Kaçar Hanedanı (İran)

Genel Bakış

Kaçarlar, XVIII. yüzyılın sonundan 1925'e kadar İran'ı yöneten Türkmen asıllı hanedandır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre hanedanın kurucusu Ağa Muhammed Han, Safevîlerin çöküşünden sonra İran'da süren iktidar mücadelelerinden galip çıktı. Tahran'ı ilk kez bir devletin merkezi yaptı. Kaçar dönemi boyunca İran, kuzeyde Rusya'nın ve güneyde İngiltere'nin baskısı altında kaldı (bkz. Rus İmparatorluğu ve Britanya İmparatorluğu). Kafkasya'daki topraklarını kaybetti, gelir açığını kapatmak için yabancılara geniş imtiyazlar verdi ve borçlandı. Aynı dönem, İran'da modern devlet kurumlarının, ilk matbaanın ve ilk gazetenin ortaya çıktığı dönemdir. 1891–1892 tütün hareketi ve 1905–1911 Meşrutiyet Hareketi de Kaçar döneminde yaşandı. Hanedanın başlangıç yılı kaynaklara göre değişir: 1786, 1795 ve 1796 tarihleri kullanılır. Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi'nin ilgili maddelerini ve üç hakemli akademik makaleyi esas alır; kaynakların ayrıldığı noktalar metinde belirtilmiştir.

Kaynaklar: [1] [2] [6]

Kaçar Oymağının Kökeni

TDV'ye göre Kaçar oymağı, XV. yüzyılın sonlarına doğru Anadolu'nun Bozok (Yozgat) bölgesinden Kuzey Azerbaycan'a göçüp Gence yöresine yerleşen Akça Koyunlu, Akçalu ve Şam Bayatı Türkmen obalarından oluştu. Kaçarlar Safevîler döneminde büyük oymaklar arasına girdi. Şah I. Abbas XVI. yüzyıl sonunda oymağın önemli bir kolunu Esterâbâd bölgesine göçürdü. TDV'ye göre Esterâbâd Kaçarları, XVIII. yüzyılda Aşağı Baş ve Yukarı Baş adlı iki kola ayrılıyordu. Her kol altı obadan oluşuyordu. Aşağı Baş'ın önde gelen obası, Kaçar hanedanını çıkaran Koyunlu idi; Yukarı Baş'ın en soylu obası ise Develü idi. TDV bu iki kol arasında çoğu zaman düşmanlık olduğunu belirtir. Ateş'in makalesi de Kaçarları Bozok'tan Gence'ye göç etmiş Oğuz (Türkmen) kökenli büyük bir oymak olarak tanıtır. Aynı makale onları İran'da hüküm süren son Türk sülalesi olarak niteler.

Kaynaklar: [1] [7]

Ağa Muhammed Han'ın Gençliği

TDV'ye göre Ağa Muhammed 26 Ekim 1741'de doğdu. Babası Esterâbâd Kaçarlarının büyük beylerinden Muhammed Hasan Han'dı. TDV'nin Ağa Muhammed Şah maddesine göre Avşar hükümdarı Âdil Şah, Muhammed Hasan Han'a kızıp onu yakalayamayınca, henüz yedi sekiz yaşlarındaki oğlu Ağa Muhammed'i hadım ettirdi (1748). Babası, Nâdir Şah'ın ölümünden sonra Kerim Han Zend ile iktidar için savaştı ve 1759'da yenilip öldürüldü. Ağa Muhammed ardından rehine olarak Zendlerin merkezi Şîraz'a götürüldü. TDV'ye göre Kerim Han Zend ona şefkatle davrandı, hatta devlet işlerinde zaman zaman onunla istişare etti. Ağa Muhammed, Kerim Han 1779'da ölünce halası Hatice Begüm'ün yardımıyla Şîraz'dan kaçtı. Ardından hem kardeşleriyle hem de Zend hanedanıyla on yedi yıl süren zorlu bir mücadeleye girişti. TDV, onun “pek katı yürekli” bir hükümdar olduğunu ve verdiği en hafif cezanın burun ve kulak kesmek olduğunu yazar. Ansiklopedi bu sertliği küçük yaşta hadım edilmesinin ruhsal etkisiyle ilişkilendirir.

