I. Kosova Savaşı

Genel Bakış

I. Kosova Savaşı, Osmanlı Sultanı I. Murad'ın ordusu ile Sırp Knezi Lazar Hrebeljanović'in önderliğindeki Balkan müttefik kuvvetleri arasında 1389'da Kosova Ovası'nda yapıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre bu savaş, Osmanlıların Balkanlarda 20. yüzyılın başlarına kadar sürecek hâkimiyetinin iki önemli dönüm noktasından ilkidir. Savaşta her iki hükümdar da hayatını kaybetti: Murad bir suikast sonucu öldü, Lazar ise esir düştükten sonra öldürüldü. TDV'nin "Murad I" maddesi savaşın Osmanlıların kesin galibiyetiyle sonuçlandığını yazar. Ancak kaynaklar sonuç, tarih, ordu büyüklükleri ve Murad'ın öldürülüş biçimi konusunda birbirinden ayrılır. Savaş, sonraki yüzyıllarda Sırp millî kimliğinin kurucu anlatılarından biri olan Kosova efsanesinin de çıkış noktası oldu. Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi ile dört hakemli makaleye dayanır; kaynakların ayrıldığı noktalar ayrıca belirtilmiştir.

Kaynaklar: [1] [2]

Öncesi: Lazar'ın Yükselişi

TDV'nin "Kosova Savaşları" maddesine göre Stefan Duşan'ın kurduğu Sırp devleti 1355'te onun ölümüyle parçalanmış ve bağımsız feodal prenslikler ortaya çıkmıştı. Morava nehri civarında hâkimiyet kuran Lazar, 1371'de Duşan'ın oğlu Uroş'un ölümüyle önemli bir güç odağı haline geldi. Çirmen zaferinden sonra ise I. Murad'ın hâkimiyetini kabul etmek zorunda kaldı. Halil İnalcık'ın yazdığı "Murad I" maddesine göre 1385'te Murad'a baş eğen Lazar, Osmanlı vasal beylerinin en güçlüsüydü. Rakibi Nikola Altomanović'i Macar kralının yardımıyla yendi ve Yukarı Morava vadisindeki zengin gümüş madenlerini ele geçirdi. Sakson madencileri çalıştırarak elde ettiği gümüşü Dubrovnik tüccarları eliyle İtalya'ya gönderiyor ve büyük bir gelir sağlıyordu. Bu servetle Ravanica başta olmak üzere kiliseler ve manastırlar inşa ettirip kiliseyi kendine bağladı. İnalcık'a göre Sırp kilisesi onu "ulu hükümdar" (samodržac) unvanıyla anmaya başlamıştı. Lazar haraç ödemeyi reddetti ve sultana mektuplarında "kardeşim" diye hitap etmeye başladı.

Kaynaklar: [1] [2]

Savaşın Sebepleri: İsyan mı, Önleyici Sefer mi?

TDV'ye göre kaynaklar genellikle Murad'ın Kosova seferini, 1388'de Osmanlı birliklerinin Ploçnik'te yenilmesine bağlar. Buna karşılık bazı araştırmacılar, Ploçnik'te küçük bir çatışma yaşandığını ve Osmanlıların 1386 Ekim sonlarında Niş'i aldığını, 1388 yenilgisinin ise Bleka'da Bosna Kralı Tvrtko ile yapılan savaşta alındığını ileri sürer. Bu görüşe göre Murad, Lazar ile Tvrtko arasında gizli bir iş birliği olduğunu düşünerek doğrudan Lazar'ın üzerine yürüdü. TDV'ye göre Lazar'ın Osmanlı vasallığından ayrılıp Tvrtko ve diğer bazı despotlarla bir ittifak kurduğu bilgisi son incelemelerde tartışmalı bulunur. Yine de kaynakların tahlili Lazar ile Tvrtko arasında Osmanlı karşıtı bir ittifak oluşturulduğunu gösterir. Ansiklopedi, Murad'ın hareketini bir vasalın açık isyanına karşı bir hareketten çok, Osmanlı sınırlarında belirmesi muhtemel bir tehlikeyi ortadan kaldırmaya yönelik bir sefer olarak yorumlar. İnalcık ise Ahmedî'nin Gazânâme'sine dayanarak, Lazar'ın damadı Vılkoğlu (Vuk Branković) ile Bosna kralının 1387'de Lazar'ı baş kaldırmaya ikna ettiğini aktarır. Murad, Karamanoğlu'na güvenmediği için Anadolu'yu korumak üzere 5000 asker bıraktı ve 1388-1389 kışında Çandarlı Ali Paşa'yı 30.000 askerle Bulgar Çarı Şişman üzerine gönderdi. Bulgaristan'ın itaat altına alınmasından sonra Kosova'ya yüründü.

