Nikolaus Kopernik

Genel Bakış

Nicolaus Copernicus (Mikołaj Kopernik, 1473-1543), Güneş'in evrenin merkezinde durduğunu ve Dünya'nın onun çevresinde döndüğünü öne süren matematikçi ve astronomdur. Stanford Encyclopedia of Philosophy'ye (SEP) göre Kopernik, Batlamyus'un yer merkezli modelinin Aristoteles'in bütün gök cisimlerinin düzgün dairesel hareket etmesi gerektiği şartını karşılayamamasından rahatsız olmuş ve bu amaca ancak güneş merkezli bir modelle ulaşabileceğine karar vermişti. Böylece gezegenlerin Güneş'e uzaklıklarının yörüngelerinin büyüklüğüyle doğrudan ilişkili olduğu bir evren tasarladı. SEP, fikrin kendi döneminde çok tartışmalı olduğunu, ancak dünyaya bakışta bir değişimin başlangıcı sayıldığını ve Kopernik'in Bilimsel Devrim'in başlatıcısı olarak görüldüğünü belirtir. Kopernik hayatını bir kilise görevlisi olarak geçirdi ve başyapıtı Gök Kürelerinin Devinimleri Üzerine (De revolutionibus) ancak ölüm yılında yayımlandı. Bu madde SEP, MacTutor ve 2009'da PNAS'ta yayımlanan genetik kimlik tespiti çalışmasına dayanır.

Kaynaklar: [1]

Aile ve Eğitim

SEP'e göre Kopernik 19 Şubat 1473'te, Kraków'dan Toruń'a taşınmış varlıklı bir tüccarın dört çocuğunun en küçüğü olarak doğdu. Toruń 1466'dan beri Polonya tacına bağlıydı; SEP'in ifadesiyle Alman bir ailenin çocuğu Polonya tacının tebaasıydı. Babası 1483'te ölünce çocukları, 1489'da Warmia piskoposu olacak dayıları Lucas Watzenrode himayesine aldı. Kopernik 1491'de Kraków Üniversitesi'ne kaydoldu. SEP, bir derece aldığına dair kayıt olmadığını, ancak üniversitenin matematik, astronomi ve astroloji derslerinin ilgisini uyandırdığını yazar. MacTutor'a göre Kopernik Latince, matematik, astronomi, coğrafya ve felsefe okudu ve adının Latince biçimini Kraków'da kullanmaya başladı. 1495'te dayısı onu Warmia Katedral Kaptanlığı'na bağlı Frombork kanonluğuna seçtirdi; SEP'e göre bu görevle maddi durumu ömür boyu güvenceye kavuştu. 1496'da Bologna'da kilise hukuku okumaya gitti ve astronomi profesörü Domenico Maria Novara'nın evinde kalarak ilk gözlemlerini yaptı. SEP, Bologna'da Yunanca öğrenmesinin önemini vurgular: Batlamyus dahil büyük Yunan astronomlarının eserleri henüz Latinceye çevrilmemişti. Ardından Padua'da tıp okudu; ancak iki yıllık izni üç yıl süren tıp derecesine yetmediği için doktora derecesini Ferrara Üniversitesi'nden kilise hukuku alanında aldı.

Kaynaklar: [1] [2]

Frombork'ta Kanon, Hekim ve Yönetici

SEP'e göre Kopernik İtalya'dan döndükten sonra bir süre Lidzbark'taki piskoposluk sarayında dayısının yanında yaşadı ve 1507'de hastalanan dayısının hekimliğini yaptı. Astronomi çalışmalarını aksattığı için buradan ayrıldı ve 1510'da Frombork'taki kaptanlığa yerleşerek ömrünün geri kalanını orada geçirdi. MacTutor'a göre kasabanın surlarındaki kulelerden birinde oturduğu odalarda bir gözlemevi kurmuştu. SEP, Frombork'un gözlem için elverişsiz konumunun ve kanonluğun ağır sorumluluklarının çalışmalarını zorlaştırdığını belirtir. Kopernik çeşitli mülklerin idaresinden, erzak fonunun yönetiminden, anlaşmazlıkların çözümünden ve hesapların tutulmasından sorumluydu. 1520-1525 arasında Töton Şövalyelerine karşı süren savaşta Batı Prusya adına önderlik etti. MacTutor'a göre Frauenburg (Frombork) kuşatıldığında da gözlemlerini sürdürdü. Aynı zamanda piskoposun ve kaptanlık üyelerinin hekimiydi, Doğu ve Batı Prusya'nın ileri gelenlerine de danışman hekim olarak bakıyordu.

