Fyodor Dostoyevski

Genel Bakış

Fyodor Mihayloviç Dostoyevski (1821-1881), Rus edebiyatının en büyük romancılarından biridir. Cureus dergisinde 2023'te yayımlanan bir incelemeye göre Dostoyevski on üç roman yazdı ve karakterlerini o kadar zengin biçimde geliştirdi ki okurlar bir asırdan fazla zaman sonra bile onlarla kişisel bir tanışıklık hisseder; yazar eserlerinde inanç, şüphe, ahlak ve sevgi sorunlarını işler. Başlıca eserleri arasında Yeraltından Notlar (1864), Suç ve Ceza (1866), Budala (1868-69), Ecinniler (1872) ve Karamazov Kardeşler (1879-80) vardır. Dostoyevski'nin hayatı, eserleri kadar dramatiktir: genç yaşta ünlendi, siyasi bir davada ölüme mahkûm edildi, idam sehpasından son anda döndürüldü, dört yılını Sibirya'da bir cezaevinde geçirdi, ömrü boyunca epilepsi ve kumar tutkusuyla mücadele etti. BJPsych Open'da 2026'da yayımlanan bir yazıya göre çok az yazar insan ruhuna Dostoyevski kadar yoğun bir psikolojik derinlikle nüfuz etmiştir. Bu madde, Dostoyevski'nin mektuplarının 1914 tarihli İngilizce çevirisine ve bu baskıdaki kronolojiye, ayrıca yazarın hastalığı ve eserleri üzerine hakemli tıp dergilerinde yayımlanmış üç makaleye dayanır. Mektuplardaki tarihler Rusya'da o dönem kullanılan eski (Jülyen) takvime göredir.

Kaynaklar: [3] [4] [1]

Çocukluk ve Mühendislik Okulu

Mektupların 1914 baskısındaki kronolojiye göre Dostoyevski, 30 Ekim 1821'de (eski takvimle) Moskova'da, Yoksullar Hastanesi'nin lojmanında, hastane hekimi Mihail Andreyeviç Dostoyevski'nin oğlu olarak doğdu. Aile 1831'de Tula guberniyasında bir kır evi satın aldı ve yazları orada geçirmeye başladı. Fyodor 1834'te Moskova'da L. J. Tchermak'ın erkek okuluna girdi; kronolojiye göre 1836'da edebiyat öğretmeninin büyük etkisiyle Puşkin hayranlığı başladı. Annesi Mariya Fyodorovna 27 Şubat 1837'de öldü; aynı yıl Fyodor ağabeyi Mihail ile birlikte Petersburg'a gitti ve sonbaharda Askerî Mühendislik Okulu'na kabul edildi. 1837-1843 yıllarını bu okulda geçirdi; kronolojiye göre 1838'de Balzac, Hugo ve E. T. A. Hoffmann'a ilgi duydu, sınavlarda başarısız olup sınıfta kaldı ve Schiller'e merak sardı. Babası 1839'da öldü. Dostoyevski 1843'te okuldan ayrılıp Mühendislik Dairesi'nde göreve başladı; 1844'te Balzac'ın Eugénie Grandet'sini çevirdi ve İnsancıklar üzerinde çalıştı. Kronolojiye göre aynı yılın 19 Ekim'inde "hastalık nedeniyle" üsteğmen rütbesiyle ordudan ayrılmasına izin verildi. Böylece mühendislik kariyerini bırakarak bütünüyle edebiyata yöneldi.

Kaynaklar: [1]