Kaynaklar: [1] [2]

Ordular ve Savaş Düzeni

TDV'ye göre Lazar farklı milletlerden savaşçıların da yer aldığı ortak birliklerini toplamıştı: Sırp, Boşnak, Hırvat, Arnavut, Bulgar, Macar ve Çek askerleri. İnalcık'a göre Gazânâme, Lazar'ın Katalan, Macar, Çek, Arnavut ve Eflak yardımcı askerleri topladığını kaydeder ve bunu Lazar'ın servetiyle açıklar. Osmanlı ordusunda ise vasal Anadolu beyliklerinin askerleri ile Makedonya'dan Kral Marko ve Bulgaristan'dan Konstantin Dejanović'in birlikleri vardı. Fırat'ın hakemli makalesi, çağdaş Sırp kayıtlarının Osmanlı tarafında yer alan Anadolu beyliklerine dair kısa fakat önemli bilgiler verdiğini vurgular. Asker sayıları konusunda kaynaklar son derece farklıdır. TDV, Osmanlı ordusunun kaynaklarda genellikle çok abartılı gösterildiğini, iki tarafın muhtemelen denk olup her birinin 30.000'i biraz geçtiğini yazar. Uğurlu'nun makalesi, Noel Malcolm'a dayanarak Neşrî'nin Lazar'ın ordusunu 500.000, Oruç Bey'in ise 60.000 olarak verdiğini aktarır. TDV'ye göre Osmanlı merkezinde padişah ve yeniçeriler, sağ kolda Şehzade Bayezid, sol kolda Anadolu beylikleri askerleriyle Şehzade Yakub bulunuyordu. Sırp tarafında merkezde Lazar, sağda damadı Vuk Branković, solda Bosna Kralı Tvrtko'nun askerleri yer alıyordu. İnalcık, Dubrovnik'in top sanayiinin hem Sırplara hem Osmanlılara top sağladığını ve Kosova'da her iki tarafın top kullandığına şüphe olmadığını yazar.

Kaynaklar: [1] [2] [3] [4]

Savaşın Tarihi: 15 mi, 28 Haziran mı?

Savaşın tarihi de tartışmalıdır. TDV'ye göre Batı kaynaklarında 15 Haziran 1389 (19 Cemâziyelâhir 791) genel kabul görür; ancak bu tarih eski (Jülyen) takvime dayandığı için 28 Haziran'a denk geldiği üzerinde de durulur. Fırat'ın incelediği çağdaş Sırp kayıtlarından Božidar, Murad'ın Kosova civarına geldiğini ve muharebenin 15 Haziran'da yapıldığını yazar. Ravanica Manastırı rahiplerinin 14. yüzyıl sonunda kaleme aldığı anonim yazmalara göre de Lazar'ın idamı 15 Haziran günü gerçekleşti. Ünlü'nün makalesine göre Sırplar 15 Haziran'ı hem bağımsızlıklarını kaybettikleri hem de Murad'ı öldürdükleri gün olarak millî bir gün sayıp her yıl anma törenleri düzenledi. Uğurlu'nun makalesi, literatürde 15 Haziran ile 27 Ağustos 1389 arasındaki tarihlerin ağır bastığını, Uzunçarşılı'nın bazı kaynaklara göre 10 Haziran'ı da andığını aktarır. Aynı makaleye göre Sırp tarihçi Olga Zirojević savaş gününü tartışmasız olarak Aziz Vitus günü olan 15 Haziran 1389 (Gregoryen takvimde 28 Haziran) kabul eder. Bu madde, çağdaş Sırp kayıtlarının ve Batı kaynaklarının birleştiği 15 Haziran 1389 (Jülyen takvimi) tarihini esas alır.