Kaynaklar: [1] [2]

Para Üzerine Risale

SEP'e göre Kopernik yerel parada gördüğü sorun karşısında, paranın değerinin düşürülmesini kınayan ve reform önerileri getiren bir para risalesi kaleme aldı. SEP, bu yazıların hem Prusya'nın hem Polonya'nın yöneticilerince paranın istikrara kavuşturulması girişimlerinde danışıldığını belirtir. MacTutor'a göre savaştan sonraki toparlanma planının bir parçası olarak Kopernik, para reformu için hazırladığı bir planı 1522'de Graudenz Meclisi'ne sundu; ancak meclise katılıp önerilerini güçlü biçimde savunmasına rağmen öneriler uygulanmadı. Bu uğraş, Kopernik'in astronomiyi dar bir uzmanlık olarak değil, kilise yöneticiliği, hekimlik ve kamu işleriyle iç içe yürüttüğünü gösterir. Kopernik'in bu alandaki görüşleri sonraki ekonomi tarihinde sık sık anılır; ancak bu madde, risalenin içeriğini SEP ve MacTutor'un verdiği genel çerçeveyle sınırlı tutmaktadır.

Kaynaklar: [1] [2]

Aristarkhos: Unutulmuş Bir Öncül

Güneş merkezli fikrin Antik Çağ'da bir öncülü vardı. MacTutor'a göre Sisamlı Aristarkhos (MÖ yaklaşık 310-230), güneş merkezli bir evren öneren ilk kişi olarak tanınır ve Güneş ile Ay'ın büyüklük ve uzaklıklarını belirlemeye yönelik öncü girişimiyle de ünlüdür. Ancak Aristarkhos'un bu kuramını yalnızca Arşimet'in Kum Sayıcı adlı eserindeki özet bir ifade ile Plutarkhos'taki benzer bir anmadan biliyoruz. MacTutor, kuramın Yunanlar tarafından kabul görmediğini ve görünüşe göre hiçbir zaman popülerlik kazanmadığını yazar. Aristarkhos'tan günümüze ulaşan kısa bir inceleme ise güneş merkezlilikten söz etmez. SEP de Antik Yunan'da bütün astronomik fikirlerin yer merkezli olmadığını belirtir: Pisagorcular Dünya'nın merkezî bir ateş (Güneş değil) etrafında döndüğünü öne sürmüş, Arşimet de Aristarkhos'un Dünya'nın günlük olarak döndüğünü ve Güneş'in çevresinde dolandığını önerdiğini yazmıştı. SEP'e göre Orta Çağ boyunca İslâm dünyası astronomi düşüncesinin merkeziydi ve İbnü'l-Heysem gibi bilginler Batlamyus'u sert biçimde eleştirmişti.

Kaynaklar: [3] [1]

Commentariolus: İlk Taslak

SEP'e göre Kopernik 1510 ile 1514 arasında bir tarihte, sonradan Commentariolus (Küçük Yorum) diye anılan ve güneş merkezli evren fikrini ilk kez ortaya koyan bir deneme yazdı ve kopyalarını çeşitli astronomlara gönderdi. Eser Kopernik hayattayken hiç yayımlanmadı. SEP, Kopernik'in güneş merkezli sistem Kutsal Kitap'la çelişir göründüğü için bazı itirazlar aldığını, ama çoğunlukla cesaretlendirildiğini yazar. MacTutor'a göre Kopernik 1514 civarında bu elle yazılmış küçük kitabı birkaç dostuna dağıttı; kitabın başlık sayfasında yazar adı yoktu ama dostları yazarın kim olduğunu biliyordu. MacTutor, metindeki yedi aksiyomu aktarır: evrende tek bir merkez yoktur; Dünya'nın merkezi evrenin merkezi değildir; evrenin merkezi Güneş'e yakındır; Dünya ile Güneş arasındaki uzaklık yıldızlara olan uzaklık yanında fark edilemeyecek kadar küçüktür; yıldızların görünür günlük dönüşü Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesinden kaynaklanır; Güneş'in görünür yıllık hareketi Dünya'nın onun çevresinde dolanmasından doğar; gezegenlerin görünür geri hareketi, gözlem yaptığımız Dünya'nın hareketinden kaynaklanır.

