Platon

Genel Bakış

Platon (MÖ 428/427 - 348/347), Sokrates'in öğrencisi, Aristoteles'in hocası ve Akademia'nın kurucusu olan Atinalı filozoftur. Stanford Encyclopedia of Philosophy'ye (SEP) göre Platon kendi döneminin olaylarına ve düşünce akımlarına sıkı sıkıya bağlı olsa da sorduğu sorular o kadar derin, onlara yaklaşım stratejileri o kadar düşündürücüdür ki her çağda eğitimli okurlar onu okumaktan etkilenmiştir. SEP, Platon'u Aristoteles, Aquinas ve Kant gibi kendisiyle aynı düzeye konan filozoflarla karşılaştırdığında çok daha keşifçi, eksik biçimde sistematik, yakalanması güç ve oyuncu bulur. Neredeyse yazdığı her şey diyalog biçimindedir; SEP'e göre Platon, kendi döneminde yaygın olan ve kısa süre sonra felsefenin standart yazım biçimine dönüşecek olan doğrudan inceleme türünü hiç kullanmadı. Internet Encyclopedia of Philosophy'ye (IEP) göre Platon'un okulu Akademia, adını Atina surlarının bir buçuk kilometre kadar dışındaki, kahraman Akademos'a adanmış koruluktan alır; "akademik" sözcüğü de buradan gelir. Platon'un doğum ve ölüm tarihleri bile kesin değildir: IEP'ye göre yaygın kabul 428-427'de doğup 348-347'de seksen ya da seksen bir yaşında öldüğü yönündedir, ama Diogenes Laertios'un aktardığı farklı hesaplar doğumu 431'den 427'ye kadar farklı yıllara yerleştirir.

Kaynaklar: [2] [1] [3]

Aile ve Gençlik

Diogenes Laertios'a göre Platon, Atinalı Ariston ile Periktione'nin oğluydu; annesinin soyu yasa koyucu Solon'a, babasınınki ise Kodros'a dayandırılırdı. IEP'ye göre Ariston'un ölümünden sonra Periktione dayısı Pyrilampes ile evlendi; Pyrilampes'in, demokrat kanadın önderi olduğu dönemde Perikles'in yakın çevresinde bulunduğu söylenir. IEP, Platon'un Atina'nın en zengin ve siyasete en çok karışan ailelerinden birinden geldiğini belirtir: annesinin kardeşi Kharmides, 404'te demokrasiyi deviren Otuzlar'ın üyesiydi ve Kharmides'in amcası Kritias Otuzlar'ın önderiydi. Diogenes'e göre Platon'un Adeimantos ve Glaukon adlı iki erkek kardeşi ve Speusippos'un annesi olan Potone adlı bir kız kardeşi vardı. Asıl adı konusunda Diogenes birden fazla rivayet aktarır: Platon, Argoslu güreşçi Ariston'dan beden eğitimi aldı ve iriliği yüzünden bu güreşçiden "Platon" (geniş) adını aldı; asıl adı dedesinden gelen Aristokles'ti. Başkalarına göre ise bu ad üslubunun genişliğinden ya da alnının genişliğinden geliyordu. IEP de Aristokles adının Platon'un mezarındaki iki yazıttan birinde geçtiğini, ama tarihin onu Platon olarak tanıdığını belirtir; Diogenes'in aktardığı mezar yazıtı "Burada tanrısal adam Aristokles yatıyor" diye başlar.

Kaynaklar: [3] [1]

Siyasetten Felsefeye: Yedinci Mektup

Platon'un siyasete bakışını anlatan en ünlü metin Yedinci Mektup'tur; ancak SEP'e göre Platon'a atfedilen mektupların sahihliği araştırmacılar arasında evrensel olarak kabul görmez ve çoğunun ona ait olmadığı neredeyse kesindir. Mektubun yazarı gençliğinde, kendi efendisi olur olmaz kamu hayatına atılmayı düşündüğünü anlatır. Ardından bir devrim oldu ve Otuzlar sorumsuz yöneticiler olarak iktidara geldi; yazarın akrabası ve tanıdığı olan bu kişiler onu yönetime davet etti. Mektuba göre yazar onların devleti adaletsiz bir yaşamdan adil bir yaşama götüreceğini umdu, ama kısa sürede önceki yönetimi altın çağ gibi aratacak işler yaptıklarını gördü. Demokrasi geri dönünce bu kez yetkili bazı kişiler, "dostumuz Sokrates"i hiç hak etmediği dinsizlik suçlamasıyla mahkemeye verdi ve öldürttü. Mektubun yazarı, yaşı ilerledikçe devleti doğru yönetmenin ne kadar güç olduğunu daha iyi gördüğünü, sonunda bütün mevcut devletlerin kötü yönetildiği sonucuna vardığını söyler. Bu yüzden doğru felsefeyi övmek zorunda kaldığını belirtir: ya gerçek filozoflar siyasi iktidara gelecek ya da iktidardakiler felsefeyle uğraşacaktı; yoksa insanlık kötülüklerden kurtulmayacaktı. Bu cümle Devlet'teki ünlü filozof yönetici pasajının neredeyse aynısıdır.

