I. Petro (Büyük Petro)

Genel Bakış

I. Petro (Büyük Petro), Rusya'yı çarlıktan imparatorluğa dönüştüren hükümdardır. World History Encyclopedia'ya göre 1682–1721 arasında çar, 1721–1725 arasında imparator olarak hüküm sürdü; ilk donanmayı kurdu, sanayileşmeyi başlattı, eğitim kurumları açtı ve yeni başkent Sankt-Peterburg'u kurdu. TDV İslâm Ansiklopedisi onu, Osmanlı kaynaklarında “Deli” ya da “Koca” sıfatlarıyla anılan ve Rusya'yı imparatorluk aşamasına yükselten “gerçek kurucu ve yeniden yapılandırıcı” olarak tanımlar. Petro'nun Osmanlı ile ilişkisi Azak kuşatmalarından 1711 Prut Savaşı'na uzanır ve Türk tarihi açısından ayrıca önemlidir. Bu madde Petro'yu, reformlarını ve Osmanlı ile ilişkilerini, kaynakların birbirinden ayrıldığı noktalarla birlikte anlatır (Petro sonrası için bkz. Rus İmparatorluğu).

Kaynaklar: [5] [2]

Çocukluk ve Taht Mücadelesi

World History Encyclopedia'ya göre Petro 30 Mayıs 1672'de Moskova'da, Çar Aleksey ile ikinci eşi Natalya Kirillovna Nariškina'nın oğlu olarak doğdu. Ağabeyi Çar Fyodor'un ölümünden sonra Patrik Joakim'in halka kimin çar olması gerektiğini sormasıyla Petro on yaşında çar ilan edildi. Ancak üvey ablası Sofya, tahtın Petro'nun ağabeyi İvan'a verilmesi gerektiğini düşünüyordu. Mayıs 1682'de Sofya'nın destekçileri, Petro'nun ailesinin İvan'ı öldürdüğü söylentisini yayınca Strelets (Rusya'nın ilk profesyonel askerleri) Kremlin'e yürüdü; Petro ile İvan'ın sağ olduğu gösterilmesine rağmen isyan kanlı bir hâl aldı ve Petro'nun ailesine yakın kişiler öldürüldü; bu olay Petro'nun Moskova'ya ve saray hayatına bakışını kalıcı olarak etkiledi. Aynı ay Streletsler, Petro ile İvan'ın birlikte tahta çıkmasını istedi ve Sofya naip oldu. İktidarın tamamen Petro'ya geçişi için kaynaklar farklı tarihler verir: TDV Petro'nun İvan ve Sofya'yı bertaraf ederek 1689'da iktidarı tek başına ele geçirdiğini yazar; birlikte çarlık ise İvan'ın ölümüne (1696) kadar sürmüştür.

Kaynaklar: [5] [2]

Azak Seferleri (1695–1696)

Rusya, Osmanlı'ya karşı Kutsal İttifak'a 1684'te katılmıştı. World History Encyclopedia'ya göre Petro 1695'te Osmanlı'nın Azak kalesine yürüdü; savaş oyunları ile gerçek savaş arasındaki farkı acı biçimde öğrendi. TDV'ye göre 1695'teki doksan beş günlük kuşatma başarısız kalınca Petro Don nehrinde bir donanma oluşturdu ve Azak'ı karadan ve denizden 31.000 asker ve 170 topla kuşatarak 6 Ağustos 1696'da teslim aldı; kalede 7.000 asker vardı. Azak'ın düşmesi Karlofça görüşmelerinde Rusya'nın elini güçlendirdi ve kale 1700 İstanbul Antlaşması'yla Rusya'ya bırakıldı. TDV, 1696–1711 arasında Azak kıyılarında 215 gemi inşa edildiğini ve ilk düzenli Rus donanmasının böylece oluştuğunu yazar.