İlk Başarı: İnsancıklar

Kronolojiye göre Dostoyevski ilk romanı İnsancıklar'ı (Bednye lyudi) 1845 Mayıs'ının başında tamamladı. Romanı okuyan Nekrasov ile Grigoroviç, gece yarısı Dostoyevski'yi ziyaret ettiler; bunu eleştirmen Belinski ile yakın ilişki izledi. Dostoyevski 15 Kasım 1845'te ağabeyine yazdığı mektupta edebiyat çevrelerindeki ilk başarılarını anlattı. Kronolojiye göre Nekrasov'un Petersburg Almanağı 15 Ocak 1846'da Dostoyevski'nin ilk kitabı İnsancıklar ile birlikte yayımlandı ve Belinski Otechestvennye Zapiski dergisinde roman hakkında bir yazı yayımladı. Aynı yılın 1 Şubat'ında İkiz (Goliadkin) aynı dergide yayımlandı. Ancak kronolojiye göre yılın sonunda Sovremennik dergisinin yazı kuruluyla anlaşmazlıklar ve kopuş yaşandı. Dostoyevski sonraki yıllarda Otechestvennye Zapiski'de birçok öykü yayımladı: Zayıf Yürek, Beyaz Geceler ve 1849'da tefrikası başlayan Netoçka Nezvanova bunlar arasındadır. İnsancıklar 1847'de kitap olarak basıldı. Bu erken dönem, Dostoyevski'nin Rus edebiyatının yükselen yıldızı olarak görüldüğü, ama aynı zamanda edebiyat çevreleriyle gergin ilişkiler kurduğu bir dönemdi. Dönemin genel çerçevesi için bkz. [[rus-edebiyati-altin-cagi|Rus edebiyatının altın çağı]].

Kaynaklar: [1]

Petraşevski Çevresi ve Tutuklanma

Kronolojiye göre 1848 Paris Şubat Devrimi'nin ardından Petersburg'da Petraşevski'nin çevresindekiler gibi siyasi gruplar oluştu. Dostoyevski Mart 1849'da Petraşevski'nin evinde Belinski'nin Gogol'e yazdığı devrimci mektubu yüksek sesle okudu. 23 Nisan 1849'da Petraşevski çevresinin diğer üyeleriyle birlikte tutuklanarak Petropavlovsk Kalesi'ne hapsedildi. 1914 baskısının çevirmenin eklediği bir açıklamaya göre Dostoyevski'ye yöneltilen suçlamalar şunlardı: sansürün sertliği hakkındaki konuşmalara katılmak, Mart 1849'daki bir toplantıda Belinski'nin Gogol'e yazdığı devrimci mektubu okumak, bu mektubu Durov'un evinde yeniden okumak ve kopyalanması için Monbelli'ye vermek, Durov'un evinde çeşitli yazıların okunmasını dinlemek ve gizli bir matbaa kurma planından haberdar olmak. Kronolojiye göre 19 Aralık 1849'da Dostoyevski askerî rütbesinden düşürülmeye ve hapis cezasına çarptırıldı. Bu suçlamaların niteliği dikkat çekicidir: Dostoyevski'ye yöneltilen başlıca suç, bir mektubu okumak ve dağıtmaktı. Dava, I. Nikolay döneminin Rusya'sında sansürün ve siyasi denetimin ne kadar sıkı olduğunu gösterir.

Kaynaklar: [1]

Semyonovski Meydanı: Sahte İdam

Dostoyevski'nin aynı gün kaleden ağabeyi Mihail'e yazdığı 22 Aralık 1849 tarihli mektuba göre o gün bütün mahkûmlar Semyonovski Meydanı'na götürüldü. Orada ölüm cezası okundu, öpmeleri için haç uzatıldı, başlarının üzerinde kılıç kırıldı ve ölüm giysileri olan beyaz gömlekler giydirildi. Mektuba göre ardından üç kişi, idam cezasının infazı için kazıkların önüne dikildi. Dostoyevski şöyle yazar: "Sırada altıncıydım; üçer kişilik gruplar hâlinde çağrılıyorduk, dolayısıyla ikinci gruptaydım ve yaşamak için bir dakikadan fazla vaktim yoktu." Son anda yalnızca ağabeyini düşündüğünü ve onu ne kadar sevdiğini ilk kez o zaman anladığını, yanındaki Pleşçeyev ve Durov'la kucaklaşıp vedalaşacak zamanı bulduğunu anlatır. Mektuba göre sonunda geri çekilme borusu çalındı, kazıklara bağlananlar geri getirildi ve İmparator Hazretleri'nin canlarını bağışladığı okundu; ardından kesin cezalar bildirildi. Kronolojiye göre 24-25 Aralık gecesi Dostoyevski zincire vuruldu ve Petersburg'dan Sibirya'ya gönderildi. BJPsych Open'daki yazıya göre Dostoyevski'nin daha sonra bu deneyime dair anlattıkları, zamanın yapısının çöküşünü, duyuların keskinleşmesini ve hayatın aynı anda hem aşırı gerçek hem de gerçek dışı görünmesini yansıtır; yazarlar, bugünkü travma araştırmalarının bu tür deneyimleri dissosiyasyon olarak adlandırdığını belirtir.

