Genel Bakış
II. Mehmed (1432–1481), Osmanlı tarihinin dönüm noktasını oluşturan padişahtır. 29 Mayıs 1453'te İstanbul'u fethederek bin yılı aşkın Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu'na son verdi ve bu nedenle "Fatih" (fetheden) unvanıyla anıldı. Otuz yıllık saltanatı boyunca Osmanlı Devleti, bir uç beyliğinden çıkıp Balkanlar ile Anadolu'yu tek merkezden yöneten, Karadeniz ticaretini denetleyen ve Avrupa siyasetinin başat aktörlerinden biri sayılan bir imparatorluğa dönüştü. Fatih yalnızca bir asker değildi: hukuk düzenini derleyen kanunnameleri, kurduğu medreseler ve topladığı kütüphane, saltanatının kurumsal ve kültürel yönünü gösterir. Dönemin kaynaklarında Arapça, Farsça, Yunanca ve Latince ile ilgilendiği, coğrafya ve tarih okumalarına düşkün olduğu aktarılır.
İlk Saltanat ve Tahta Çıkış
30 Mart 1432'de Edirne'de, II. Murad'ın oğlu olarak doğdu. Manisa'da sancakbeyi olarak yetişti; eğitiminde Molla Gürani ve Akşemseddin gibi âlimler bulundu. Babası II. Murad'ın 1444'te tahtı bırakmasıyla on iki yaşında ilk kez tahta çıktı. Bu, Osmanlı için tehlikeli bir andı: Haçlı ordusunun harekete geçmesi üzerine II. Murad geri çağrıldı ve Varna Savaşı'nda (1444) kazanılan zafer devleti korudu. Genç hükümdarın deneyimsizliği ve devlet erkânı içindeki gerilimler nedeniyle 1446'da tahttan indirildi; Manisa'ya döndü. Bu ilk deneyim, sonraki saltanatındaki merkeziyetçi tutumunu açıklamakta sıkça kullanılır: iktidarı vezir ailelerinin nüfuzuna karşı padişah şahsında toplama yönündeki kararlılığı bu yıllara bağlanır. Babasının 1451'de ölümü üzerine on dokuz yaşında ikinci kez tahta geçti.
İstanbul'un Fethi
Fatih, tahta geçtikten kısa süre sonra hazırlıklara başladı. Boğaz'ın Anadolu yakasındaki Anadolu Hisarı'nın karşısına, dört ay gibi kısa bir sürede Rumeli Hisarı'nı (Boğazkesen) inşa ettirerek şehrin Karadeniz'den gelen yardım yolunu kesti. Macar top dökümcüsü Urban'ın da aralarında bulunduğu ustalara, dönemin en büyük çaplı toplarını döktürdü. Kuşatma 6 Nisan 1453'te başladı. Şehrin savunmasında Bizans İmparatoru XI. Konstantinos ve Cenevizli komutan Giustiniani yer alıyor, Haliç'e gerilen zincir donanmanın girişini engelliyordu. Fatih, gemilerin bir bölümünü karadan kızaklarla Haliç'e indirterek savunmayı iki cepheye böldü. 29 Mayıs 1453 sabahı yapılan genel saldırıda surlar aşıldı; Konstantinos savaşırken öldü. Fetih, ateşli silahların surlu savunmayı geçersiz kılabildiğini göstermesi bakımından askerî tarihte, Orta Çağ'ı kapatan olay sayılması bakımından ise dönemlendirme tartışmalarında ayrı bir yer tutar.
Fetih Sonrası Düzen
Fatih, savaş sonrasında şehrin yeniden inşasına öncelik verdi. Kuşatma öncesinde nüfusu büyük ölçüde azalmış olan kenti canlandırmak için Anadolu ve Rumeli'den Müslüman, Hristiyan ve Yahudi aileleri İstanbul'a yerleştirdi; gelenlere vergi kolaylıkları ve mülk edinme imkânı tanıdı. 1454'te Ortodoks Patrikhanesi'ni yeniden tesis ederek Gennadios Skholarios'u patrik olarak atadı ve cemaate kendi iç işlerinde belirli bir özerklik tanıdı; benzer düzenlemeler Ermeni ve Yahudi cemaatleri için de yapıldı. Bu yapı, sonraki yüzyıllarda "millet sistemi" olarak anılacak düzenin temellerinden biri sayılır. Ayasofya camiye çevrildi; Kapalıçarşı'nın çekirdeği olan bedesten, Fatih Külliyesi ve Topkapı Sarayı bu dönemde inşa edildi. Fatih Külliyesi bünyesindeki "Sahn-ı Seman" medreseleri, imparatorluğun en üst düzey eğitim kurumu hâline geldi.
