Marie Curie

Genel Bakış

Marie Curie (1867-1934), radyoaktivite araştırmalarının öncüsü olan Polonya doğumlu Fransız fizikçi ve kimyacıdır. American Institute of Physics'in (AIP) hazırladığı sergiye göre gizemli element radyumu keşfetmesi, bilim insanlarının madde ve enerji hakkındaki düşüncelerinde derin değişikliklerin kapısını araladı ve tıbbi bilgi ile hastalıkların tedavisinde yeni bir dönem açtı. NobelPrize.org'a göre Curie, 1903'te eşi Pierre Curie ve Henri Becquerel ile Fizik Ödülü'nü paylaştı ve 1911'de Kimya Ödülü'nü alarak iki Nobel Ödülü kazanan ilk kişi oldu. Hayatı, bir yandan büyük bilimsel başarılarla, öte yandan dönemin kadınlara ve yabancılara yönelik önyargılarıyla şekillendi: 1911'de Fransız Bilimler Akademisi'ne seçilemedi ve aynı yıl özel hayatı ulusal bir basın skandalına dönüştü. AIP'ye göre radyasyonun sağlığa etkileri o dönemde tam anlaşılmamıştı; Curie'nin ölümüne yol açan kan hastalığı büyük olasılıkla uzun yıllar radyoaktif maddelere maruz kalmasının sonucuydu. Kurduğu Radyum Enstitüsü, bugünkü Institut Curie'nin temelini oluşturur. Fizik tarihindeki öteki dönüm noktaları için bkz. [[newton|Isaac Newton]] ve [[einstein|Albert Einstein]].

Kaynaklar: [1] [2] [3] [4]

Varşova'da Gençlik

AIP'ye göre "Madam Marie Curie" olarak tanınacak kadın 7 Kasım 1867'de Varşova'da Maria Skłodowska adıyla doğdu; ailesi ve dostları ona Manya derdi. Varşova o sırada Rus çarının denetimindeki bir eyalet kentiydi ve Skłodowskiler, artık var olmayan bir ulusun yurtseverleri olarak Polonya kültürünü ne pahasına olursa olsun korumaya kararlıydı. Babası Polonya yanlısı görüşleri yüzünden iyi bir öğretmenlik görevinden uzaklaştırıldı ve aile maddi sıkıntı çekti. Manya 11 yaşına gelmeden en büyük ablası tifüsten, annesi tüberkülozdan öldü; buna karşın 15 yaşında liseyi en yüksek dereceyle bitirdi. NobelPrize.org'un aktardığı biyografiye göre bir öğrenci devrimci örgütüne katılan Maria, o sırada Avusturya yönetimindeki Krakov'a gitmeyi ihtiyatlı buldu. AIP'ye göre kadınların Varşova Üniversitesi'nde okumasına izin verilmediğinden Maria ve ablası Bronya, çarın polisinden gizlenmek için geceleri ve sürekli değişen yerlerde toplanan "gezici üniversite"ye katıldı. Kardeşler bir anlaşma yaptı: Maria mürebbiyelik yaparak Bronya'nın Paris'teki tıp eğitimine destek olacak, Bronya meslek kazanınca da Maria'nın eğitimini destekleyecekti.

Kaynaklar: [1] [2]

Mürebbiyelikten Sorbonne'a

AIP'ye göre Maria üç yıl Varşova'ya 150 kilometre uzaklıktaki bir köyde, bir şeker pancarı fabrikası sahibinin çocuklarına öğretmenlik yaptı; boş zamanlarında, Rus yetkilileri öğrenirse cezalandırılma riskine rağmen Polonyalı köylü işçilerin çocuklarına okuma yazma öğretti. Ruslar Polonyalıların laboratuvar bilimi öğretmesini yasaklamıştı, ama fabrikadaki bir kimyacı ona bazı dersler verdi. 1889'da Varşova'ya dönen Maria, pazar günleri ve akşamları, aslında Polonyalı bilim insanlarını yetiştiren yasa dışı bir laboratuvar olan bir "müze"de gizlice kimya çalıştı. 1891 sonbaharında ekonomi sınıfında Paris'e giden Maria, Sorbonne'a adının Fransızca biçimiyle, Marie olarak kaydoldu. AIP'ye göre öteki öğrenciler kadar hazırlıklı olmamasına rağmen fizik ve matematikte yüksek lisans derecelerini yalnızca üç yılda tamamladı; derslerine o kadar yoğunlaşıyordu ki zaman zaman yemek yemeyi unutuyordu. Fizikteki başarısı ona bir burs kazandırdı ve Ulusal Sanayiyi Teşvik Derneği onu farklı çeliklerin manyetik özelliklerini incelemesi için görevlendirdi; bu çalışma için bir laboratuvara ihtiyacı vardı.

