a karşı önce Kartaca'dan, sonra Roma'dan yardım istedi. MÖ 264'te Roma ile Kartaca Sicilya için birbirine savaş açtı. World History Encyclopedia'ya göre Roma'nın donanması yoktu ve deniz savaşı bilmiyordu, ama hızla 330 gemi inşa etti. Gemileri düşman gemisine indirilip çengellerle tutturulan “corvus” adlı hareketli bir iskeleyle donattı; böylece deniz savaşını bir kara savaşına çevirdi. Cartwright'ın Birinci Pön Savaşı makalesine göre Roma MÖ 260 baharında yalnızca 60 günde 20 trireme ve 100 quinquereme'den oluşan bir filo kurmuştu. Romalılar muhtemelen savaşın başında ele geçirdikleri Kartaca gemilerini örnek aldı. Roma MÖ 241'de kesin zafer kazandı. Kartaca Sicilya'dan çekildi ve Roma'ya 3.200 talent savaş tazminatı ödemeyi kabul etti.
Paralı Asker İsyanı ve Barka Ailesi
World History Encyclopedia'ya göre savaştan sonra Kartaca, “Paralı Asker Savaşı” (MÖ 241–237) denilen bir iç savaşa sürüklendi. Ücretleri ödenmeyen paralı askerler, Libyalı gruplar ve Tunus ile Utica gibi şehirler birlikte ayaklandı. Savaşı Kartaca, general Hamilkar Barka'nın çabalarıyla kazandı. Bu sırada Roma, Kartaca'nın en önemli tahıl kaynağı olan Sardinya'yı ve ardından Korsika'yı ele geçirdi. Cartwright'a göre Hamilkar MÖ 237'de İspanya'ya giderek Kartaca topraklarını genişletti. Gades'i (Cadiz) üs yaptı, yerli askerlerle 50.000 kişilik bir ordu ve 100 fillik bir birlik kurdu, yeni gümüş madenleri işletti. Hamilkar MÖ 229'da boğularak öldü. Yerine damadı Hasdrubal geçti. World History Encyclopedia'ya göre Hasdrubal MÖ 221'de öldürülünce askerler, henüz 25 yaşında olan Hannibal'i oybirliğiyle komutan seçti. Hannibal'in makalesine göre babası onu küçükken bir sunağın başına götürüp Roma'ya asla dost olmayacağına yemin ettirmişti.
Hannibal'in Savaşı: Alpler'den Cannae'ye
World History Encyclopedia'ya göre Hannibal MÖ 218'de Roma'nın müttefiki olan İspanya'daki Saguntum şehrini kuşatıp aldı. Roma onun teslim edilmesini istedi, Kartaca reddedince İkinci Pön Savaşı başladı. Hannibal, Roma'nın İspanya'ya saldırmasını beklemek yerine Pireneleri ve Alpleri aşarak İtalya'ya yürüdü. Hannibal makalesine göre Alplere vardığında ordusu 50.000 piyade ve 9.000 süvariydi ve yanında filler vardı. Kısa sürede Ticinus (Kasım 218), Trebia (Aralık 218) ve Trasimenus Gölü (Haziran 217) muharebelerini kazandı. Cartwright'a göre Trasimenus'ta 15.000 Romalı öldü, 10.000'i esir düştü. Cannae makalesine göre Roma, Temmuz 216'da 80.000'i aşkın bir orduyu Hannibal'in 50.000'den az askerine karşı gönderdi. 2 Ağustos 216'da Cannae'de Hannibal merkezine Galyalıları yerleştirdi. Merkez beklendiği gibi geri çekildi, Romalılar ilerleyince Hannibal onları arkadan kuşattı. World History Encyclopedia bu yenilgiyi Roma tarihinin en kötü yenilgisi olarak anar. Hannibal'in taktikleri bugün de incelenmektedir.