Seferler ve Devlet Düzeni
Fatih'in saltanatı boyunca Osmanlı sınırları belirgin biçimde genişledi: Sırbistan Despotluğu ortadan kaldırıldı, Mora yarımadası alındı, 1461'de Trabzon Rum İmparatorluğu'na son verildi, Bosna ve Karaman toprakları ilhak edildi. 1473'te Otlukbeli'nde Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan yenildi. 1475'te Kırım Hanlığı Osmanlı himayesine girdi ve Karadeniz büyük ölçüde bir iç deniz konumuna geldi. 1480'de İtalya'nın güneyinde Otranto'ya çıkarma yapıldı; ancak Fatih'in ölümüyle bu harekât sürdürülmedi. Aynı yıl Rodos kuşatması sonuçsuz kaldı. İç düzende ise "Kanunname-i Âl-i Osman" ile devlet teşkilatı, protokol ve ceza hükümleri yazılı hâle getirildi; tımar sistemi düzenlendi, örfî hukuk ile şer'î hukukun alanları belirginleştirildi. Bu kanunnamede yer alan ve kardeş katline izin veren madde, taht kavgalarının yol açtığı iç savaşları önleme gerekçesine dayandırılmıştır ve Osmanlı tarihçiliğinde en çok tartışılan düzenlemelerden biri olmayı sürdürmektedir.
Kültür ve Miras
Fatih, dönemin İslam dünyası ve Avrupa'sıyla eş zamanlı ilişki kuran bir hükümdar profili çizdi. Sarayında Ali Kuşçu gibi matematik ve astronomi âlimlerini görevlendirdi; Molla Câmî ile yazışmalar sürdürdü. Aynı zamanda Venedik'ten ressam Gentile Bellini'yi İstanbul'a davet etti ve 1480'de yaptırdığı portresi bugün Londra'daki National Gallery'de bulunuyor — bu portre, Osmanlı padişahlarının Batı resim geleneğiyle ilişkisinin erken ve dikkat çekici bir örneğidir. Sarayda kurduğu kütüphanede Yunanca ve Latince eserlerin bulunduğu, Batlamyus'un coğrafya çalışmalarının kendisi için istinsah edildiği bilinir. "Avnî" mahlasıyla şiirler yazdı ve bir divan bıraktı. 3 Mayıs 1481'de, çıktığı sefer sırasında Gebze yakınlarında vefat etti; ölüm nedeni kaynaklarda kesinleşmemiştir ve zehirlenme ihtimali dönemin tanıklarınca dile getirilmiş, ancak kanıtlanamamıştır. Fatih Camii'nin yanındaki türbesinde medfundur. Bıraktığı devlet, oğlu II. Bayezid'e merkezî kurumları oturmuş bir imparatorluk olarak geçti.
Kilit Olaylar Kronolojisi
Gebze yakınlarında vefat etti.
İstanbul kuşatması başladı.
İstanbul fethedildi; Bizans İmparatorluğu sona erdi.
Edirne'de doğdu.
On iki yaşında ilk kez tahta çıktı; Varna Savaşı yaşandı.
Babası II. Murad'ın ölümüyle ikinci kez tahta geçti.
Rumeli Hisarı dört ayda inşa edildi.
Ortodoks Patrikhanesi yeniden tesis edildi.
Trabzon Rum İmparatorluğu'na son verildi.
Otlukbeli Savaşı'nda Uzun Hasan yenildi.
Kırım Hanlığı Osmanlı himayesine girdi.
Otranto'ya çıkarma yapıldı; Bellini portresi yapıldı.
Görseller