Kaynaklar: [1] [4]

Sibirya: Tobolsk ve Omsk

Dostoyevski'nin 22 Şubat 1854'te Omsk'tan ağabeyine gönderdiği uzun mektuba göre Noel arifesinde, tam gece yarısı zincirler ilk kez ona dokundu; zincirlerin ağırlığı yaklaşık on pound idi ve yürümeyi son derece zorlaştırıyordu. Mahkûmlar her biri bir jandarmayla açık kızaklarda yola çıkarıldı; Dostoyevski Petersburg'un bayram ışıklarıyla süslü evlerine bakıp her birine veda ettiğini anlatır. Mektuba göre yolculuk sırasında Perm yakınlarında bazı gecelerde kırk derecelik ayaz yaşandı ve Ural Dağları bir kar fırtınası içinde aşıldı. Kronolojiye göre mahkûmlar 11 Ocak 1850'de Tobolsk'a vardılar ve Dekabristlerin eşleriyle görüştüler; mektupta Dostoyevski Tobolsk'ta gördükleri büyük şefkat ve yakınlığın kendileri için büyük bir mutluluk gibi olduğunu yazar. Kronolojiye göre 17 Ocak'ta Omsk'a doğru yola devam edildi ve Dostoyevski cezasını 1850-1854 arasında Omsk cezaevinde çekti. Mektuba göre Omsk'ta dört yıl boyunca adi suçlularla birlikte yaşamak zorunda kaldı; onları "kaba, öfkeli, hırçın adamlar" olarak tanımlar ve soylulara karşı duydukları nefretin sınırsız olduğunu yazar. Kitap bulmanın neredeyse imkânsız olduğunu, bulduğunda gizlice okumak zorunda kaldığını, sürekli kavga, gözetim ve bir an bile yalnız kalamamanın dört yıl boyunca sürdüğünü anlatır. Aynı mektupta zaman zaman epilepsi nöbetleri geçirdiğini de belirtir. Kronolojiye göre cezası 15 Şubat 1854'te tamamlandı ve 2 Mart'ta Semipalatinsk'teki 7. Sibirya Hat Alayı'na er olarak yazıldı.

Kaynaklar: [1]

Sürgünden Dönüş ve Ölüler Evinden Notlar

Kronolojiye göre Dostoyevski Semipalatinsk'te askerlik yaparken 1855'te Ölüler Evinden Notlar'a başladı. 1856'da önce astsubaylığa, ardından imparatorluk emriyle asteğmenliğe yükseltildi; 6 Şubat 1857'de dul Mariya Dmitriyevna İsayeva ile Kuznetsk'te nişanlandı ve aynı yıl kendisinin ve yasal mirasçılarının soyluluk unvanını geri kazandığına dair imparatorluk kararı çıktı. Kronolojiye göre 18 Mart 1859'da teğmen rütbesiyle ordudan terhis edildi; Tver'de oturmasına izin verildi ve aynı yılın sonunda Petersburg'a dönebildi. Dostoyevski 1861'de Vremya dergisinde çalışmaya başladı ve Ölüler Evinden Notlar 1861-1862 yıllarında bu dergide yayımlandı. Kronolojiye göre Vremya Mayıs 1863'te, Strahov'un Polonya meselesi üzerine bir yazısı nedeniyle kapatıldı; yerine 1864-1865'te Epoha (Çağ) dergisi çıkarıldı. 1864, Dostoyevski için bir felaket yılı oldu: kronolojiye göre karısı 16 Nisan'da, ağabeyi Mihail 10 Haziran'da, arkadaşı ve çalışma arkadaşı Apollon Grigoryev ise 25 Aralık'ta öldü. Kronolojiye göre 1862'de yaptığı ilk Avrupa yolculuğunda Paris, Londra ve Cenevre'de bulundu ve Londra'da Herzen'le görüştü.