Kaynaklar: [2] [5] [3]

Büyük Elçilik (1697–1698)

World History Encyclopedia'ya göre Petro 1697'de çok sayıda elçiyle birlikte on sekiz ay süren ve “Büyük Elçilik” olarak bilinen bir Batı Avrupa gezisine çıktı. TDV'ye göre Petro seyahatleri boyunca yurt dışında kendini hemen her konuda yetiştirmeye çalıştı ve yabancı uzmanlardan büyük ölçüde yararlandı. Moskova'ya Avrupa'da gördüklerinden esinlenmiş olarak dönen Petro, World History Encyclopedia'ya göre ilk iş olarak uzun sakalları hedef aldı: sakal bırakmak isteyen herkes vergi ödemek zorundaydı. Ordunun yeni alaylar ve modern üniformalarla yeniden düzenlenmesi de bu dönemde başladı. TDV'ye göre reformlar, Moskova'daki tutucu çevrelerin silahlı kolu olarak kullanılan Strelets askerlerinin kanlı biçimde tasfiyesiyle başladı.

Kaynaklar: [5] [2]

Büyük Kuzey Savaşı ve Poltava

TDV'ye göre sıcak denizlere açılma ihtiyacı Petro'ya iki yön gösteriyordu: kuzeyde İsveç'in, güneyde Osmanlı'nın kapattığı Baltık ve Karadeniz. Petro, Osmanlı'ya göre daha zayıf gördüğü İsveç'le işe başladı. World History Encyclopedia'ya göre Baltık Denizi İsveç'in denetimindeydi ve Petro İsveç Kralı XII. Karl'a savaş ilan etti; Büyük Kuzey Savaşı yirmi bir yıl sürdü (1700–1721). Ruslar 1700'deki Narva Muharebesi'nde çetin bir direnişten sonra yenildi, ama Petro savaşı sürdürdü. 1709'daki Poltava Muharebesi savaşın en önemli ve belirleyici çarpışması oldu: Poltava'yı kuşatan XII. Karl'ın ordusu yenildi. TDV'ye göre yaralanan İsveç kralı Osmanlı topraklarına sığındı. Savaş ancak XII. Karl'ın 1718'deki ölümünden sonra Nystad Antlaşması (1721) ile sona erdi; TDV'ye göre Rusya böylece Baltık Denizi'ne kesin olarak yerleşti.

Kaynaklar: [1] [5] [2]

Prut Seferi (1711)

TDV'ye göre Poltava'dan sonra Osmanlı topraklarına sığınan XII. Karl'ın kışkırtmaları ve Rusya'nın barış şartlarına uymaması üzerine, Kırım Hanı II. Devlet Giray'ın da ısrarıyla İstanbul'daki büyük toplantıda Rusya'ya savaş açılmasına karar verildi (20 Kasım 1710). Rus kuvvetleri, çarla ittifak yapan Boğdan Voyvodası Dimitrie Cantemir'e güvenerek Yaş'a kadar ilerledi; ancak erzak sağlanamadı ve halk Ruslara destek vermekten kaçındı. Prut kıyısında ilerleyen Petro, nehri yüzerek geçen Tatarların saldırısıyla 19 Temmuz 1711'de tamamen kuşatıldı; aynı gece köprüden geçen Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa'nın ordusu da savaşa katıldı. İlk gün Ruslar dayandı, ama ertesi gün Osmanlı toplarının devreye girmesiyle durum umutsuzlaştı. TDV'ye göre Petro, esir düşmesi hâlinde kendisini hükümdar olarak tanımamaları için Senato'ya bir emirname hazırladı. Kançılar yardımcısı Şafirov'un mütareke önerisi ağır bastı; görüşmeler yirmi dört saat içinde sonuçlandı ve antlaşma 21 Temmuz'da imzalandı, 22 Temmuz'da çar tarafından onaylandı. Rus ordusu 23 Temmuz'da topları ve tüfekleriyle, bayrakları açık hâlde serbestçe çekildi.