Kaynaklar: [1] [2]

Rheticus ve De Revolutionibus'un Basımı

SEP'e göre 1539'da Wittenberg Üniversitesi'nden genç matematikçi Georg Joachim Rheticus Kopernik'in yanına geldi. Rheticus, Kopernik'in fikirlerine bir giriş olan Narratio prima'yı yayımladı; bu eser 1540'ta Gdańsk'ta basıldı ve Kopernik tezinin ilk basılı tanıtımı oldu. En önemlisi, Kopernik'i De revolutionibus'u yayımlamaya ikna etti. SEP'e göre Kopernik eseri, muhtemelen siyasi nedenlerle Papa III. Paulus'a ithaf etti ve ithafta kitabı yayımlamaktaki tereddüdünü ve sonunda neden yayımladığını anlattı. Kutsal Kitap'a aykırı olduğunu söyleyebilecek eleştirmenlere, Dünya'nın küre biçimini reddeden 4. yüzyıl Hıristiyan yazarı Lactantius örneğiyle cevap verdi ve "astronomi astronomlar için yazılır" dedi. Rheticus basımın büyük bölümünü Nürnberg'de Petreius'un matbaasında denetledi; Leipzig'e profesör atanınca kalan işi Lutherci din adamı Andreas Osiander'e bıraktı. SEP'e göre Kopernik 24 Mayıs 1543'te ölüm döşeğinde bitmiş eserin bir nüshasını elinde tuttu.

Kaynaklar: [1]

Osiander'in Önsözü

SEP'e göre Osiander esere imzasız bir önsöz ekledi. Bu önsözde Kopernik'in göklerin işleyişine dair gerçek bir açıklama değil bir hipotez sunduğunu iddia etti: astronom gerçek nedenlere ulaşamayacağından, hareketlerin geometri ilkelerine göre doğru hesaplanmasını sağlayan varsayımları benimser ve bu hipotezlerin doğru, hatta muhtemel olması gerekmez. SEP, bunun eserin gövdesiyle açıkça çeliştiğini, Rheticus ile Giese'nin itiraz ettiğini ve Rheticus'un kendi nüshasında bu önsözün üzerini çizdiğini yazar. MacTutor ise Osiander'in okura hitaben yazdığı bu mektubun, başlık sayfasından sonra Kopernik'in özgün önsözünün yerine konduğunu belirtir. İki kaynak arasındaki bu vurgu farkı önemlidir: SEP önsözün eklendiğini, MacTutor özgün önsözün yerini aldığını söyler. Kopernik'in Papa'ya ithafı ise kitapta kaldı. SEP'e göre Wittenberg'deki Melanchthon'un Kopernik'in fikirlerini öğretmenin önemini sonunda kabul etmesinde Osiander'in önsözünün eseri daha kabul edilebilir kılmasının payı olabilir.