Kaynaklar: [1]

Suç ve Ceza, Kumarbaz ve Anna Grigoryevna

Kronolojiye göre Dostoyevski Temmuz 1865'in sonunda yurtdışına gitti ve Raskolnikov adlı romana, yani Suç ve Ceza'ya başladı; sonbaharı Wiesbaden'de geçirdi. Kasım'da Rusya'ya döndü ve eserlerinin haklarını yayıncı Stellovski'ye sattı. Suç ve Ceza 1866'da Russki Vestnik dergisinde tefrika edildi ve kitap olarak yayımlandı. Kronolojiye göre yılın sonunda Kumarbaz üzerinde çalışırken stenograf Anna Grigoryevna Snitkina ile tanıştı ve 15 Şubat 1867'de onunla evlendi. Çift 1867-1871 yıllarını yurtdışında geçirdi. Journal of Behavioral Addictions'ta 2016'da yayımlanan bir makaleye göre Dostoyevski yetişkin hayatının neredeyse tamamı boyunca patolojik kumar tutkusuyla mücadele etti ve birkaç kez bütün parasını rulette kaybetti; makaleye göre kendi kumar bağımlılığından esinlenen Kumarbaz, kumar borcunu ödeyebilmek için büyük bir baskı altında yazılmıştı. Makale, Dostoyevski'nin ağabeyine yazdığı bir mektubu aktarır: Wiesbaden'de bir sistem bulduğunu, hemen 1.000 frank kazandığını, ertesi gün heyecanlanıp sistemden saparak kaybettiğini, ardından Baden'de önce kazanıp sonra kendini tutamayarak her şeyini yitirdiğini anlatır. Kronolojiye göre Dostoyevski 16 Ağustos 1867'de Apollon Maykov'a yazdığı mektupta Turgenyev'le kavgasını ve rulette uğradığı kayıpları anlattı. BJPsych Open'daki yazıya göre Suç ve Ceza'da Raskolnikov'un suçu, Dostoyevski'nin bölünmüş benlik temasını işleyen en güçlü örneklerden biridir.

Kaynaklar: [1] [2] [4]

Budala, Ecinniler ve Bir Yazarın Günlüğü

Kronolojiye göre Dostoyevski Budala'ya 1867'nin sonunda başladı ve roman 1868'de Russki Vestnik'te tefrika edildi. Aynı dönemde ateizm üzerine bir roman fikri doğdu; kronoloji bunu Karamazov Kardeşler'in ilk taslağı olarak niteler. Ecinniler'e 1870'te başlandı ve roman 1871-1872'de Russki Vestnik'te yayımlandı. Dostoyevski 8 Temmuz 1871'de yurtdışından Petersburg'a döndü. Kronolojiye göre 1873'te Grajdanin (Yurttaş) dergisinin yazı kuruluna katıldı ve Bir Yazarın Günlüğü'nün ilk bölümlerini burada yayımladı; 1874'ün Mart sonunda sansür kurallarını ihlal ettiği için tutuklandı. Bir Yazarın Günlüğü 1876-1877'de bağımsız bir yayın olarak çıktı; kronolojiye göre Haziran 1876 sayısında Balkan meselesi ve Dostoyevski'nin siyasi inancı üzerine bir yazı yer aldı. Budala'nın kahramanı Prens Mışkin, Dostoyevski'nin kendi hastalığıyla en yakından ilişkilendirilen karakterdir. BJPsych Open'daki yazıya göre Mışkin, travma ile epilepsinin kesiştiği yerdeki kırılganlığın belki de en çarpıcı örneğidir; Journal of Behavioral Addictions'taki makale ise Mışkin'in nöbet öncesi yaşadığı "ekstatik aura" tasvirini bu olgunun en bilinen anlatımı olarak aktarır. Budala, Mışkin'in iyiliği ile çevresindeki toplumun çıkar ilişkileri arasındaki çatışmayı işler.

Kaynaklar: [1] [4] [2]

Karamazov Kardeşler ve Puşkin Konuşması

Kronolojiye göre Dostoyevski Karamazov Kardeşler'e 1878 yazında başladı ve roman 1879-1880'de Russki Vestnik'te yayımlandı. Haziran 1879'da Vladimir Solovyov ile birlikte Optina Manastırı'na gitti. Cureus'taki incelemeye göre Karamazov Kardeşler Dostoyevski'nin son ve en uzun romanıdır; romanın olay örgüsü, kardeşlerin babası 55 yaşındaki Fyodor Pavloviç Karamazov'un öldürülmesine giden olaylar ve sonrası etrafında döner. İnceleme, Dostoyevski'nin karakterleri aracılığıyla iki büyük felsefi soruyu ele aldığını belirtir: insanın durumu nedir ve hayatımızı nasıl yaşamalıyız? Cureus'taki yazara göre romandaki gayrimeşru oğul Smerdyakov, Dostoyevski'nin nöbet bozukluğunun fiziksel ve psikolojik boyutlarına dair derin ve kişisel anlayışını gösteren bir karakterdir. Kronolojiye göre 25 Mayıs 1880'de Moskovalı yazar ve gazeteciler Dostoyevski onuruna bir ziyafet verdi; 6-7 Haziran'da Moskova'da Puşkin Anıtı'nın açılışı dolayısıyla şenlikler düzenlendi ve Dostoyevski 8 Haziran'da Rus Edebiyatı Sevenler Derneği'nin toplantısında Puşkin üzerine konuşmasını yaptı. Kronolojideki bu tarihler eski takvime göredir; yeni takvime göre konuşma 20 Haziran 1880'e denk gelir. Mektuplarda Dostoyevski, konuşmasının gazetelerde yarattığı tartışmalardan ve onu yayımlama planlarından söz eder.