Kaynaklar: [1] [4]

Prut Antlaşması'nın Hükümleri

TDV'ye göre Prut Antlaşması'nın özgün Türkçe metni mevcut değildir; Rusça metin de bir kopyadır. Esas antlaşmanın İstanbul'da yapılacağını belirten bu belge, bir “mütareke barışı” niteliğindeydi. Buna göre Azak kalesi arazi ve mühimmatıyla iade edilecek; Taygan, Kamenka ve Samara kıyısındaki Yenikale yıkılacak; Rusya Lehistan'a ve Kırım'a bağlı Kazaklara müdahale etmeyecek; tüccarlar İstanbul'a gelip gidebilecek ama elçi sıfatıyla kimse ikamet etmeyecek; Müslüman esirler serbest bırakılacak ve İsveç kralının güvenle ülkesine dönmesine engel olunmayacaktı. TDV, Türkçe ve Rusça metinler arasında farklar bulunduğunu, başlangıçta istenmesi düşünülen Rus toplarının teslimi, Cantemir'in teslimi ve savaş tazminatı gibi maddelerin metne girmediğini belirtir. Antlaşmanın uygulanması sürüncemede kaldı; Osmanlı Rusya'ya iki kez daha savaş ilan etti ve hükümlerin yerine getirilmesi ancak 24 Haziran 1713 Edirne Antlaşması'yla sağlandı. TDV'ye göre Petro'nun Voronej ve Azak'taki on altı yıllık emeği böylece boşa gitti ve Rusya'nın Karadeniz'e açılması en az yarım yüzyıl gecikti.

Kaynaklar: [1] [3]

Sankt-Peterburg

World History Encyclopedia'ya göre Petro'nun en kalıcı mirası arasında yeni başkent Sankt-Peterburg vardır; 1712'de şehir Rusya'nın yeni başkenti yapıldı. Soyluların bu yeni şehirde yaşamaya zorlanması çoğu için ürkütücü bir beklentiydi. World History Encyclopedia bugün şehrin Rusya'nın kültür merkezi ve Avrupa'nın en güzel şehirlerinden biri olduğunu yazar. Petro'nun kurduğu Bilimler Akademisi (Rusya Bilimler Akademisi) ve Sankt-Peterburg Devlet Üniversitesi de aynı kaynağa göre bugün Rusya'nın önde gelen eğitim kurumları arasındadır. TDV, Petro'nun ölümünden sonra II. Petro döneminde (1727–1730) başkentin yeniden Moskova'ya taşındığını not eder.

Kaynaklar: [5] [2]

Devlet ve Kilise Reformları

TDV'ye göre Petro'nun reformlarının birçoğu aslında 17. yüzyılda düşünülmüş ya da yürürlüğe konmuştu; onu ayıran, bunları büyük bir enerji ve süreklilikle, eskiyi kaldırıp yeni kurumlar oluşturacak kadar sert önlemlerle uygulamasıydı. Askerî ıslahat başlıca hedefti; her türlü savaş malzemesini üreten bir sanayi kuruldu ve 1725 hesabıyla devlet gelirlerinin üçte ikisi savunmaya ayrıldı. Soyluları askerî ve mülkî hizmete zorlayan, on dört kademelik Rütbeler Cetveli 1722'de hazırlandı; ülke on bir eyalet ve elli vilayete bölündü. Kilise Kutsal Sinod'a bağlandı ve TDV'ye göre çar bizzat kilisenin başına geçti (sezaropapizm); World History Encyclopedia'nın kronolojisi Ruhani Nizamname'yi 1721'e tarihler. Batı tarzı kılık kıyafet reformu sertlikle uygulandı ve TDV'ye göre 1703'te ilk matbaa açıldı. Senato'nun kuruluşu için kaynaklar farklı tarih verir: World History Encyclopedia 1711, TDV 1718 yılını anar.