Kaynaklar: [1]

Pierre Curie

AIP'ye göre Marie, bir laboratuvarı olduğu için 1894 baharında Paris Belediyesi Endüstriyel Fizik ve Kimya Okulu'nda laboratuvar şefi olan Pierre Curie ile tanıştırıldı. Pierre'in laboratuvar olanakları zayıftı, ama Marie'nin orada çalışmasına izin verdi. Marie'den yaklaşık on yaş büyük olan Pierre manyetizma ve kristaller üzerine önemli keşifler yapmış, ama doktora tezini tamamlamaya hiç uğraşmamıştı. İlişkileri derinleştikçe Pierre, Marie'yi kalıcı olarak Polonya'ya dönmek yerine bilim çalışmalarını Paris'te sürdürmeye ikna etti; Marie de onu manyetizma araştırmasını yazıp doktora derecesi almaya ikna etti. İkili Temmuz 1895'te evlendi. AIP'ye göre Marie sonraki iki yılda çelikler üzerine araştırmasını tamamladı ve sonuçlarını Eylül 1897'de ilk kızları Irène'i doğurmadan kısa süre önce teslim etti. Emekli bir hekim olan Pierre'in babası onlarla birlikte yaşamaya başladı ve Irène'in büyütülmesine yardım etti. Marie, kendisine bilim doktorası kazandıracak bir araştırma konusu aramaya başladı; AIP'ye göre dünyada henüz hiçbir kadın bu dereceyi tamamlamamıştı.

Kaynaklar: [1]

Radyoaktivite, Polonyum ve Radyum

AIP'ye göre Aralık 1895'te Wilhelm Röntgen'in katı cisimlerden geçebilen ışınları keşfetmesinden birkaç ay sonra Henri Becquerel, uranyum içeren minerallerin de ışın yaydığını buldu. Bilim insanları X ışınlarına yönelirken daha zayıf görünen Becquerel ışınlarını büyük ölçüde görmezden geldi; Marie ise bu ışınları incelemeye karar verdi. Pierre'in ve kardeşi Jacques'ın icat ettiği hassas "Curie elektrometresi" ile yaptığı ölçümlerde, ışınların şiddetinin yalnızca bileşikteki uranyum miktarına bağlı olduğunu buldu; bu da ışımanın atomun içindeki bir şeyden kaynaklandığını düşündürüyordu. Toryum bileşiklerinin de ışın yaydığını bulan Marie, bu davranışı anlatmak için "radyoaktivite" terimini türetti. AIP'ye göre uranyumca zengin zift cevheri (pitchblende), içindeki uranyumla açıklanamayacak kadar fazla radyoaktivite gösteriyordu; Marie bunun bilinmeyen, son derece radyoaktif bir element içerdiği sonucuna vardı ve Pierre kristal çalışmalarını bırakıp ona katıldı. Temmuz 1898'de ilk keşiflerini Marie'nin vatanı onuruna "polonyum", Aralık'ta ikincisini Latincede "ışın" anlamındaki kelimeden "radyum" olarak duyurdular. AIP'ye göre Marie'nin onda bir gram saf radyum klorür elde etmesi üç yıldan fazla sürdü; NobelPrize.org'a göre radyumu saf metal olarak 1910'da üreterek yeni elementin varlığını kesin biçimde kanıtladı. Polonyumu ise hiçbir zaman saf olarak ayıramadı.

Kaynaklar: [1] [3]

İlk Nobel ve Mittag-Leffler

AIP'ye göre Marie 1903'te doktora tezini tamamlayarak Fransa'da doktora derecesi alan ilk kadın oldu; sınav kurulu çalışmasının bilime önceki bütün tezlerden daha fazla katkı yaptığını açıkladı. Aynı yıl Fransız Bilimler Akademisi Fizik Nobeli için Henri Becquerel ile Pierre Curie'yi aday gösterdi, ama Marie'yi göstermedi. AIP'ye göre aday gösterme kurulunun üyesi ve kadın bilim insanlarının savunucusu olan İsveçli matematikçi Magnus Gösta Mittag-Leffler durumu Pierre'e yazdı; Pierre yanıtında, radyoaktivite araştırmasına verilen ve Marie'nin belirleyici rolünü tanımayan bir Nobel'in büyük bir haksızlık olacağını açıkça belirtti. Bunun üzerine Marie'nin 1902'deki bir adaylığı 1903 için geçerli sayıldı. NobelPrize.org'a göre Curie çifti, Becquerel'in keşfettiği kendiliğinden ışıma üzerine çalışmalarıyla ödülün yarısını paylaştı, öteki yarısı Becquerel'e verildi. AIP'ye göre gerekçe, polonyum ve radyumun keşfinden özellikle söz etmeyecek biçimde dikkatle yazılmıştı; komitedeki kimyacılar bu keşfin ileride bir Kimya Nobeli'ni hak edebileceğini savunuyordu ve elementler henüz görülemeyecek kadar küçük miktarlarda ayrılabilmişti. AIP'ye göre ödülün ardından Pierre Sorbonne'da profesör oldu ve Nobel kazanan ilk kadın olan Marie "laboratuvar şefi" olarak işe alındı; ikisi de hastalık ve yoğunluk yüzünden geleneksel Nobel konferansını ancak 1905'te verebildi.