Kaynaklar: [4] [2]

Akademia ve Sicilya

IEP'ye göre Sokrates öldüğünde Platon Atina'dan ayrılıp önce Megara'da kaldı, sonra belki Kirene, İtalya, Sicilya ve hatta Mısır'a gitti. Yedinci Mektup'a göre İtalya ve Sicilya'ya ilk gidişinde "yaklaşık kırk" yaşındaydı. IEP'ye göre Siraküza'da tiran I. Dionysios'un kayınbiraderi Dion'un hocası oldu. Döndükten sonra Akademia'yı kurdu ve iki Sicilya gezisi dışında hayatının geri kalanını burada geçirdi. I. Dionysios ölüp oğlu II. Dionysios tahta çıkınca Dion, genç tiranı Platon'u çağırmaya ikna etti; IEP'ye göre altmışlarındaki Platon buna tam olarak inanmasa da gitti. Ancak birkaç ay içinde Dion isyan suçlamasıyla sürgün edildi ve Platon tiranın "özel misafiri" olarak fiilen ev hapsine alındı. Platon bir kez daha, Tarentumlu Pythagorasçı devlet adamı Arkhytas'ın da ricasıyla Siraküza'ya döndü; tiran onu yine fiilen hapsetti ve ancak dostlarının yardımıyla kurtulabildi. IEP'ye göre Dion sonradan Siraküza'yı ele geçirdi ama kısa sürede öldürüldü ve Sicilya kaosa sürüklendi. Siyasetten bıkmış olabilecek Platon hayatının son on üç yılını Akademia'da geçirdi. IEP, Platon'un diyaloglarındaki matematik merakında ve bazı siyasi ideallerinde Pythagorasçı etkilerin özellikle belirgin olduğunu belirtir.

Kaynaklar: [1] [4]

Tartışma: Platon Ne Zaman Köle Oldu?

Diogenes Laertios'un aktardığı rivayete göre Platon Siraküza'da I. Dionysios'a bir yöneticinin erdemde de üstün olmadıkça kendi başına en iyi amaç olamayacağını söyleyince tiran öfkelendi. Önce onu öldürtmek istedi, Dion ve Aristomenes onu vazgeçirince Platon'u o sırada elçi olarak gelmiş Spartalı Pollis'e köle olarak satması için teslim etti. Pollis onu Aigina'ya götürüp satışa çıkardı. Diogenes'e göre Aigina'da Atinalıların adaya ayak basınca yargılanmadan öldürülmesini öngören bir yasa vardı; ama biri şaka yollu suçlunun bir filozof olduğunu söyleyince mahkeme onu serbest bıraktı. Sonra Kireneli Annikeris onu yirmi ya da otuz minaya satın alıp Atina'ya gönderdi. Diogenes'e göre Annikeris dostlarının gönderdiği parayı geri çevirdi; başka bir rivayete göre bu parayla Platon'a Akademia'daki küçük bahçeyi satın aldı. IEP bu hikâyeleri geç antikçağdan kalma "şüpheli öyküler" olarak nitelendirir. 2024'te İtalyan haber ajansı ANSA'nın aktardığına göre, Pisa Üniversitesi'nden Graziano Ranocchia, İtalya Ulusal Araştırma Konseyi ile yürütülen "Greek Schools" projesinin ara sonuçlarını açıkladı. Herculaneum'da MS 79'da Vezüv patlamasıyla kömürleşen papirüslerden Gadaralı Filodemos'un Akademia tarihine dair metninde yeni okunan sözcüklere göre Platon, Spartalıların adayı ele geçirdiği 404'te ya da Sokrates'in ölümünün hemen ardından 399'da Aigina'da köle olarak satılmıştı. Ranocchia'ya göre o zamana kadar bu olayın 387'de Sicilya'da gerçekleştiği düşünülüyordu. ANSA, papirüsün çözümlenmesinin henüz başlangıç aşamasında olduğunu ve 2026'da tamamlanacağını belirtir; bu nedenle yeni okumalar kesinleşmiş sonuçlar olarak görülmemelidir.