Kaynaklar: [2] [5]

İmparatorluk ve Ölüm

Nystad Antlaşması'nın ardından Petro 1721'de imparator unvanını aldı. TDV'ye göre bu unvan Prusya ve Danimarka tarafından hemen kabul edildi; İsveç 1723'te, Avusturya 1742'de, Fransa, İspanya ve İngiltere 1745'te tanıdı; Osmanlı Devleti ise unvanı kalıcı olarak ancak 1774'te resmen tanıdı. TDV, Rusya'nın bu dönemde toplam 15,5 milyonluk bir nüfusa ulaştığını yazar. Petro, 1698'de ilk eşi Evdokiya'dan boşandıktan sonra Litvanyalı köylü bir aileden gelen Marta Skavronskaya ile evlendi; World History Encyclopedia'ya göre çift 1712'de ikinci kez, bu kez açıkça evlendi. Petro, World History Encyclopedia'nın verdiği tarihle 28 Ocak 1725'te öldü ve yerine eşi I. Katerina geçti.

Kaynaklar: [2] [5]

Tartışma: Prut'ta Rüşvet mi, Siyaset mi?

Kuşatılmış bir Rus ordusunun çarla birlikte görece hafif şartlarla serbest bırakılması, TDV'ye göre 18. yüzyılın en çok tartışılan konularından biridir. TDV, Çariçe Katerina'nın ordugâhta bulunabilen bütün nakit, kürk ve mücevheri toplayarak altı arabalık bir hediye hazırladığını ve bunun en az 200.000 duka altın değerinde kabul edildiğini yazar; ancak bu hikâyenin ve Katerina'nın rolünün sonradan abartılarak bir efsaneye dönüştüğünü de vurgular. Yine de ağır hediyelerin barışın beklenmedik hızında önemli bir etken olduğu açıktır. Antlaşmadan sonra Baltacı Mehmed Paşa, çarı esir alma fırsatını kaçırmak ve Rus ordusunu silahlarıyla serbest bırakmakla suçlanarak 20 Kasım 1711'de azledilip Limni'ye sürüldü; kâhyası Osman Ağa ve bazı görevliler idam edildi. Öte yandan bazı tarihçiler, sadrazamın Rusya'yı tamamen ezmenin İsveç'i güçlendireceğini hesaba katan ince bir siyaset izlediğini ileri sürmüştür. TDV, Rus komutanların bile şartların hafifliğine şaştığını aktarır. Bu madde iki açıklamayı da kaynaklarıyla aktarır.

Kaynaklar: [1] [4]

Tartışma: Tarihler ve Takvimler

Petro'nun hayatındaki tarihler kaynaklarda farklı görünebilir; bunun başlıca nedeni takvimdir. Rusya o dönemde Jülyen takvimini kullanıyordu. World History Encyclopedia doğum tarihini 30 Mayıs 1672, ölüm tarihini 28 Ocak 1725 olarak verir; bu tarihler Jülyen takvimine göre verilmiş tarihlerle örtüşür. Gregoryen takvimi kullanan kaynaklar ise on ya da on bir gün sonrasını, yani 9 Haziran 1672 ve 8 Şubat 1725'i kullanır. Bunun dışında gerçek içerik farkları da vardır: Petro'nun iktidarı tek başına ele geçirdiği yıl TDV'de 1689, birlikte çarlığın sona erdiği yıl ise İvan'ın ölüm yılı 1696'dır; Senato'nun kuruluşu World History Encyclopedia'da 1711, TDV'de 1718'dir; Rusya'nın nüfusu TDV'de 15,5 milyon olarak verilir. Bu madde her tarihi kaynağıyla birlikte verir.

Kaynaklar: [5] [2]

Tartışma: Reformlar Toplumu Değiştirdi mi?

Petro'nun reformlarının etkisi tartışmalıdır. TDV'ye göre Petro öldüğünde Rusya'da derin izler bırakan değişiklikler meydana gelmişti; ancak sosyolojik anlamda radikal bir değişimin oluştuğunu ileri sürmek mümkün değildir. Avrupa teknolojisinin uygulanması ve dinî-kültürel hayatı Batı yönünde yeniden şekillendirme çabaları Rus toplumunda Batıcılar ve Slavcılar olmak üzere iki büyük hizbin doğmasına yol açtı; TDV bu süreçte Osmanlı yenileşme hareketleriyle önemli paralellikler görür. Petro sonrası dönemde radikal açılımların bir kısmı yumuşatıldı ya da iptal edildi; örneğin II. Petro döneminde boyarların etkisiyle bazı reformlar durduruldu ve başkent yeniden Moskova'ya taşındı.