Kaynaklar: [1] [2]

Pierre'in Ölümü ve Sorbonne Kürsüsü

AIP'ye göre 19 Nisan 1906 yağmurlu bir gündü. Pierre öğle yemeğindeki bir toplantının ardından yayıncısına gitti, ama grev yüzünden kapıları kapalı buldu; aceleyle karşıya geçerken askerî üniforma yüklü, yaklaşık altı tonluk atlı bir yük arabasının altında kalarak anında öldü. Marie haberi ancak akşam aldı. AIP'ye göre cenazenin ertesi günü, Pierre'in ağabeyi Jacques'ın cesaretlendirmesiyle işine döndü ve Fransız hükümetinin önerdiği devlet aylığını, kendisini ve çocuklarını geçindirebileceğini söyleyerek reddetti. Sergide aktarılan sözlerine göre darbeyle ezilmiş, geleceğe bakamaz hâldeydi, ama kocasının onsuz da çalışmayı sürdürmesi gerektiğini söylediğini unutamıyordu. AIP'ye göre 13 Mayıs 1906'da Sorbonne onu Pierre'in kürsüsüne davet etti ve böylece üniversitenin ilk kadın profesörü oldu. NobelPrize.org'a göre Curie, Fen Fakültesi'nde Genel Fizik Profesörü olarak eşinin yerini aldı; bu görevi ilk kez bir kadın üstleniyordu. AIP'ye göre bu dönemde bir başka bilim insanı radyumun bir element değil, kurşun ile helyumun bir bileşiği olduğunu öne sürdü; Marie radyumun gerçekten bir element olduğunu kesin biçimde kanıtlamak için birkaç yıl çalıştı.

Kaynaklar: [1] [2]

Akademi Seçimi ve Langevin Olayı

AIP'ye göre Curie Kasım 1910'da Fransız Bilimler Akademisi'nde boşalan tek fizikçi koltuğuna aday oldu. Başlıca rakibi, telsiz telgrafa katkılarıyla tanınan 66 yaşındaki Édouard Branly'ydi; Marconi'nin 1909'da Fizik Nobeli'ni almasıyla Branly'nin dışarıda kalması pek çok Fransız yurtseveri incitmişti. Sağcı basın Curie'nin Yahudi olduğu ve gerçek bir Fransız olmadığı yolunda yalan söylentiler yaydı; liberal basın onu savunsa da suçlamalar amacına ulaştı ve AIP'ye göre Branly 23 Ocak 1911'de seçimi iki oy farkla kazandı. Bazı popüler anlatılarda farkın tek oy olduğu söylense de AIP sergisi "iki oy" der. AIP'ye göre aynı yıl daha büyük bir skandal patlak verdi: Pierre'in parlak öğrencilerinden, evli ve dört çocuk babası fizikçi Paul Langevin ile Curie arasındaki ilişki dostluğun ötesine geçmişti. 1911 sonbaharında Curie, Langevin ve yaklaşık 20 önde gelen fizikçi Brüksel'deki bir konferanstayken Fransız basını ikisinin yazıştığı mahrem mektupları (ya da bunlara dayalı sahte metinleri) ele geçirdi. AIP'ye göre bazı Yahudi düşmanı gazeteler Curie'yi "yabancı bir Yahudi yuva yıkıcısı" olarak hedef aldı; Fransa'ya döndüğünde Sceaux'daki evinin önünde öfkeli bir kalabalık buldu ve kızlarıyla birlikte Paris'teki dostlarının evine sığındı. AIP'ye göre matematikçi Émile Borel, bakan onu kovmakla tehdit etse de Curie'yi ve kızlarını evinde barındırdı.