Kaynaklar: [3] [1] [6]

İdealar Kuramı

SEP'e göre Platon felsefesindeki en temel ayrım, güzel (iyi, adil, eşit, büyük) görünen pek çok gözlemlenebilir nesne ile güzelliğin (iyiliğin, adaletin, birliğin) gerçekte ne olduğu olan tek nesne arasındaki ayrımdır; bu çok sayıdaki güzel şey güzelliklerini o tek nesneden alır. Yazarlar bu terimlerin ve "İdealar" ya da "Formlar" sözcüklerinin yüce konumunu vurgulamak için onları büyük harfle yazar. IEP'ye göre orta dönem diyaloglarındaki Sokrates, erken dönemin bilgisizlik itirafının aksine yanılmaz insan bilgisinin mümkün olduğunu kabul eder; bu da yalnızca düşünceyle erişilebilen duyuüstü bir alanda var olan Formlar ya da İdealarla özel bir tür bilişsel temas sayesinde mümkündür. Menon'da Platon, ruhların ölümsüz olduğunu ve doğumdan önce var olduğunu, bütün bilginin bu önceki varoluştan anımsandığını öne sürer; IEP'ye göre Sokrates diyaloğun en ünlü pasajında Menon'un kölesine geometri bilgisini "anımsatır". IEP, anımsama ve ruh göçü öğretisinin erken dönem diyaloglarında hiç izine rastlanmadığını vurgular. SEP'e göre Platon kuramın güçlüklerinin farkındaydı: Parmenides'te Formların nasıl bilinebileceği ve onlardan çelişkiye düşmeden nasıl söz edilebileceği, Theaitetos'ta bilmenin ne olduğu soruları ortaya atılır ama açıkça yanıtlanmaz.

Kaynaklar: [2] [1]

Mağara Benzetmesi ve Eğitim

Devlet'in yedinci kitabında Sokrates, insan doğasını eğitim ve eğitimsizlik bakımından bir benzetmeyle anlatır: insanlar çocukluklarından beri bacakları ve boyunları zincirli olarak, girişi ışığa açık bir yeraltı mağarasında oturmaktadır. Çevirmen Paul Shorey'nin notuna göre mağara imgesi, duyusal algı dünyası ile düşünce dünyası arasındaki karşıtlığı başka bir orantıyla gösterir: mağaradaki ateş ve gölgeler, güneşe ve duyuların "gerçek" nesnelerine karşılık gelir. Dışarı çıkıp ışığı gören biri mağaraya dönerse, gözleri henüz karanlığa alışmadan gölgeleri değerlendirmeye kalkıştığında alay konusu olacaktır; mağaradakiler onları çözüp yukarı çıkarmaya çalışanı ellerine geçirip öldürebilselerdi öldürürlerdi. Shorey bu ayrıntıyı "Sokrates'in akıbetine açık bir gönderme" olarak niteler. Devlet'e göre eğitim, bazılarının iddia ettiği gibi bilgiyi kör gözlere görme yerleştirir gibi ruha yerleştirmek değildir; ruhtaki bilme gücü, ancak bütün bedenle birlikte ışığa çevrilebilen bir göz gibidir ve ruh, varlığın en parlak bölgesini seyre dayanabilene kadar oluş dünyasından çevrilmelidir. IEP'ye göre güneş ve iyi benzetmesi ile bölünmüş çizgi benzetmesi altıncı kitapta, mağara ise yedinci kitapta yer alır ve orta dönemin bilgi anlayışını birlikte ifade eder.

