Galileo Galilei

Genel Bakış

Galileo Galilei (1564-1642), teleskobu gökyüzüne çevirerek Ay'ın dağlarını, Jüpiter'in dört uydusunu, Venüs'ün evrelerini ve Güneş lekelerini gözlemleyen, düşen cisimler ve eğik atış üzerine çalışmalarıyla matematiksel fiziğin kurucuları arasında sayılan İtalyan bilim insanıdır. Stanford Felsefe Ansiklopedisi (SEP), onun on yedinci yüzyıldan beri pek çok kişi tarafından modern bilimin "babası" olarak görüldüğünü belirtir. Galileo Kopernik'in Güneş merkezli sistemini savundu. 1616'da bu görüşü savunmaması yönünde uyarıldı, 1632'de yayımladığı Diyalog üzerine 1633'te Roma Engizisyonu tarafından "şiddetli sapkınlık şüphesi"yle mahkûm edildi ve ömrünün geri kalanını ev hapsinde geçirdi. SEP, bu mahkûmiyetin sonraki yüzyıllarda Galileo'yu bilim ile din arasındaki "sözde savaş"ın "şehidi" hâline getirdiğini, fakat olayların bundan çok daha karmaşık olduğunu vurgular. Bu madde MacTutor Matematik Tarihi arşivi, SEP ve NASA kaynaklarına dayanır; hayatına ilişkin doğrulanamayan popüler anekdotlar maddeye alınmamıştır.

Kaynaklar: [2] [1]

Aile ve Eğitim

MacTutor'a göre Galileo 15 Şubat 1564'te Pisa'da doğdu. Babası Vincenzo Galilei müzik öğretmeni ve usta bir lavta çalgıcısıydı; müzik kuramlarını desteklemek için teller üzerinde deneyler yapmıştı. SEP, babasının soylu kökenli ama mütevazı gelirli, yarı gezgin bir saray müzisyeni ve besteci olduğunu yazar. Aile 1572'de Floransa'ya taşındı. Galileo Vallombrosa'daki Camaldoli manastırında eğitim gördü ve bir süre rahip olmayı düşündü, ancak babası onun hekim olmasını istiyordu. Pisa Üniversitesi'ne tıp öğrencisi olarak kaydoldu; bu kayıt SEP'e göre 1580'de, MacTutor'a göre 1581'de gerçekleşti. MacTutor'a göre Galileo tıbbı hiçbir zaman ciddiye almadı ve asıl ilgi alanları olan matematik ile doğa felsefesi derslerine gitti. 1582-83'te Toskana sarayının matematikçisi Ostilio Ricci'nin Öklid dersini izledi; Ricci babasını oğlunun matematik okumasına ikna etmeye çalıştı. Galileo 1585'te diploma almadan üniversiteden ayrıldı ve Floransa ile Siena'da matematik dersleri vermeye başladı. 1586'da Arşimet'in yoğunluk ölçme yöntemini anlatan ilk bilimsel kitabı "Küçük Terazi"yi yazdı.

Kaynaklar: [1] [2]

Pisa ve Padova Yılları

MacTutor'a göre Galileo 1589'da Pisa Üniversitesi'nin matematik kürsüsüne atandı. Burada hiç yayımlamadığı "De Motu" (Hareket Üzerine) adlı denemeleri yazdı. MacTutor, bu çalışmanın en önemli yeni fikrinin kuramların deneyle sınanabileceği ve düşen cisimlerle ilgili kuramların, düşüşü yavaşlatan eğik düzlemlerle test edilebileceği düşüncesi olduğunu belirtir. 1591'de babası ölünce ailenin geçimi en büyük oğul olarak ona kaldı. Guidobaldo del Monte'nin güçlü tavsiyesiyle 1592'de Pisa'daki maaşının üç katı ücretle Padova Üniversitesi'ne matematik profesörü olarak atandı. Burada geçirdiği on sekiz yılı daha sonra hayatının en mutlu yılları olarak anlattı. 1604'te beliren yeni bir yıldız (bugün Kepler süpernovası olarak bilinir) üzerine verdiği halka açık derslerde Aristoteles'in göklerin değişmez olduğu görüşüne karşı çıktı. MacTutor'a göre Galileo 1598'de Kepler'e yazdığı özel bir mektupta Kopernikçi olduğunu belirtmişti, ancak bu inancını uzun yıllar kamuoyu önünde dile getirmedi. 1602-1604 arasında eğik düzlem ve sarkaç çalışmalarıyla serbest düşüşün doğru yasasını ve fırlatılan bir cismin parabolik bir yol izlediğini buldu; bu sonuçlar ancak otuz beş yıl sonra yayımlanacaktı.