Zafere Dönüşmeyen Seferler ve Zama
World History Encyclopedia'ya göre Hannibal İtalya'daki bütün muharebeleri kazandı, ama yeterli asker ve ikmal olmadığı için başarılarını kalıcı sonuca dönüştüremedi. Hannibal makalesine göre Kartaca senatosu takviye isteğini reddetti ve askerlerin bulundukları topraktan geçinmesini önerdi. Hannibal'in kuşatma makineleri olmadığı için şehirleri alamadı; bunun yerine kendini İtalyan halklarının kurtarıcısı olarak göstermeye çalıştı. Kardeşi Hasdrubal MÖ 207'de Metaurus'ta yenilip öldürüldü; öteki kardeşi Mago'nun 205'teki takviye ordusu da Hannibal'e ulaşamadı. Genç Scipio, İspanya'yı Kartacalılardan temizledikten sonra savaşı Afrika'ya taşıdı ve Numidya prensi Masinissa ile ittifak kurdu. Hannibal Kartaca'yı savunmak için İtalya'dan geri çağrıldı. Cartwright'a göre iki ordu Ekim 202'de batı Tunus'ta Naraggara yakınında karşılaştı; World History Encyclopedia'nın zaman çizelgesi savaşın tarihini 19 Ekim olarak verir. Cannae makalesine göre Scipio, Hannibal'in Cannae'deki taktiklerini ona karşı kullandı. Kartaca yenildi, İspanya'daki topraklarını, filosunu ve Roma'nın izni olmadan savaş açma hakkını kaybetti.
Kartaca Yıkılmalıdır
Kartaca savaş tazminatını ödeyip ekonomik olarak toparlandıkça Roma'daki kuşku arttı. Plutarkhos'un Cato biyografisine göre Cato, Kartacalıların eski yenilgilerle güçlerini değil yalnızca pervasızlıklarını yitirdiklerini savunuyordu. Onun gözünde Numidya ile savaşları, Roma ile yapılacak bir savaşın başlangıcıydı. Plutarkhos'un aktardığına göre Cato senatoda togasının kıvrımlarından bir Libya inciri düşürdü. Senatörler incirin büyüklüğüne ve güzelliğine hayran kalınca, bu meyvenin yetiştiği ülkenin Roma'ya yalnızca üç günlük deniz yolculuğu uzaklıkta olduğunu söyledi. Plutarkhos'a göre Cato, hangi konuda olursa olsun oyunun sonuna şu sözleri eklerdi: “Kanaatimce Kartaca yıkılmalıdır.” Bugün bilinen Latince kalıbın (“Carthago delenda est”) Cato'nun kendi yazılarında aynen geçip geçmediği bu maddede kullanılan kaynaklardan doğrulanamamıştır. Plutarkhos, karşı görüşü de aktarır: Publius Scipio Nasica her seferinde “Kanaatimce Kartaca bağışlanmalıdır” derdi. Nasica, Kartaca korkusunun Roma halkının taşkınlığına bir gem vuracağını düşünüyordu.
Kaynaklar: [10]
Üçüncü Pön Savaşı ve Yıkım
World History Encyclopedia'ya göre Roma, müttefiki Numidya kralı Masinissa'yı Kartaca topraklarına saldırması için cesaretlendirdi. Cartwright'a göre Numidyalılar sonunda Kartaca'nın MÖ 200'deki topraklarının yarısı kadarını ele geçirdi. Kartaca Numidya'ya karşı savaşa girince Roma'nın izni olmadan savaş açmayı yasaklayan barış antlaşmasını bozmuş oldu. MÖ 149'da Roma elçileri şehrin dağıtılıp kıyıdan uzakta, iç kesimde yeniden kurulmasını istedi. Kartacalılar bunu reddetti ve Üçüncü Pön Savaşı başladı. Cartwright'a göre Roma Afrika'ya 80.000 piyade ve 4.000 süvariye kadar çıkan bir ordu gönderdi. Cartwright'a göre Roma önce koşulsuz teslim, ordunun dağıtılması ve bütün silahların teslimini istedi. Ardından Kartacalılara şehri tamamen terk edip kıyıdan en az 16 kilometre içeride yeniden yerleşmeleri söylendi. Kartaca direnmeye karar verdi: köleler serbest bırakıldı ve 200.000 nüfuslu şehir üç yıl sürecek bir kuşatmaya hazırlandı. MÖ 147'de komutayı alan Scipio Aemilianus şehri ve limanı kuşatan daha güçlü bir sur ve dalgakıran yaptırdı. World History Encyclopedia'ya göre üç yıllık kuşatmanın ardından MÖ 146'da şehir yağmalanıp yakıldı. Halkın tamamı köle olarak satıldı ve bölgeye yeniden yerleşeceklere lanet okundu. World History Encyclopedia, Scipio Aemilianus'un şehrin yıkılmasını emrederken ağladığının anlatıldığını da aktarır.