Kaynaklar: [1] [3]

Epilepsi

Dostoyevski ömrü boyunca epilepsiden muzdaripti. Cureus'taki incelemeye göre yazarın mektupları ve günlükleri nöbetlerin kendisinde yarattığı kaygıyı dokunaklı biçimde anlatır; nöbetler geceleri ve uykuda gelir, fiziksel yaralanmalara yol açar, ardından kafa karışıklığı, uyuşukluk ve konuşma bozukluğu yaşanırdı. İnceleme, Dostoyevski'nin bir defterine düştüğü notu aktarır: "Sabah 8.45'te şiddetli nöbet: düşünceler parça parça, başka yıllara kayma, rüya hâlleri, dalgınlık, suçluluk." Journal of Behavioral Addictions'taki makaleye göre Dostoyevski büyük nöbetlerin yanı sıra 19. yüzyılda Moritz Heinrich Romberg'in tanımladığı "ekstatik aura" denen basit kısmi nöbetler de yaşıyordu. Makale, Dostoyevski'nin yakın arkadaşı Nikolay Strahov'un aktardığı sözlerini alıntılar: Dostoyevski bu anlarda normal koşullarda düşünülemeyecek bir hoşnutluk duyduğunu, kendisiyle ve bütün evrenle mükemmel bir uyum içinde olduğunu ve böyle birkaç saniyelik mutluluk için insanın hayatından on yıl, belki tamamını verebileceğini söylemişti. Cureus'taki yazara göre Dostoyevski'nin kendi nöbetlerine ve romanlarındaki nöbetlere dair bazı tasvirler bugünkü sınıflandırmayla uyuşmaz; yazar, Dostoyevski'nin karakterlerinin nöbetlerini anlatırken edebî bir serbestlik kullandığını düşünür. İnceleme ayrıca Dostoyevski'nin muhtemelen ömür boyu süren sigara alışkanlığının bir sonucu olarak akciğer kanamasından öldüğünü belirtir.

Kaynaklar: [3] [2]

Tartışma: Dostoyevski'nin Hastalığı Nasıl Teşhis Edilmeli?

Dostoyevski'nin hastalığına geriye dönük bir teşhis koymak, bir asırdır tıp ve edebiyat çevrelerini meşgul eden bir tartışmadır. Cureus'taki incelemeye göre [[freud|Sigmund Freud]] 1928'de Dostoyevski üzerine yazdığı vaka yorumunda yazarın, babasının ölümüyle ilgili suçluluk duygusu yüzünden histerik nöbetler geçirdiğini savunmuş ve bu "sözde epilepsinin" muhtemelen nevrozunun bir belirtisi olduğunu, dolayısıyla histero-epilepsi olarak sınıflandırılması gerektiğini yazmıştı. Journal of Behavioral Addictions'taki makale de Freud'un bu yorumunu, Dostoyevski'nin ilk nöbetini babasının ölümünden sonra geçirdiği yolundaki, sonradan sorgulanan bilgiye dayandırdığını belirtir ve yorumun nöbet semiyolojisi incelenerek kolayca çürütülebileceğini savunur; makale Freud'un metnine 1945 tarihli bir baskı üzerinden atıf yapar. Cureus'taki yazar da modern yazarların Freud'un teşhisini reddettiğini ve Dostoyevski'nin gerçekten epilepsi hastası olduğunu düşündüğünü belirtir. Journal of Behavioral Addictions'a göre 1963'te Alajouanine Dostoyevski'nin epilepsisini, ekstatik auraya dayanarak temporal lob epilepsisi olarak yorumladı; Gastaut ise ekstatik auranın varlığını reddedip onu son derece yetenekli ve yaratıcı bir zihnin ürünü saydı. 1980'de ekstatik aurası olan bir hastada temporal bölgede EEG deşarjının kaydedilmesiyle temporal lob görüşü üzerinde uzlaşma oluştu. Ancak makaleye göre bu görüş son yıllarda güçlü biçimde sorgulanmış ve insular korteksin nöbetlerin kaynağı olabileceği öne sürülmüştür; yazarlar ayrıca Dostoyevski'nin epilepsisi ile kumar bağımlılığının ortak bir insular mekanizmaya dayanabileceğine dair kendi görüşlerini açıkça "spekülatif bir kuram" olarak sunar.