Kaynaklar: [1]

İkinci Nobel

AIP'ye göre basın fırtınasının ortasında Curie'ye, bu kez kimyada eşi görülmemiş ikinci bir Nobel Ödülü verildiği bildirildi. Nobel komitesinin etkili üyelerinden İsveçli bilim insanı Svante Arrhenius başlangıçta ödülü bizzat almaya gelmesini teşvik ettiyse de skandal derinleşince adı temize çıkana kadar ödülü almamasını önerdi. Curie buna rağmen ablası Bronya ve kızı Irène ile birlikte 10 Aralık 1911'deki törene katıldı. NobelPrize.org'a göre ödülün gerekçesi, "radyum ve polonyum elementlerinin keşfi, radyumun ayrıştırılması ve bu dikkat çekici elementin doğasının ve bileşiklerinin incelenmesiyle kimyanın ilerlemesine yaptığı hizmetler"di. AIP'ye göre İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi başkanı törende, 1898'deki keşfin atomun doğasına ilişkin bilimsel anlayışı değiştirdiğini, tıpta yeni alanlar açtığını ve Dünya'nın yaşını ölçmeye bile yardım ettiğini anlattı. Curie ertesi günkü konferansında radyoaktivitenin atomlara içkin bir özellik olduğunu ilk kendisinin gördüğünü yeniden vurguladı, ama Rutherford ve başkalarının katkılarını da teslim etti ve Pierre ile ortak çalışmalarının rolünü kabul etti. AIP'ye göre yaşananların bedeli ağır oldu: ağır depresyon ve böbrek sorunları yaşayan Curie, Ocak 1912'nin çoğunu takma adla kaldığı bir klinikte geçirdi, Mart'ta böbrek ameliyatı oldu ve ancak 1912 sonunda işine dönebildi.

Kaynaklar: [1] [3]

Birinci Dünya Savaşı

AIP'ye göre Ağustos 1914'te Almanya Fransa'yı işgal ettiğinde Radyum Enstitüsü'nün personelinin neredeyse tamamı savaş için gönüllü oldu ve bilimsel araştırmalar durdu. Curie, X ışınlarının mermileri, şarapnel parçalarını ve kırık kemikleri göstererek yaralı askerlerin hayatını kurtarabileceğini biliyordu; sorun röntgen cihazlarını cepheye yakın hekimlere ulaştırmaktı. Zengin kişileri otomobillerini bağışlamaya ikna eden Curie, 20 seyyar röntgen istasyonu ve 200 sabit istasyondan oluşan bir ağ kurdu. [[birinci-dunya-savasi|Birinci Dünya Savaşı]] sırasında ilk asistanı olarak gençlik çağındaki kızı Irène'i seçti; AIP'ye göre Irène bir yıl annesinin yanında çalıştı, korkunç yaralar karşısında duygularını belli etmedi ve kısa süre sonra bir röntgen istasyonunu tek başına yönetmeye başladı. Curie ayrıca Radyum Enstitüsü'nde radyumlu minerallerden çıkan radyoaktif gaz radonu içeren küçük cam tüpler hazırladı; hekimler bu tüpleri hastalıklı dokuyu yok etmek için hastaların vücuduna yerleştirdi. NobelPrize.org da Curie'nin savaş sırasında kızı Irène'in yardımıyla radyumun acıları dindirmek için kullanılmasına bizzat kendini adadığını belirtir.

Kaynaklar: [1] [2]

Radyum Enstitüsü ve Amerika

Institut Curie'ye göre Radyum Enstitüsü 1909'da Institut Pasteur ile Paris Üniversitesi'nin Fransa'ya radyoaktivite ve onun tıptaki olası uygulamaları üzerine bir araştırma merkezi kazandırma isteğiyle kuruldu. Enstitü, Marie Curie'nin yönettiği fizik ve kimya laboratuvarı ile hekim Claudius Regaud'nun yönettiği ve radyasyonun biyolojik ve tıbbi etkilerini inceleyen Pasteur laboratuvarını bir araya getirdi; rue d'Ulm'deki binanın inşaatı 1914'te tamamlandı. NobelPrize.org'un biyografisi enstitünün kuruluşunu 1914 olarak verir; iki tarih, Institut Curie'nin aktardığı 1909 kuruluşu ile 1914'te tamamlanan bina arasındaki ayrıma karşılık gelir. Institut Curie'ye göre 1921'de Fondation Curie kuruldu ve 1922'de rue d'Ulm'de radyoterapi dahil yenilikçi kanser tedavileri sunan bir dispanser açıldı. AIP'ye göre savaştan sonra Curie şöhretini enstitüye para toplamak için kullanmaya karar verdi; bir dergi makalesi ABD'de bir "Marie Curie Radyum Kampanyası" başlattı. NobelPrize.org'a göre 1921'de ABD Başkanı Harding, Amerikan kadınları adına ona bir gram radyum hediye etti; 1929'da Başkan Hoover, Varşova'daki laboratuvar için radyum alınması amacıyla bağışlanan 50.000 doları ona sundu. AIP, Curie'nin hikâyesi anlatılırken her şeyi tek başına yapmış gibi gösterildiğini, oysa onun da neredeyse bütün bilim insanları gibi özel ve devlet fonlarına ve yardımcılara dayandığını hatırlatır.