Kaynaklar: [1] [3] [5] [4]

Savaşın Seyri

TDV'ye göre savaşın akışı hakkındaki bilgiler çeşitli tartışmalara yol açmıştır. Genel tahliller, Osmanlı ordusunun müdafaada kaldığını ve süvari gücüne sahip Sırp müşterek ordusunun saldırıyı gerçekleştirdiğini gösterir. Enverî ağır süvari hücumundan ve bunların okçularla dağıtıldığından söz eder. TDV'ye göre mücadele üç safhada gerçekleşti: Sırpların ilk saldırıdan sonra dağılması, Vuk Branković ile Tvrtko'nun çekilmesi ve son bölümde Murad ile Lazar'ın ölümü. İnalcık'ın "Murad I" maddesi ise başlangıçta Osmanlı sol kolunun çöktüğünü, fakat sağ koldaki Bayezid'in büyük gayreti sayesinde zaferin kazanıldığını yazar. Lazar'ın oğlu Stefan Lazarević'in biyografı Konstantin Filozof da yenilgiyi açıkça kabul eder ve Sırpların ilk genel saldırıda başarılı olduklarını, fakat "sultanın bir oğlunun kuvvetlerini toplayıp savaşı kazandığını" söyler. TDV, Neşrî'nin savaş hakkında oldukça ayrıntılı bilgi vermekle birlikte savaşın seyrini karıştırdığını, ancak efsanelere boğulmuş Sırp kaynaklarına göre en kullanışlı kaynak olduğunu belirtir.

Kaynaklar: [1] [2]

Murad'ın Ölümü: Birbirinden Ayrılan Anlatılar

Murad'ın nasıl öldüğü konusunda kaynaklar farklı anlatılar sunar. İnalcık'a göre Gazânâme, Murad'ın birkaç hasekisiyle cesetler arasında dolaşırken kendini cesetlerin arasına saklamış Miloş Kobilović tarafından hançerle yaralandığını ve az sonra öldüğünü yazar. TDV'nin "Kosova Savaşları" maddesine göre Osmanlı kaynakları yerdeki yaralılardan birinin bir isteği olduğunu söyleyerek yaklaşma izni aldığını ve gizlediği hançerle sultanı yaraladığını anlatır. Diğer kaynaklardan ayrılan Enverî, hançerleyen Miloş'un daha önce sultanın kulları arasında bulunup sonradan kaçarak Hıristiyanlığa dönen bir Sırp beyi olduğunu, sultanın onu tanıdığı için yanına yaklaşabildiğini yazar. Sırp ve diğer Batı kaynakları ise olayı soylu bir fedai grubunun önceden planladığı bir saldırı olarak görür; bu anlatıda bazı kaynaklarda Macar asıllı denen Miloş sultanı mızrakla yaralar. TDV bu bilgiyi inandırıcılıktan uzak bulur. Fırat'ın aktardığına göre Patrik III. Danilo'nun eserinde ise Murad kalbine aldığı bir kılıç darbesiyle ölür. TDV'nin ulaştığı sonuç, sultanın yanındakilerin savaşın kazanıldığından emin olunca savunmayı gevşettikleri ve padişahın ya tertipli ya da münferit bir suikastla öldürüldüğüdür. Bayezid'in Vuk Branković ile anlaşarak suikastte parmağı olduğu iddiasını ise TDV, Kadı Burhâneddin adına yazılmış Osmanlı karşıtı Bezm ü Rezm'deki imalı bir ifadeye dayanan bir senaryo olarak değerlendirir.