Kaynaklar: [3] [2]

Ölüm ve Miras

Kronolojiye göre Dostoyevski 28 Ocak 1881'de (eski takvimle) akşam saat 8.38'de öldü ve 31 Ocak'ta Petersburg'daki Aleksandr Nevski Manastırı Mezarlığı'na halka açık bir cenaze töreniyle defnedildi. Cureus'taki incelemeye göre Karamazov Kardeşler ölümünden yalnızca birkaç ay önce tamamlanmıştı. Dostoyevski'nin mirası edebiyatın sınırlarını aşar. BJPsych Open'daki yazıya göre romanları, psikiyatrinin henüz adını koymadığı ruh hâllerini anlatan vaka notları gibi okunur; yazarlar, Dostoyevski'nin sahte idam, Sibirya'daki çalışma kampı yılları ve kronik hastalık gibi travmalarının iç dünyasını yeniden biçimlendirdiğini ve eserlerinin bu yaranın izini taşıdığını belirtir. Yazıya göre Dostoyevski'nin eserleri psikiyatristlerin, nörologların ve edebiyat araştırmacılarının, özellikle epilepsi, değişmiş bilinç hâlleri ve psikolojik acının tasvirleri bakımından sürekli ilgisini çekmiştir. Journal of Behavioral Addictions'taki makale de yazarın hastalığını yeni nörobiyolojik veriler ışığında yeniden yorumlamaya çalışan çalışmaların bir örneğidir. Dostoyevski'nin özgürlük, suç, suçluluk ve inanç üzerine soruları, 20. yüzyılda [[varolusculuk|varoluşçuluk]] etrafındaki tartışmalarla birlikte de okunur; aynı dönemin öteki büyük Rus romancısı için bkz. [[tolstoy|Tolstoy]].

Kaynaklar: [1] [3] [4] [2]

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Letters of Fyodor Michailovitch Dostoevsky to his Family and Friends, çev. Ethel Colburn Mayne (Londra, 1914) — V. Tchechichin'e dayanan "Chronological Table of Dostoevsky's Life" dahil (Internet Archive)

   Doğum, eğitim, İnsancıklar ve Belinski, Petraşevski davası, 22 Aralık 1849 sahte idamı anlatan mektup, Omsk'tan 22 Şubat 1854 mektubu, Anna Grigoryevna ile evlilik, eserlerin yayın tarihleri, Puşkin konuşması ve ölüm (tarihler eski takvime göredir).

2. D. Tényi, Cs. Gyimesi, N. Kovács, T. Tényi, J. Janszky, "The possible role of the insula in the epilepsy and the gambling disorder of Fyodor Dostoyevsky", Journal of Behavioral Addictions 5/3 (2016), 542-547

   Ekstatik aura, Freud'un histero-epilepsi yorumu, temporal lob tartışması, kumar bağımlılığı ve Wiesbaden-Baden mektubu.

3. J. G. Gamble ve diğ., "Dostoevsky, The Brothers Karamazov, and Epilepsy", Cureus 15/5 (2023), e38602

   Dostoyevski'nin epilepsisi, Freud'un 1928 tarihli vaka yorumu, Karamazov Kardeşler'deki Smerdyakov, ölüm nedeni.

4. H. Kerbage ve P. Courtet, "Trauma, beauty and the divided self: what Dostoevsky offers contemporary psychiatry", BJPsych Open 12/3 (2026), e112

   1849 sahte idamı, Sibirya ve epilepsinin eserlere yansıması, Prens Mışkin ve Raskolnikov üzerine psikiyatrik yorum.