Kaynaklar: [4] [2] [1]

Hastalık, Ölüm ve Miras

AIP'ye göre Curie 1920'de çift taraflı katarakt olduğunu öğrendi; bugün radyasyona maruz kalmanın bu hastalığa yol açabildiği biliniyor. Dört ameliyattan sonra yeniden hassas laboratuvar işleri yapabildi. AIP'ye göre Curie, dönemin öteki araştırmacıları ve sanayicileri gibi radyoaktiviteye maruz kalmanın sağlık etkileri konusunda net değildi; 1920'lerde insanların çoğu düşük düzeyde radyasyonun mikropları öldürdüğüne ve büyümeyi uyardığına inanıyordu ve radyum ile toryum içeren "Tho-Radia" gibi güzellik kremleri dünya çapında satılıyordu. 1925'te Fransız Tıp Akademisi'nin, radyoaktif madde hazırlanan sanayi laboratuvarlarında kurşun perdeler kullanılmasını ve işçilerin kan hücrelerinin düzenli kontrol edilmesini öneren komisyonunda yer aldı; araştırmacıların aynı tehlikeyle karşı karşıya olduğuna inanmasa da enstitü çalışanlarının kan sayımlarının düzenli kontrol edilmesini şart koştu. 1920'de ablası Bronya'ya yazdığı mektupta "Belki radyumun bu sıkıntılarla bir ilgisi vardır, ama kesin olarak söylenemez" demişti. AIP'ye göre 4 Temmuz 1934'te aplastik anemiden öldü; sanatoryum müdürü kemik iliğinin muhtemelen uzun süreli radyasyon birikimi yüzünden tepki vermediğini bildirdi. Curie, Pierre'in yanına gömüldü; 1995'te ikisinin naaşı Paris'teki Panthéon'a taşındı. AIP'ye göre kızı Irène ve damadı Frédéric Joliot-Curie, 1934'te Radyum Enstitüsü'nde yapay radyoaktiviteyi keşfettiler, ama Curie onların 1935 Nobel Kimya Ödülü'nü göremedi. Bilimsel çevresi ve ilgi alanları bakımından Curie'nin çağdaşları için bkz. [[einstein|Albert Einstein]]; AIP'ye göre Curie, Milletler Cemiyeti'nin Entelektüel İşbirliği Komisyonu'na atanan Einstein'a görevi kabul etmesi için mektup yazmıştı.

Kaynaklar: [1]

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. American Institute of Physics, Center for History of Physics — "Marie Curie and the Science of Radioactivity" (Naomi Pasachoff; kısa ve ana sergi)

   Varşova'daki gençlik ve "gezici üniversite", kardeşler arasındaki anlaşma, Paris, Pierre Curie, radyoaktivite, polonyum ve radyum, 1903 Nobeli ve Mittag-Leffler (https://history.aip.org/exhibits/curie/recdis2.htm), Pierre'in ölümü (https://history.aip.org/exhibits/curie/trag1.htm), Akademi seçimi ve Langevin olayı (https://history.aip.org/exhibits/curie/scandal1.htm, scandal2.htm), savaş yılları, Radyum Enstitüsü, sağlık sorunları ve ölümü (https://history.aip.org/exhibits/curie/radinst3.htm).

2. NobelPrize.org — "Marie Curie: Biographical" (Nobel Lectures, Physics 1901-1921)

   Doğumu, eğitimi, Sorbonne'daki görevleri, Radyum Enstitüsü, ödülleri, eserleri ve ölümü.

3. NobelPrize.org — "Marie Curie: Facts" (Kimya Ödülü 1911)

   1911 Kimya Ödülü gerekçesi, iki Nobel kazanan ilk kişi olması, 1910'da radyumu saf metal olarak elde etmesi.

4. Institut Curie — "The legacy of Marie Curie: perpetuating the spirit of a pioneer"

   1909'da Institut Pasteur ile Paris Üniversitesi'nin ortak girişimiyle kurulan Radyum Enstitüsü, Claudius Regaud, 1914'te tamamlanan bina, 1921'de Fondation Curie.