Kaynaklar: [1] [2]

İlk Tepkiler: Wittenberg, Tycho ve Kilise

SEP'e göre Kopernik'in ünü ve kitabı sonraki elli yılda Avrupa'ya yayıldı ve 1566'da ikinci baskı yapıldı. SEP'in aktardığı Gingerich'e göre 16. yüzyıl astronomlarının çoğu Kopernik'in asıl başarısını ekuantı ortadan kaldırması olarak görüyordu. Martin Luther güneş merkezli evren Kutsal Kitap'la çelişir göründüğü için Kopernik hakkında olumsuz sözler etmiş olabilir. Wittenberg'de ise Kopernik'in matematiksel modelleri benimsenip kozmolojisi reddedildi; Erasmus Reinhold onun çalışmasından Prutenik Tabloları'nı hazırladı ama güneş merkezliliği kabul etmedi. SEP'e göre teleskop öncesinin en büyük gözlemcisi Tycho Brahe, Kopernik'i "ikinci Batlamyus" diye andı; ancak kısmen dinî nedenlerle sistemi benimseyemedi ve iç gezegenlerin Güneş'in, bu sistemin de Dünya'nın çevresinde döndüğü bir uzlaşma modeli önerdi. SEP, Papa III. Paulus'un nasıl tepki verdiğine dair bir işaret olmadığını, güvendiği danışmanlardan Bartolomeo Spina'nın kitabı mahkûm etmeyi planladığını ama bunu gerçekleştiremeden öldüğünü yazar. SEP'e göre 1600'de Kopernik sistemi hakkında resmî bir Katolik tutumu yoktu ve sistem kesinlikle bir sapkınlık sayılmıyordu; Giordano Bruno'nun yakılması da Kopernikçi yazılarıyla ilgili değildi.

Kaynaklar: [1]

1616 ve Index

SEP'in "Galileo Galilei" maddesine göre Mart 1616'da Kopernik'in De revolutionibus'u, Yasaklı Kitaplar Dizini Kongregasyonu tarafından düzeltilinceye kadar askıya alındı, yani geçici olarak sansürlendi. Aynı yıl Engizisyon'un bir iç komisyonu Güneş'in evrenin merkezinde olduğu ve Dünya'nın hareket ettiği öğretisinin sapkınlık olduğuna karar vermişti, ancak bu karar kamuoyuna ilan edilmedi. SEP'e göre öngörülen düzeltmeler 1620'de yayımlandı ve askı kararı görünüşte kaldırıldı; buna rağmen kitap 1835'e kadar Index'te kaldı. Bu süreç doğrudan [[galileo|Galileo]]'nun Kopernikçiliği savunmasıyla bağlantılıydı. SEP, Kopernik sisteminin kabulünde Tübingen'den Michael Maestlin'in ve onun öğrencisi Johannes Kepler'in rolünü vurgular: Kepler'in 1596'daki Mysterium cosmographicum'u, De revolutionibus'tan sonra açıkça güneş merkezli yönelimli ilk kitaptı ve Kepler sonunda Kopernik'in çalışmasının üzerine güneş sisteminin çok daha doğru bir tanımını kurdu.

Kaynaklar: [4] [1]

Tartışma: Gerçekten Bir 'Devrim' miydi?

Kopernik'in ne ölçüde devrimci olduğu tartışılır. SEP, Kopernik'in Bilimsel Devrim'in başlatıcısı olarak görüldüğünü yazar; ancak aynı madde, onun hareket noktasının Aristoteles'in düzgün dairesel hareket ilkesine sadakat olduğunu da vurgular. Kopernik, Batlamyus'un ekuantını bu ilkeye aykırı bulduğu için reddetmiş ve güneş merkezli modele bu yoldan ulaşmıştı. SEP'e göre Wittenberg astronomları onun ekuant yerine küçük episiklleri kullanmasını beğenmişti; yani Kopernik sistemi de dairesel yörüngeler ve episikller kullanmaya devam ediyordu. SEP'in aktardığı Gingerich'e göre Alfonso Tabloları ile Kopernik'e dayanan Prutenik Tabloları arasında doğruluk bakımından görece az fark vardı. Bu açıdan bakıldığında Kopernik'in hesap üstünlüğü sınırlıydı, ama evrenin düzenine dair önerdiği yapı köklü bir değişikliği temsil ediyordu. SEP'in kaynakçasında yer alan Thomas Kuhn'un The Copernican Revolution (1957) adlı eseri, bu dönüşümü bilim tarihinin kurucu vakalarından biri olarak inceler. Güneş merkezli sistemin fiziksel temellendirmesi ise ancak Kepler'in ve daha sonra [[newton|Newton]]'un çalışmalarıyla tamamlandı.