Kaynaklar: [5] [1]

Devlet ve Siyaset

Devlet'te Sokrates, filozoflar devletlerde kral olmadıkça ya da kral ve yönetici denenler felsefeyle ciddi biçimde uğraşmadıkça, siyasi güç ile felsefi zekâ bir araya gelmedikçe devletlerin, hatta insan soyunun dertlerinin bitmeyeceğini söyler. Aynı eserin beşinci kitabında devletin korunması bakımından kadınların ve erkeklerin aynı doğaya sahip olduğu, aralarındaki farkın yalnızca birinin daha zayıf, diğerinin daha güçlü olması olduğu sonucuna varılır; bazı kadınlar koruyucu niteliklerine sahiptir, bazıları değildir. SEP'e göre Platon'un konuşmacıları ve diyalogların biçimi eserden esere değişir: Sokrates neredeyse bütün diyaloglarda konuşur, ama antik tanıklıklara göre Platon'un son eserlerinden biri olan Yasalar'da hiç görünmez. Yasalar, adı verilmeyen bir Atinalı ile biri Giritli, biri Spartalı iki kurgusal karakter arasında geçen bir tartışmadır. SEP, Platon'un pek çok diyaloğunda yalnızca okuru bir tartışmaya çekmeye değil, betimlediği toplumsal ortam hakkında yorum yapmaya da çalıştığını belirtir. IEP'nin aktardığı Sicilya deneyimi, Devlet'teki filozof yönetici idealinin pratikte uygulanmasının ne kadar güç olduğunu da gösterir: II. Dionysios'u bir filozof yöneticiye dönüştürme girişimi, Dion'un sürgünü ve Platon'un fiilen tutsak edilmesiyle sonuçlandı.

Kaynaklar: [5] [2] [1]

Diyalogların Sıralanması

Platon'un eserlerinin kronolojisi tartışmalıdır. IEP, üslupbilim ile içerik çözümlemesini birleştiren yaygın bir sıralamayı şöyle verir: erken dönem (Sokrates'in ölümünden sonra, 387'deki ilk Sicilya gezisinden önce) Savunma, Kharmides, Kriton, Euthydemos, Euthyphron, Gorgias, Büyük ve Küçük Hippias, İon, Lakhes, Lysis, Protagoras ve Devlet'in ilk kitabı; erken-geçiş dönemi (yaklaşık 387-380) Kratylos, Menexenos ve Menon; geç dönem (yaklaşık 355-347) Sofist, Devlet Adamı, Philebos, Timaios, Kritias ve Yasalar. SEP de Yasalar'ın son eserlerden biri olduğunu ve Sofist, Devlet Adamı, Timaios, Kritias ve Philebos ile birlikte üslup bakımından ayrı bir grup oluşturduğunu belirtir. Bu altı diyaloğun yalnızca Platon'un Yunancasını okuyanların görebileceği üslup özellikleriyle öteki eserlerden ayrıldığı 19. yüzyılda fark edilmiş, sonradan bilgisayar sayımları bu çalışmalara yardımcı olmuştur. Ancak SEP'e göre bu grubun felsefi bakımdan ötekilerden keskin biçimde ayrılıp ayrılmadığı açık değildir ve Platon bu eserleri ayrı bir bileşen olarak görmeye teşvik etmez; örneğin Sofist'i Theaitetos'a bağlar. IEP'ye göre eserlerin günümüze ulaşmasında da ilginç bir durum vardır: Timaios dışında Platon'un eserleri Ortaçağ'a kadar Batı dünyasında kayıptı ve Orta Doğu'daki Müslüman âlimler tarafından korundu. 1578'de Henri Estienne (Stephanus) diyalogların bir baskısını yayımladı; bugün kullanılan sayfa numaraları onun baskısına dayanır.

Kaynaklar: [1] [2]

Ölümü ve Mezarı

Diogenes Laertios'a göre Hermippos, Platon'un 108. Olimpiyat'ın ilk yılında, seksen bir yaşındayken bir düğün şöleninde öldüğünü söyler; Neanthes ise onu seksen dört yaşında öldürür. Diogenes ayrıca Platon'un vasiyetini aktarır: vasiyetnamede dört ev kölesinin adı geçer, "kimseye borcum yok" denir ve vasiyetin yürütücüleri arasında yeğeni Speusippos da sayılır. IEP'ye göre Diogenes, Platon'un kurduğu okulda gömüldüğünü yazar, ama mezarı arkeolojik kazılarla henüz bulunamamıştır. ANSA'nın 2024'te aktardığına göre Ranocchia, Filodemos papirüsündeki yeni okumaların mezarın Akademia'nın özel bir bölümünde, Musalar tapınağının yakınında Platon'a ayrılmış bir bahçede olduğunu düşündürdüğünü söyledi. Aynı açıklamaya göre metin Platon'un son gecesinden de söz eder: Platon yüksek ateş içindedir ve Trakyalı bir kadının çaldığı flütün yatıştırması beklenirken, Mezopotamya'dan gelmiş Keldani bir konuğun önünde müzisyenin ritim duygusunun zayıflığını eleştirir. ANSA, Akademia'nın MÖ 86'da Romalı diktatör Sulla tarafından yıkıldığını da belirtir. Bu yeni okumaların bilimsel yayınlarla doğrulanması beklenmektedir; şimdilik bir araştırmacının basına açıkladığı ara bulgular niteliğindedir.