Kaynaklar: [2] [1] [3]

Brankoviç İhanet Etti mi?

Kosova efsanesinin en güçlü motiflerinden biri, Lazar'ın diğer damadı Vuk Branković'in ihanetidir. Uğurlu'nun makalesine göre efsanede üç ana motif vardır: Dünya Krallığı yerine Cennet Krallığı'nı seçen Lazar'ın kutsallığı, Sultan Murad'ı öldüren damadı Miloš Obilić'in kahramanlığı ve savaş sırasında Osmanlı tarafına geçen diğer damadı Vuk Branković'in ihaneti. TDV ise tarihsel kayıtların bu motifi desteklemediğini belirtir. Sırp kaynakları Branković'in ihanet ederek Lazar'ı yalnız bıraktığını yazar; ancak bir Katalan kaynağı onun Lazar'ın ölümünden sonra krallığın başına geçmek için hızla savaş alanından ayrıldığını kaydeder. TDV'ye göre bu güvenilir kaynak karşısında Osmanlı zaferinin Branković'in ihanetiyle kazanıldığı iddiası anlamını yitirir. Branković hem Lazar'ın ölümü hem de ordunun bozulması yüzünden geri çekilmek zorunda kalmıştır. Ansiklopedi, büyük olasılıkla ne onun ne de yine geri çekilen Tvrtko'nun Murad'ın öldüğünden haberdar olduğunu ekler.

Kaynaklar: [4] [1]

Tartışma: Savaşı Kim Kazandı?

TDV'nin "Murad I" maddesi savaşın Osmanlıların kesin galibiyetiyle bittiğini yazar. "Kosova Savaşları" maddesi de kesin askerî başarının Osmanlılarca kazanıldığını, 1411'de Lazar'ın oğlunun yanında bulunan Konstantin'in açık bir dille belirttiğini vurgular. Buna karşılık bazı Sırp kaynakları savaşı büyük bir Sırp zaferi olarak niteler ve bu iddia modern Sırp literatüründe de yer edinmiştir. Daha temkinli görüşe göre savaşın galibi ve mağlubu yoktur. Uğurlu, Zirojević'e dayanarak hangi tarafın galip geldiği konusunda kesin bir sonuca ulaşılamadığını, ağırlıklı görüşün Osmanlı zaferi olduğunu, ancak bazı kaynakların Murad'ın ölümü ve Bayezid'in birliklerini geri çekmesi nedeniyle Balkan birliğinin galip geldiğini ileri sürdüğünü aktarır. Bu karışıklığın bir kaynağı, savaşın hemen ardından yayılan haberlerdir. İnalcık'a göre Tvrtko 1 Ağustos'ta Trogir'e, iki ay sonra da Floransa'ya yazdığı mektuplarda Türklerin bozguna uğradığını müjdeledi. Ekim 1389'da Paris'te Philippe de Mézières de Türklerin tam bir bozguna uğradığını yazdı. Venedik ise Temmuz sonunda hâlâ kesin haber alamadığından yakınıyordu. TDV'ye göre bu haberlerin ortak noktası Murad'ın ölümüdür; sultanın ölümü büyük bir zafer olarak anlaşılmış ve öyle nakledilmiş olmalıdır. İnalcık, Tvrtko'nun mektubunda düşman saflarını yarıp Murad'ın çadırına ulaşan "on iki kahraman"dan söz edildiğini ve bu ifadenin sonraki epik tasvirlerin kaynağı olduğunu belirtir.