Efsane: Tuzlanan Topraklar
Kartaca'nın yıkımıyla ilgili en yaygın efsanelerden biri, Romalıların toprağa bir daha hiçbir şey yetişmesin diye tuz serptiği iddiasıdır. World History Encyclopedia'nın iki ayrı makalesi bu iddiayı reddeder. Mark'ın Kartaca makalesine göre bu “modern bir efsanedir” ve gerçekte hiçbir dayanağı yoktur. Cartwright'ın Üçüncü Pön Savaşı makalesi de toprağın tuzlandığı efsanesinin sonradan uydurulduğunu belirtir. Toprakların sonraki kullanımı da efsaneyle çelişir. World History Encyclopedia'ya göre yeniden kurulan Roma Kartaca'sı, eskiden şehri zengin eden tarım başarısı sayesinde Roma'nın tahıl ambarı hâline geldi. Tuzla verimsizleştirilmiş bir bölgenin bu rolü üstlenmesi mümkün olmazdı.
Hannibal'in Sonu
World History Encyclopedia'ya göre Hannibal Zama'dan sonra Kartaca'da bir süre devlet adamı olarak görev yaptı. Kendi yurttaşlarının onu Romalılara teslim edeceğini anlayınca MÖ 195'te önce Sur'a, sonra Anadolu'ya kaçtı. Seleukos kralı III. Antiokhos'un danışmanı oldu, ardından Bitinya kralı Prusias'ın yanına sığındı. World History Encyclopedia'nın Kartaca zaman çizelgesine göre Makedonya'yı yenen Romalı general Titus Quinctius Flamininus, Bitinya'ya elçi olarak gidip Hannibal'in teslimini istedi. Kral Prusias boyun eğince Hannibal esir düşmemek için Libyssa köyünde intihar etti. Aynı kaynağa göre Roma Senatosu Flamininus'un bu davranışını onaylamadı. Hannibal'in ölüm yılı World History Encyclopedia'nın farklı makalelerinde farklı verilir: Hannibal ve Kartaca makaleleri MÖ 183'ü, Punic Wars makalesi ise MÖ 184'ü verir ve onun 67 yaşında zehir içerek öldüğünü yazar.
Roma Kartaca'sı ve Sonraki Tarih
World History Encyclopedia'ya göre Kartaca yıkıldıktan sonra Roma'nın Afrika eyaletinin başkenti Utica oldu. Tribün Gaius Gracchus MÖ 122'de Kartaca'nın yerinde küçük bir koloni kurdu, ama bu koloni başarısız oldu. Julius Caesar şehrin yeniden kurulmasını planladı ve Kartaca onun ölümünden beş yıl sonra yeniden yükseldi (bkz. Jül Sezar). Güç Utica'dan yeniden Kartaca'ya geçti ve şehir önemli bir Roma kolonisi oldu. Kartaca, Hristiyanlığın yayılmasıyla da önem kazandı. World History Encyclopedia'ya göre Hippo'lu Augustinus burada yaşadı ve ders verdi. 397'de toplanan Kartaca Konsili, Batı Kilisesi için Kutsal Kitap'ın kanonunu onaylayan sinodlardan biriydi. Şehir 439'da kral Geiserik önderliğindeki Vandalların eline geçti. Geiserik ile Roma İmparatoru III. Valentinianus arasında 442'de yapılan antlaşma Kuzey Afrika'daki Vandal krallığını tanıdı.
Kaynaklar: [1]
Mirası
World History Encyclopedia'ya göre Pön Savaşları Roma'yı Kartaca'nın yerine Akdeniz'in en büyük gücü yaptı. Tarihçi Ernle Bradford'un aktarılan görüşüne göre Hannibal'in Roma'ya karşı savaşı, eski doğulu ve Sami halkların Akdeniz dünyasının bir Avrupa gücünün egemenliğine girmesini önlemek için yaptığı son çaba olarak görülebilir. World History Encyclopedia'ya göre bu savaşların tarihi Romalı yazarlar tarafından yazıldı ve “Pön” adı da Latincede Fenikeliler için kullanılan “Poenus” sözcüğünden gelir. Bu, Kartaca tarihinin büyük ölçüde onu yenen tarafın gözünden anlatıldığı anlamına gelir. Tofet tartışması da bu yüzden önemlidir: kurban anlatısının dayanaklarından biri Yunan ve Roma yazarlarıdır, arkeolojik kanıtlar ise farklı biçimlerde yorumlanabilmektedir. Kartaca ile aynı dönemde İtalya'da yaşayan bir başka uygarlık için bkz. Etrüskler.
Kilit Olaylar Kronolojisi
Kartaca, Tirli kolonistler tarafından kuruldu.
Birinci Pön Savaşı, Sicilya üzerindeki rekabetle patlak verdi.