Kaynaklar: [1]

Teleskop

MacTutor'a göre Galileo Mayıs 1609'da dostu Paolo Sarpi'den, bir Hollandalının Venedik'te gösterdiği bir dürbünü anlatan bir mektup aldı. Galileo, Sidereus Nuncius'ta bir "Flamanın" uzaktaki nesneleri yakınmış gibi gösteren bir dürbün yaptığı haberini aldığını ve ışığın kırılması öğretisine dayanarak benzer bir alet yapmaya giriştiğini yazar. İlk teleskobu yaklaşık dört kat büyütüyordu; mercekleri kendisi taşlayıp parlatmayı öğrenince Ağustos 1609'da sekiz-dokuz kat büyüten bir alet elde etti. Galileo teleskobun gemiler için ticari ve askerî önemini hemen gördü. Sarpi, Venedik Senatosu'na bir gösteri düzenledi ve Galileo maaşının büyük ölçüde artırılması karşılığında teleskop üretim hakkını Senato'ya verdi. MacTutor bunun anlamsız bir hak olduğunu, çünkü Galileo'nun teleskobun kendi icadı olmadığını her zaman kabul ettiğini not eder. NASA da Galileo'nun 1609'da bu erken teleskopla gökyüzü gözlemlerini kaydeden ilk kişi olduğunu belirtir. Yani Galileo'nun katkısı aleti icat etmek değil, onu hızla geliştirip sistematik gözlem için kullanmaktı.

Kaynaklar: [1] [3]

Sidereus Nuncius ve Gökyüzündeki Keşifler

MacTutor'a göre Galileo 1609 sonunda teleskobunu gökyüzüne çevirdi. Tarihçi Noel Swerdlow'un ifadesiyle Aralık ve Ocak aylarını kapsayan yaklaşık iki ayda "dünyayı değiştiren, daha önce ya da sonra herkesten fazla keşif" yaptı. Keşiflerini Mayıs 1610'da Venedik'te yayımlanan kısa "Sidereus Nuncius" (Yıldız Habercisi) kitabında anlattı. Kitap Ay'da dağlar gördüğünü, Samanyolu'nun küçük yıldızlardan oluştuğunu ve Jüpiter'in çevresinde dönen dört küçük cisim bulunduğunu duyuruyordu. NASA'ya göre o dönemde bilim insanlarının çoğu Ay'ın pürüzsüz bir küre olduğuna inanıyordu; Galileo ise Ay'da dağlar, çukurlar ve Dünya'dakine benzer başka yüzey şekilleri keşfetti. Galileo Jüpiter'in uydularına, Floransa'da bir makam elde etmeyi umarak hemen "Medici yıldızları" adını verdi. 25 Temmuz 1610'da Satürn'ü gözlemledi; teleskobu halkaları gösterecek kadar güçlü olmadığından gezegeni üç cisim olarak gördü. Yine 1610'da Venüs'ün Ay gibi evreler gösterdiğini keşfetti. NASA ayrıca Güneş'i incelerken Güneş lekelerini de keşfettiğini belirtir; MacTutor'a göre Galileo bunları 1612 ve 1613'te yayımladı.

Kaynaklar: [1] [3]

Keşifler Neyi Kanıtladı?

Galileo'nun gözlemleri Kopernik sistemi lehine güçlü kanıtlardı, ancak MacTutor bunların bir ispat olmadığını vurgular. Venüs'ün evreleri, gezegenin Dünya'nın değil Güneş'in çevresinde döndüğünü gösteriyordu. Ne var ki bu gözlem, her şeyin Güneş'in çevresinde döndüğü Kopernik sistemi ile Dünya ve Ay dışındaki gezegenlerin Güneş'in, Güneş'in de Dünya'nın çevresinde döndüğü Tycho Brahe sistemi arasında seçim yapmaya yetmiyordu. MacTutor'a göre dönemin gökbilimcilerinin çoğu aslında Brahe'nin sistemini tercih ediyordu ve iki sistemi deneyle ayırt etmek dönemin aletlerinin ötesindeydi. MacTutor, Galileo'nun bu konuda en önemli katkısının düşen cisimler kuramı olduğunu belirtir. Dünya'nın hareket ettiğine karşı çıkanlar, Dünya dönüyorsa bir kuleden bırakılan cismin kulenin gerisine düşmesi gerektiğini ileri sürüyordu; Galileo ise dönen bir Dünya'da da cismin gözlendiği gibi düşeceğini biliyordu. SEP de Galileo'nun Diyalog'da, bir kuleden bırakılan gülleye Dünya'nın hareketinin etkisini göstermeyeceğini, çünkü güllenin bırakıldıktan sonra da kuleyle birlikte doğuya doğru hareket etmeye devam edeceğini savunduğunu aktarır.