Kaynaklar: [2]

Bugüne Mirası

Petro'nun kurduğu Sankt-Peterburg, Bilimler Akademisi ve düzenli ordu ile donanma, Rusya'nın Avrupa siyasetinde büyük bir güç olarak yer almasının temel taşları oldu. Baltık'a çıkış Nystad'la kalıcı hâle gelirken, Karadeniz'e açılma hedefi Prut'ta ertelendi ve TDV'nin vurguladığı gibi en az yarım yüzyıl gecikti; Azak'ın 1711'de Osmanlı'ya geri verilmesi Petro'nun her hedefine ulaşamadığını gösterir. Osmanlı'nın Rusya'nın imparatorluk unvanını ancak 1774'te tanıması da iki devlet arasındaki uzun rekabetin bir göstergesidir (bkz. Osmanlı İmparatorluğu, Rus İmparatorluğu).

Kaynaklar: [5] [1] [2] [3]

Önemli İsimler

• Sofya1682–1689

  Petro'nun üvey ablası; Strelets isyanından sonra naip oldu.

• XII. Karl (Demirbaş Şarl)İsveç Kralı

  Poltava'da yenildi, Osmanlı topraklarına sığındı.

• Baltacı Mehmed Paşa1711

  Prut'ta Petro'nun ordusunu kuşatan sadrazam; sonradan azledildi.

• Dimitrie CantemirBoğdan voyvodası

  Prut seferinde Petro ile ittifak yaptı.

• Peter Şafirov1711

  Prut'ta mütarekeyi öneren ve görüşen Rus diplomat.

• I. Katerina (Marta Skavronskaya)1725–1727

  Petro'nun eşi ve halefi; Prut'taki rolü sonradan efsaneleşti.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 6 Ağustos 1696

  Azak Rusların eline geçti.

• 19–23 Temmuz 1711

  Prut'ta kuşatma, antlaşma ve Rus ordusunun çekilmesi.

• 20 Kasım 1710

  Osmanlı Rusya'ya savaş ilan etti.

• 24 Haziran 1713

  Edirne Antlaşması.

• 28 Ocak 1725 (Jülyen)

  Petro öldü.

• 30 Mayıs 1672 (Jülyen)

  Petro Moskova'da doğdu.

• 1682

  Strelets isyanı; Petro ve İvan birlikte çar, Sofya naip.

• 1684

  Rusya Kutsal İttifak'a katıldı.

• 1689

  Petro, Sofya'yı bertaraf etti (TDV).

• 1695

  Birinci Azak kuşatması başarısız oldu.

• 1697–1698

  Büyük Elçilik.

• 1700

  İstanbul Antlaşması; Büyük Kuzey Savaşı başladı; Narva yenilgisi.

• 1709

  Poltava Muharebesi.

• 1712

  Sankt-Peterburg başkent oldu.

• 1721

  Nystad Antlaşması; Petro imparator unvanını aldı.

• 1722

  Rütbeler Cetveli.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Prut Antlaşması (Kemal Beydilli)

   Savaşın arka planı, Petro'nun kuşatılması, antlaşmanın maddeleri, rüşvet tartışması ve Baltacı'nın akıbeti.

2. TDV İslâm Ansiklopedisi — Rusya (Tarih, Kemal Beydilli)

   Petro'nun iktidara gelişi, reformları, Nystad, imparator unvanının tanınması.

3. TDV İslâm Ansiklopedisi — Azak (Mustafa L. Bilge)

   1695–1696 kuşatmaları, 1700 İstanbul Antlaşması, Azak donanması, 1711 sonrası.

4. TDV İslâm Ansiklopedisi — Baltacı Mehmed Paşa (Münir Aktepe)

   Prut seferini yöneten sadrazam.

5. World History Encyclopedia — Peter the Great (Liana Miate)

   Doğumu, Strelets isyanı, Azak, Büyük Elçilik, Büyük Kuzey Savaşı, reformlar, kronoloji.