Kaynaklar: [1] [2] [4]

Bayezid'in Tahta Çıkışı ve Murad'ın Defni

İnalcık'a göre Murad'ın ölümünün ardından Bayezid savaş meydanında tahta çıkarıldı ve kardeşi Yakub Bey idam edildi. Murad'ın iç organları çıkarıldıktan sonra şehit düştüğü yere gömüldü, cesedi ise Yakub'un cesediyle birlikte Bursa'ya götürülüp Çekirge'deki türbesine defnedildi. Yaralandığı ve öldüğü yere Hüdavendigâr Meşhedi denilen bir türbe yapıldı. Ünlü'nün makalesi de aynı bilgileri verir ve Sırpların sonraki dönemde bu türbenin bahçesine Miloş'un anıtını dikmek için uğraştıklarını, başaramayınca anıtı Kosova sahrasına diktiklerini ekler. İnalcık'a göre Murad'ın ölümü, Bayezid'in tahta çıkışı ve Yakub'un idamı haberi Sivas'a kadar Anadolu'ya yayıldı ve Murad'a bağlılığı kabul etmiş beyler ayaklandı. Lazar'ın halefi Stefan Lazarević ise kısa süre sonra Osmanlı vasalı olarak Bayezid'in seferlerine katıldı; Fırat'ın aktardığı Konstantin Filozof kayıtları, Stefan'ın Bayezid'in ordusunda yardımcı kuvvet olarak bulunduğunu gösterir.

Kaynaklar: [2] [5] [3]

Sonuçları

TDV'ye göre savaşın Osmanlılar açısından önemi, yerli feodal beylerin direnişini kırması, güneye inme imkânı sağlaması ve Kuzey Sırbistan'daki hâkimiyetin kapılarını açmasıdır. Uzun vadede Osmanlıların Balkanların güney kesimine yerleşmelerine ve bölgenin sosyal, ekonomik, etnik ve siyasi yapısında önemli değişikliklere zemin hazırladı. Ünlü'ye göre Kosova, Osmanlıların Balkanlarda o vakte kadar bu ölçüde büyük bir müttefik orduya karşı kazandığı ilk zaferdi. Sırplar bu savaşta ağır bir darbe aldı ve bir daha toparlanamadı; Sırp tarihçileri bu günü bağımsızlıklarını kaybettikleri tarih olarak yorumlar. Fırat'ın aktardığı çağdaş Sırp kaynakları da Lazar'ın ülkesini ve Hıristiyanlığı savunurken hem hayatını hem devletinin bağımsızlığını kaybettiğini yazar. İnalcık, Murad'ın temel politikasının Balkanlarda egemen olmak olduğunu ve onun döneminde Rumeli'nin ikinci vatan haline gelerek Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk taslağının ortaya çıktığını vurgular. Yedi yıl sonra Bayezid, Sırp vasallarıyla birlikte [[nigbolu-savasi-1396|Niğbolu]]'da Haçlı ordusunu yenecekti.

Kaynaklar: [1] [5] [3] [2]

Kosova Efsanesi ve Modern Siyaset

Uğurlu'ya göre Kosova efsanesinin oluşum süreci savaştan hemen sonra başladı ve 20. yüzyıla kadar sürdü. Yazılı kaynakların yanı sıra halk anlatıları, şiirler, şarkılar ve Ortodoks kilisesi vaazları efsanenin korunmasına katkıda bulundu. Vuk Stefanović Karadžić'in derlediği halk şiirlerinde savaştan önce Aziz İlyas (Elijah) Lazar'ı ziyaret eder ve ona Cennet Krallığı ile Dünya Krallığı arasında seçim yapması gerektiğini bildirir; Lazar Cennet Krallığı'nı seçer, bir çadır-kilise kurar ve ordusunu komünyona hazırlar. Uğurlu, halk şiirlerinde Miloš'un Murad'ı savaştan önce bıçakladığını, Karadžić versiyonunda ise Murad'ın hemen ölmeyip vasiyette bulunduğunu belirtir. Ünlü'ye göre Sırbistan 1878'de bağımsızlığını ilan ettikten sonra hükümet savaşın 500. yıl dönümünü geniş çaplı kutlamalara dönüştürmek istedi. Osmanlı Devleti bu girişime tepki gösterdi ve bir hafta olarak planlanan program yalnızca 15 Haziran 1889'da bir anma ve temel atma töreni olarak yapıldı. TDV, 1989'da Sırp lider Slobodan Milošević önderliğinde Kosova Ovası'nda düzenlenen 600. yıl dönümü töreninin, Yugoslavya'nın dağılmasına yol açan olayların bir bakıma başlangıç noktası olduğunu yazar. Besim Qeriqi'nin hakemli makalesi de Kosova anlatısının 19. yüzyıl sonunda Sırbistan'da arşiv araştırmalarıyla yeniden gündeme geldiğini, halk şiiri, Sırp Ortodoks Kilisesi, aydınlar ve siyasi liderler aracılığıyla aktarıldığını belirtir. Qeriqi'ye göre Sırp ve Osmanlı anlatılarının her ikisinde de rakamlarda ortak yanlışlıklar ve abartılar bulunur.