Kaynaklar: [1] [2]

Floransa, Roma ve Kutsal Kitap Tartışması

MacTutor'a göre Galileo Haziran 1610'da Padova'daki görevinden ayrıldı; ders yükümlülüğü olmayan Pisa Üniversitesi baş matematikçisi ve Toskana Büyük Dükü'nün "Matematikçi ve Filozofu" oldu. 1611'de Roma'yı ziyaret ettiğinde büyük bir ünlü gibi karşılandı ve Accademia dei Lincei'nin altıncı üyesi oldu. Kızları Virginia ve Livia bir Fransisken manastırına girdi ve Maria Celeste ile Arcangela adlarını aldı. MacTutor'a göre evlilik dışı doğdukları için Galileo onların evlenmemesi gerektiğine inanıyordu; kızların annesi, Galileo'nun Padova'da uzun bir ilişki yaşadığı ama evlenmediği Venedikli Maria Gamba'dır. Aralık 1613'te öğrencisi Castelli, Medici sarayında Kopernik kuramı ile Kutsal Kitap arasındaki çelişkiyi açıklamaya davet edildi. Galileo bunun üzerine Kutsal Kitap'ın bilimin doğru olduğunu gösterdiği şeylerin ışığında yorumlanması gerektiğini savunan "Castelli'ye Mektup"u yazdı. SEP'e göre Galileo bu mektupta ve ardından yazdığı "Büyük Düşes Christina'ya Mektup"ta iki hakikat bulunduğunu, Kutsal Kitap'tan ve yaratılmış doğadan gelen bu hakikatlerin birbiriyle çelişemeyeceğini savundu.

Kaynaklar: [1] [2]

1616: Kopernik'in Yasaklanması ve Galileo'ya Uyarı

MacTutor'a göre Papa V. Paulus, Kardinal Robert Bellarmine'den Kopernik kuramı hakkında karar verilmesini istedi; Engizisyon kardinalleri 24 Şubat 1616'da toplanarak Kopernik'in öğretilerini mahkûm etti. SEP ise bu sürecin ayrıntılarının sanıldığından karmaşık olduğunu gösterir. SEP'e göre 1616'da Engizisyon'un iç komisyonu Güneş merkezli öğretinin sapkınlık olduğuna karar verdi, fakat bu karar kamuoyuna ilan edilmedi. Bunun yerine Kopernik'in kitabı "düzeltilene kadar askıya alınmış" olarak Yasak Kitaplar Listesi'ne kondu; düzeltmeler 1620'de yapıldı, ancak kitap 1835'e kadar listede kaldı. SEP'e göre Kopernikçiliğin sapkınlık olduğuna dair Kilise'nin ilk kamuya açık beyanı, 1633'teki Galileo mahkûmiyetinde yer aldı. Galileo'nun kendi durumu da belirsizdi: Kardinal Bellarmine ona Kopernik öğretisini "savunmaması ve benimsememesi" yönünde bir uyarı yaptı. SEP, bu "dostane uyarının" ardından öğretiyi "hiçbir şekilde benimsememe, öğretmeme ve savunmama" yönünde resmî bir emrin gelip gelmediğinin belirsiz olduğunu belirtir. MacTutor'a göre Bellarmine o dönemde Kopernik kuramını fiziksel gerçekliği değil, gök cisimlerinin konumlarını hesaplamayı kolaylaştıran zarif bir matematik kuram olarak görüyordu.

Kaynaklar: [1] [2]

Il Saggiatore ve Diyalog

MacTutor'a göre Galileo'nun hayranı olan Maffeo Barberini 1623'te Papa VIII. Urbanus seçildi; bu sırada Galileo'nun "Il Saggiatore" (Tartıcı) adlı kitabı Accademia dei Lincei tarafından yayımlanmak üzereydi ve Galileo onu yeni Papa'ya ithaf etti. Kitap, "Felsefe, gözlerimizin önünde duran bu büyük kitapta, evrende yazılıdır... Bu kitap matematik diliyle yazılmıştır" diye başlayan ünlü pasajı içerir. SEP'e göre kitaptaki atomculuk izleri nedeniyle eser isimsiz olarak Engizisyon'a şikâyet edildi, ancak Engizisyon şikâyeti reddetti. MacTutor'a göre Papa Galileo'yu altı kez huzuruna kabul etti ve ona Kilise'nin Kopernik kuramını sorun etmeyeceği izlenimini verdi. Galileo Diyalog'u yazmaya 1624'te başladı; sık sık ağır hastalıklar geçirdiği için eser altı yılda tamamlandı. Roma'dan yayın izni almak kolay olmadı ve izin sonunda Floransa'dan geldi. "İki Büyük Dünya Sistemi Üzerine Diyalog" Şubat 1632'de yayımlandı. Kitap Kopernik sistemini savunan Salviati ile Aristotelesçi filozof Simplicio arasındaki bir diyalog biçimindedir. MacTutor, kitabın doruk noktasındaki gelgit kuramının tamamen yanlış olduğunu, Kepler'in doğru açıklamayı daha önce ortaya koymuş olduğunu belirtir.