Kaynaklar: [3] [1] [6]

Etkisi

SEP'e göre Platon'un eserleri, okura daha fazla iş bırakacak biçimde tasarlanmıştır; Euthyphron, Lakhes, Kharmides, Euthydemos, Theaitetos ve Parmenides bunun en belirgin örnekleridir. Bu açık uçlu yapı, onun etkisinin neden tek bir öğretiyle sınırlı kalmadığını da açıklar. Akademia Platon'dan sonra da sürdü: Diogenes Laertios'un aktardığı halef zincirine göre Platon Eski Akademia'nın kurucusudur ve okul Speusippos, Ksenokrates, Polemon, Krantor ve Krates üzerinden Orta Akademia'nın kurucusu Arkesilaos'a uzanır. Akademia'nın en ünlü öğrencisi [[aristoteles|Aristoteles]] oldu; hocası [[sokrates|Sokrates]] ise Yasalar dışındaki neredeyse bütün diyaloglarda başkonuşmacıdır. IEP'nin kaynakçasında da anıldığı gibi, Platon'un Akademia'da yazıya geçirmediği "yazılı olmayan öğretiler" bulunup bulunmadığı, Harold Cherniss'in 1945 tarihli çalışmasından beri tartışılan bir sorudur. Platon'un hayatı ve eserleri, [[atina-sparta|Atina ile Sparta]] arasındaki savaşın ve ardından gelen iç çatışmaların izlerini taşır; Yedinci Mektup'ta anlatılan hayal kırıklığı, ister Platon'un kendisinin ister bir öğrencisinin kaleminden çıkmış olsun, onun siyaset felsefesinin hangi deneyimlerden doğduğunu anlatan en etkili metin olmayı sürdürür.

Kaynaklar: [2] [1] [3]

Kilit Olaylar Kronolojisi

• MÖ ~427

  Atina'da doğdu.

• MÖ 399

  Hocası Sokrates idam edildi.

• MÖ ~387

  Atina'da Akademia'yı kurdu.

• MÖ ~367

  Aristoteles Akademia'ya öğrenci olarak katıldı.

• MÖ 367 ve 361

  Syrakusa'ya siyasi girişimlerde bulundu; ikisi de başarısız oldu.

• MÖ ~347

  Atina'da öldü; "Yasalar" tamamlanmamış kaldı.

• MÖ 86

  Sulla'nın kuşatması sırasında Akademia zarar gördü.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Internet Encyclopedia of Philosophy — "Plato"

   Doğum ve ölüm tarihlerindeki belirsizlik, ailesi, Aristokles adı, Akademia'nın kuruluşu, Sicilya gezileri, diyalogların tarihlendirilmesi, anımsama, İdealar kuramı, eserlerin aktarımı.

2. Stanford Encyclopedia of Philosophy — "Plato" (Richard Kraut)

   Diyalog biçimi, mektupların sahihliği tartışması, İdealar, Parmenides ve Theaitetos'taki açık sorular, üslupbilim ve geç dönem diyalogları.

3. Diogenes Laertios, Ünlü Filozofların Yaşamları, III. kitap (çev. R. D. Hicks, Loeb 1925)

   Soyu, doğumu ve ölümü, Platon adının kökenine dair rivayetler, Aigina'da köle olarak satılması ve Annikeris, mezar yazıtları.

4. Platon, Yedinci Mektup (çev. R. G. Bury, Perseus Digital Library)

   324b-326b: gençlikte siyasete atılma isteği, Otuzlar, Sokrates'in idamı ve filozof yöneticiler düşüncesi.

5. Platon, Devlet (çev. Paul Shorey, Perseus Digital Library)

   V.456a (kadın koruyucular), V.473d (filozof yöneticiler), VII.514a-518c (mağara benzetmesi ve eğitim).

6. ANSA — "Herculaneum papyri reveal Plato's burial place" (23 Nisan 2024)

   Pisa Üniversitesi'nden Graziano Ranocchia'nın Filodemos'un Akademia tarihi papirüsüne dair açıkladığı ara sonuçlar.