Kaynaklar: [4] [5] [1] [6]

Tarihsel Önemi

I. Kosova Savaşı, [[osmanli|Osmanlı Devleti]]'nin bir uç beyliğinden Balkan imparatorluğuna dönüşümünde kilit bir aşamadır. TDV, savaşı Osmanlıların bölgede 20. yüzyıl başına kadar süren hâkimiyetinin iki önemli dönüm noktasından ilki olarak tanımlar; ikincisi, 1448'deki II. Kosova Savaşı'dır. Savaş aynı zamanda tarih ile belleğin nasıl ayrıştığının öğretici bir örneğidir. Çağdaş Sırp kayıtları kısa ve ölçülüdür: tarihi, iki hükümdarın ölümünü ve Lazar'ın idamını kaydeder. Fırat'ın gösterdiği gibi Dubrovnik kronikleri savaştan çok sonra yazılmalarına rağmen olayı çok daha uzun ve ayrıntılı anlatır. Yüzyıllar içinde bu kayıtların üzerine Lazar'ın kutsallığı, Miloš'un kahramanlığı ve Branković'in ihaneti gibi motifler eklendi. Osmanlı tarafında da Gazânâme ve Neşrî gibi kaynaklar rakamları abartmış ve kronolojiyi karıştırmıştır. Kosova'yı anlamak, bu farklı anlatı katmanlarını birbirinden ayırmayı gerektirir. Sonraki Osmanlı-Timur çatışması için bkz. [[ankara-savasi-1402|Ankara Savaşı]].

Kaynaklar: [1] [3]

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — "Kosova Savaşları"

   I. Kosova Savaşı'nın sebepleri, ordular, tarih tartışması (15/28 Haziran), savaş düzeni, Brankoviç ihaneti iddiası, Murad'ın ölümüne dair rivayetler, sonuç ve Sırp millî efsanesi.

2. TDV İslâm Ansiklopedisi — "Murad I" (Halil İnalcık)

   Lazar'ın yükselişi, Ahmedî'nin Gazânâme'si, Murad'ın ölümü ve defni, Venedik ve Paris'teki yankılar, Konstantin Filozof ve Tvrtko'nun mektupları.

3. Oytun Ayberk Fırat, "Çağdaş Sırp ve Dubrovnik Kayıtlarına Göre I. Kosova Savaşı", Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi 36 (2021), s. 83-96

   Hakemli makale: Božidar, İvan, Patrik III. Danilo ve Ravanica yazmaları gibi çağdaş Sırp kayıtları.

4. Mesut Uğurlu, "Kosova Efsanesi", Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi

   Hakemli makale: efsanenin üç motifi (Lazar, Obilić, Branković), Karadžić derlemesi, sonuç tartışması ve ordu rakamları.

5. Mucize Ünlü, "Sırpların I. Kosova Zaferi'nin 500. Yıldönümünü Kutlama Girişimleri"

   Hakemli makale: 15 Haziran anmaları, 1889'daki 500. yıl töreni ve Osmanlı tepkisi.

6. Besim Qeriqi, "The Battle of Kosovo 1389 in Modern Discourse", Eminak 1(49) (2025), s. 211-229

   Hakemli makale: Sırp ve Osmanlı anlatılarının karşılaştırması ve mitin 19. yüzyıl sonundaki inşası.