Hannibal, Alpleri aşarak İkinci Pön Savaşı'nı başlattı.
Cannae Savaşı'nda Hannibal, Roma tarihinin en ağır yenilgilerinden birini verdirdi.
Zama Savaşı'nda Roma, Hannibal'i yenerek İkinci Pön Savaşı'nı kazandı.
Üçüncü Pön Savaşı sonunda Roma, Kartaca'yı tamamen yıktı.
Kaynaklar ve ileri okuma
Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.
- World History Encyclopedia — Carthage (Joshua J. Mark, 2020)
Kuruluş, yönetim, din, Pön Savaşları, yıkım ve Roma dönemi Kartaca'sı.
- World History Encyclopedia — Punic Wars (Joshua J. Mark)
Üç savaşın genel anlatımı ve Hannibal'in sonu.
- World History Encyclopedia — First Punic War (Mark Cartwright)
Messana krizi, Roma donanmasının kuruluşu ve 241 barışı.
- World History Encyclopedia — Second Punic War (Mark Cartwright)
İspanya'daki Barka üssü, Hannibal'in İtalya seferi ve Zama.
- World History Encyclopedia — Third Punic War (Mark Cartwright)
Numidya ile çatışma, kuşatma ve MÖ 146 yıkımı; tuzlama efsanesi.
- World History Encyclopedia — Hannibal (Joshua J. Mark)
Hannibal'in hayatı, Alpler geçişi, sürgünü ve ölümü.
- World History Encyclopedia — Battle of Cannae (Joshua J. Mark)
Cannae'deki ordular ve kuşatma taktiği.
- Schwartz, Houghton, Macchiarelli ve Bondioli — Skeletal Remains from Punic Carthage Do Not Support Systematic Sacrifice of Infants (PLOS ONE 5/2, 2010)
Hakemli makale: Tofet'teki 348 urnenin yaş analizi ve kurban yorumuna itiraz.
- Smith, Stager, Greene ve Avishai — Cemetery or sacrifice? Infant burials at the Carthage Tophet (Antiquity 87/338, 2013)
Hakemli tartışma yazısı: aynı örneklemin yaş dağılımının kurbanı desteklediği görüşü.
- Plutarkhos — Yaşlı Cato'nun Hayatı, 27 (LacusCurtius, Chicago Üniversitesi; Loeb çevirisi)
Birincil kaynak: Cato'nun “Kartaca yıkılmalıdır” sözü ve Scipio Nasica'nın karşı görüşü.
- Aristoteles — Politika II, 1272b (Perseus Digital Library, Tufts Üniversitesi; Rackham çevirisi)
Birincil kaynak: Kartaca anayasasının değerlendirmesi.
Görseller
Sık Sorulan Sorular
Prenses Dido (Elissa) gerçekten var mıydı?
Bu kesin olarak bilinmiyor. World History Encyclopedia Kartaca'nın yaklaşık MÖ 814'te kurulduğunu yazar, ama kurucusu Dido'yu “efsanevi” Fenike kraliçesi olarak niteler. Bu yüzden bu madde Dido'yu tarihî bir kişi olarak değil, kuruluş efsanesinin kahramanı olarak anar.
Hannibal savaştan sonra ne oldu, nasıl öldü?
World History Encyclopedia'ya göre Hannibal Zama'dan sonra bir süre Kartaca'da devlet adamı olarak çalıştı. MÖ 195'te doğuya kaçtı, önce III. Antiokhos'un, sonra Bitinya kralı Prusias'ın yanına sığındı. Roma onun teslimini isteyince Libyssa köyünde zehir içerek intihar etti. Ölüm yılı makalelere göre MÖ 183 ya da 184 olarak verilir.
Kartacalılar gerçekten çocuk kurban etti mi?
Bu hâlâ tartışmalıdır. Schwartz ve ekibi (PLOS ONE, 2010) Tofet'teki 348 urneyi inceleyip yaş dağılımının doğal bebek ölümleriyle uyumlu olduğunu savundu. Smith, Stager ve ekibi (Antiquity, 2013) ise aynı örneklemin yaş dağılımının kurbanı desteklediğini ileri sürdü. World History Encyclopedia de iki yorumu da mümkün görür.
Romalılar Kartaca'nın toprağına tuz mu serpti?
Hayır. World History Encyclopedia'nın iki makalesi bu iddiayı sonradan uydurulmuş bir efsane olarak niteler. Yeniden kurulan Roma Kartaca'sı, bölgenin tarım zenginliği sayesinde Roma'nın tahıl ambarı hâline geldi.