Kaynaklar: [1] [2]

1633 Yargılaması

SEP'e göre Diyalog'un yayımlanmasının ardından Engizisyon kitabın satışını yasakladı ve Galileo'yu Roma'ya çağırdı. Çok hasta olan Galileo Ocak 1633'te zorlu bir yolculukla Roma'ya gitti. Nisan'dan itibaren dört kez sorguya çağrıldı; sonuncusu 21 Haziran'daydı. 22 Haziran 1633'te Santa Maria sopra Minerva kilisesine götürüldü ve mahkûmiyeti okunurken diz çökmesi emredildi. "Şiddetli sapkınlık şüphesi"yle suçlu bulundu ve resmî bir tövbe metnini (abjuration) okuyup imzalamak zorunda bırakıldı. SEP'in aktardığı metinde Galileo, Güneş'in evrenin merkezinde ve hareketsiz olduğuna, Dünya'nın merkezde olmayıp hareket ettiğine inanmaktan şiddetle şüpheli görüldüğünü kabul eder ve bu "hata ve sapkınlıkları" lanetlediğini söyler. Galileo "Engizisyon'un takdirine bağlı resmî hapis" cezasına çarptırıldı; bu ceza ev hapsine çevrildi. Galileo önce Siena Başpiskoposu'nun konutunda, Aralık 1633'ten itibaren de Floransa yakınlarındaki Arcetri'deki villasında kaldı. MacTutor, Galileo'nun ömrünün sonuna kadar Engizisyon görevlilerinin gözetimi altında yaşadığını belirtir.

Kaynaklar: [2] [1]

Tartışma: Galileo Neden Mahkûm Edildi?

SEP'e göre suçlamaların hem içerik hem yargılama usulü bakımından meşruiyeti uzun süredir tartışılmaktadır. MacTutor'a göre yargılamada Galileo'ya yöneltilen suçlama, 1616'da Engizisyon'un koyduğu şartları ihlal etmekti; yargılamada Galileo'ya o zaman verilen kararın farklı bir versiyonu ortaya çıkarıldı. SEP de 1616 davasının kayıtları 1633'te bulununca Galileo'nun, Diyalog'u yayımlayarak Engizisyon'un emrini ihlal eden bir tekrarlayıcı gibi göründüğünü yazar. MacTutor'a göre Kopernik kuramının doğruluğu yargılamada tartışma konusu bile değildi; 1616 kararı onu tamamen yanlış ilan ettiği için bu bir veri olarak kabul edildi. SEP, Pietro Redondi'nin 1983'te Kopernikçilik suçlamasının, Galileo'nun gerçekten sapkın sayılan atomculuğunu örtbas etmek için yapılmış bir pazarlığın ürünü olduğunu ileri sürdüğünü, ancak bu hipotezin pek destek bulmadığını aktarır. SEP'e göre dava gergin bir siyasi bağlamda da gelişti: Galileo güçlü Medici ailesine bağlıydı ve Papa VIII. Urbanus'un kişisel dostuydu. Karşı Reform'un, Otuz Yıl Savaşları'nın ve Urbanus'un papalığındaki gerilimlerin baskıları da süreci etkiledi.

Kaynaklar: [1] [2]

Tartışma: "Bilim ile Din Savaşı" mı?