Kaynaklar: [1]

Mezarın Bulunması ve DNA Analizi

Kopernik'in mezarının yeri uzun süre belirsiz kaldı. PNAS'ta 2009'da yayımlanan çalışmaya göre 2005'te Polonya'daki Frombork Katedrali'nde, Kopernik'in rahiplik görevi sırasında sorumlu olduğu sunağın yakınında iskelet kalıntıları çıkarıldı. Araştırmacılar üç üst azı dişinden ve uyluk kemiklerinden elde edilen mitokondriyal DNA profillerinin aynı olduğunu, yani kalıntıların tek bir kişiye ait olduğunu buldu. Aynı mitokondriyal DNA profili, bugün İsveç'in Uppsala kentindeki Gustavianum Müzesi'nde sergilenen ve Kopernik'in hayatının büyük bölümünde sahip olduğu bir takvimde bulunan iki saç telinde de belirlendi. Makaleye göre bu bulgular antropolojik verilerle birlikte Frombork'taki kalıntıların Kopernik'e ait olduğu tespitini destekler. Moleküler cinsiyet belirleme iskeletin bir erkeğe ait olduğunu gösterdi; HERC2 genindeki bir işaretçi ise Kopernik'in açık renk gözlü olabileceğini düşündürdü. Makalenin kendi ifadesi temkinlidir: kalıntılar "muhtemel" (putative) kalıntılar olarak nitelenir ve bulgular kimlik tespitini "destekler".

Kaynaklar: [5]

Miras

Kopernik'in modeli, Dünya'nın evrenin merkezinde olmadığı fikrini bilim tarihine yerleştirdi. SEP'e göre dönemin karşıtlarına rağmen bu fikir dünyaya bakışta bir değişimin başlangıcı oldu. Kopernik'in çok yönlü kariyeri, Rönesans döneminde bilim, kilise ve kamu yönetimi arasındaki sınırların bugünkü kadar keskin olmadığını da gösterir: aynı kişi kilise hukuku doktoru, kanon, hekim, para reformu önerilerinin yazarı ve astronomdu. SEP'in vurguladığı gibi Kopernik, Yunancasını Theophylaktos Simokattes'in mektuplarını Latinceye çevirecek kadar geliştirmiş bir hümanistti; bu çeviri 1509'da basıldı ve De revolutionibus'tan önceki tek yayınıydı. Yunan astronomlarının eserlerine doğrudan erişimi, Batlamyus'un kuramını ayrıntılı biçimde eleştirebilmesini sağladı. Aristoteles kozmolojisi için bkz. [[aristoteles|Aristoteles]].

Kaynaklar: [1]

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Stanford Encyclopedia of Philosophy — "Nicolaus Copernicus" (Sheila Rabin)

   Hayatı ve eğitimi, para risalesi, Commentariolus (1510-1514), Rheticus, Osiander önsözü, Papa III. Paulus ithafı, 16. yüzyıl tepkileri.

2. MacTutor History of Mathematics — "Nicolaus Copernicus" (J. J. O'Connor, E. F. Robertson)

   Kraków eğitimi, Frauenburg'daki gözlem kulesi, Küçük Yorum'un yedi aksiyomu, 1522 para reformu önerisi, Osiander'in mektubu.

3. MacTutor History of Mathematics — "Aristarchus of Samos"

   Aristarkhos'un güneş merkezli önerisinin yalnızca Arşimet ve Plutarkhos'taki kısa anmalarla bilinmesi.

4. Stanford Encyclopedia of Philosophy — "Galileo Galilei"

   De revolutionibus'un Mart 1616'da düzeltilene kadar askıya alınması, 1620 düzeltmeleri ve 1835'e kadar Index'te kalması.

5. W. Bogdanowicz ve diğ., "Genetic identification of putative remains of the famous astronomer Nicolaus Copernicus", PNAS 106/30 (2009)

   Frombork'ta 2005'te çıkarılan kalıntıların DNA analizi ve Uppsala'daki takvimde bulunan saç telleriyle eşleşme.