Galileo davası sıklıkla bilim ile din arasındaki bir savaşın simgesi olarak anlatılır. SEP ise bu imajın sonraki yüzyıllarda kurulduğunu ve Galileo'yu "sözde bir savaşın" şehidi hâline getirdiğini belirtir. SEP'e göre tartışmanın felsefi merkezinde, Kutsal Kitap ile doğa bilgisinin nasıl uzlaştırılacağı sorusu vardı. Bellarmine Kutsal Kitap'ın lafzi yorumunun korunması gerektiğini düşünüyordu; ancak bilimsel bir önerme kanıtlanabilirse yorumun buna uydurulabileceğini kabul ediyordu. SEP'e göre Bellarmine, Ptolemaios ve Kopernik'in gezegen kuramlarını fiziksel yapıyı gösteremeyen matematiksel kurgular olarak görüyordu; bu araçsalcı tutum, matematik ile felsefe disiplinleri arasındaki geleneksel ayrımla uyumluydu. Galileo ise gezegen modellerinin fiziksel gerçekliğe karşılık geldiğini savundu. SEP'e göre Galileo'nun davasına, sunduğu en güçlü ispatın, yani gelgitlerin nedeni üzerine argümanının pek ikna edici olmaması da yardım etmedi. Bu yüzden günümüz tarihçileri davayı yalnızca bilim ile dinin çatışması olarak değil; kutsal metin yorumu, bilimsel kanıtın statüsü, kişisel ilişkiler ve dönemin siyasetinin iç içe geçtiği bir süreç olarak inceler.

Kaynaklar: [2]

Son Yılları ve İki Yeni Bilim

MacTutor'a göre 1634'te kızı Maria Celeste'nin ölümü Galileo'yu derinden sarstı ve aylarca çalışamadı. Sonra "İki Yeni Bilim Üzerine Söylevler ve Matematiksel Kanıtlar" adlı kitabını yazmaya başladı. SEP'e göre kitap kozmolojiye hiç değinmemesine rağmen İtalya'dan gizlice çıkarılmak zorunda kaldı ve 1638'de Hollanda'da Elzevier'ler tarafından yayımlandı. MacTutor bu eseri Galileo'nun en titiz matematiksel çalışması olarak niteler. Kitap, düzgün ivmeli hareketle alınan yolun zamanın karesiyle orantılı olduğunu gösteren ünlü sonucu içerir. MacTutor'a göre Galileo hayatının sonuna doğru, yaklaşık 1640'ta ilk sarkaçlı saati tasarladı; oğlu Vincenzo bu plana göre bir saat yapmaya çalıştı ama başaramadı. Galileo 8 Ocak 1642'de Arcetri'de öldü. Vasiyetinde Santa Croce Bazilikası'ndaki aile mezarına, babasının yanına gömülmek istedi; ancak yakınları bunun Kilise'nin itirazına yol açacağından korktu. Naaşı gizlendi ve ancak 1737'de sivil makamlarca, Kilise'deki pek çok kişinin isteğine rağmen, kilisedeki görkemli mezara konuldu.

Kaynaklar: [1] [2]

Miras

SEP'e göre Galileo, mekanik alanında Aristotelesçi doğa felsefesinden gelen kavramların yerine tutarlı bir mekanik kavramlar dizisi koydu; serbest düşüş yasasını hesapladı, bir eylemsizlik ilkesi tasarladı, mermilerin parabolik yolunu belirledi ve hareketin göreliliğini tanıdı. Bu yönüyle Isaac Newton fiziğine giden yolun temel taşlarından biridir ve Nikolaus Kopernik sisteminin en etkili savunucusudur; çalışmaları Aristoteles fiziğiyle köklü bir kopuşu temsil eder. MacTutor'a göre Papa II. Ioannes Paulus, Galileo'nun ölümünün 350. yılında, 31 Ekim 1992'de Katolik Kilisesi adına yaptığı konuşmada Galileo davasında ilahiyat danışmanlarının hata yaptığını kabul etti ve davayı kapanmış ilan etti; ancak MacTutor, Kilise'nin Galileo'yu sapkınlıktan mahkûm etmekle yanlış yaptığını kabul etmediğini de not eder. NASA'ya göre 1989'da fırlatılan ve onun adını taşıyan Galileo sondası on dört yıllık yolculuğunda Jüpiter'i ve uydularını inceledi; görev sonunda uyduların kirlenmesini önlemek için Eylül 2003'te bilinçli olarak Jüpiter'e düşürüldü.

Kaynaklar: [2] [1] [3]

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. J. J. O'Connor – E. F. Robertson, "Galileo Galilei", MacTutor History of Mathematics (University of St Andrews)

   Ayrıntılı biyografi: eğitim, Padova, teleskop, keşifler, 1616 ve 1633 süreçleri, son yılları ve 1992 açıklaması.

2. Peter Machamer – David Marshall Miller, "Galileo Galilei", Stanford Encyclopedia of Philosophy

   Kısa biyografi, bilimsel başarılar ve "Galileo ve Kilise" bölümü: 1616 kararları, 1633 yargılaması ve yorum tartışmaları.

3. NASA Science, "Galileo's Observations of the Moon, Jupiter, Venus and the Sun"

   Teleskopik gözlemlerin özeti ve Galileo uzay sondası.