Kaynaklar: [2] [1]

Tahran ve Hanedanın Başlangıç Tarihi

TDV'nin Ağa Muhammed Şah maddesine göre Ağa Muhammed Han, Zendlere karşı kazandığı zaferlerden sonra savaşlar sırasında aldığı Tahran'ı devletinin merkezi yaptı. Eskiden büyük bir köy olan ve Safevîler ile Kerim Han döneminde biraz imar gören Tahran, böylece ilk kez bir devlet merkezi oldu. Aynı maddeye göre Ağa Muhammed 12 Mart 1786'da Tahran'da şahlık tahtına oturdu; adına hutbe okundu ve para basıldı. TDV'nin Kaçarlar maddesi ise bu konuda temkinlidir. Tarihçi Rızâ Kulı Han'ın 1786'da Tahran'da tahta oturma kaydını aktarır, ama diğer kaynakların bunu teyit etmediğini belirtir. Kaçarlar maddesine göre Ağa Muhammed 1796'da Tahran'da kalabalık bir davetli topluluğu önünde “şehinşahlık” tacını giydi, adına hutbe okuttu ve para kestirdi. Kaçar Devleti böylece resmen kurulmuş oldu. Hakemli makaleler de genellikle 1795 ya da 1796 tarihini kullanır. Hanedanın başlangıcı bu yüzden kaynağa göre 1786, 1795 ya da 1796 olarak verilir.

Kaynaklar: [2] [1] [7] [9]

İran'ın Birleştirilmesi ve Kafkasya Seferleri

TDV'ye göre Ağa Muhammed Han, Haziran 1791'de Zend hükümdarı Lutf Ali Han'ı bozguna uğrattı. Zendlerin başlıca dayanağı olan 12.000 çadırlık Lur topluluğu Tahran yöresine göçürüldü. Lutf Ali Han 1794'te yakalanıp Tahran'da öldürüldü. Ateş'e göre bu, Zend iktidarının kesin olarak sona ermesiydi. Ateş'in makalesi, Ağa Muhammed Han'ın Kafkasya'ya yönelmesinin nedenlerini de açıklar. Han, Safevî ve Avşar dönemindeki İran sınırlarını yeniden kurmak istiyordu. Rusya ise XVIII. yüzyılın ikinci yarısında Kafkasların güneyine inmeye başlamıştı. Makaleye göre Gürcü kralı II. İrakli Temmuz 1783'te Rusya ile bir antlaşma imzalayarak Rus himayesine girmişti. Ateş'e göre 1795 baharında sefer için Tahran'da 60.000'den fazla süvari ve piyade toplandı. TDV'ye göre sefer başarılı oldu ve Gürcü kralı yenilip çok sayıda esir alındı, ama bu bölgelerde kalıcı hâkimiyet sağlayacak tedbirler alınamadı. Öztürkci'ye göre Ağa Muhammed Şah döneminde Osmanlılarla herhangi bir çatışma yaşanmadı (bkz. Osmanlı İmparatorluğu).

Kaynaklar: [2] [7] [9]

Ağa Muhammed Şah'ın Öldürülmesi

TDV'ye göre Ağa Muhammed Şah Horasan'a yürüyüp Meşhed'i aldı. Amacı İran'ı Şah İsmâil dönemindeki sınırlarına ulaştırmaktı. Ancak Rusların Kuzey Azerbaycan'a girdiği haberi gelince hızla o tarafa döndü. II. Katerina'nın ölümüyle (1796) Rus kuvvetleri geri çekilince çatışma çıkmadı. Kaçar hükümdarı bunu fırsat bilip Karabağ'a yürüdü ve Şuşa'yı aldı. TDV'ye göre tam bu sırada şahsi hizmetindeki üç kişi tarafından öldürüldü (17 Haziran 1797). TDV, onun en büyük başarısını İran'da siyasi birliği kurması ve hâkimiyeti altındaki yerlerde düzeni sağlaması olarak özetler. Ağa Muhammed'in yerine yeğeni Feth Ali Şah geçti.

Kaynaklar: [2]

Feth Ali Şah ve Rusya ile Savaşlar

TDV'ye göre Feth Ali Şah dönemi (1797–1834), İngiltere, Fransa ve Rusya arasındaki çekişmelerde taraf tutmakla ve özellikle Rusya'ya karşı savaşmakla geçti. TDV'nin İran maddesine göre İran önce Fransa ile anlaşıp Gürcistan'ı geri almak için destek beklediyse de Fransa ile Rusya kısa süre sonra Tilsit'te barıştı. Rusya 1813 Gülistan Antlaşması ile Gence, Karabağ ve Kafkasların tamamını aldı. Hazar Denizi'nde donanması olan tek devlet hâline geldi. 1826'da bir sınır meselesi yüzünden yeniden başlayan savaşın ardından İran, 1828 Türkmençay Antlaşması ile Erivan ve Nahçıvan'ı da Rusya'ya bıraktı. Aras Nehri iki ülke arasında sınır oldu. TDV'nin Kaçarlar maddesine göre İran bu antlaşmayla adeta bağımsız bir devlet olma niteliğini de yitirdi; Ruslar Türkmençay'la önemli ticari imtiyazlar da elde etti. Öztürkci'ye göre Feth Ali Şah döneminde İran, Osmanlı Devleti'ne de savaş açtı. Ancak 28 Temmuz 1823'teki Erzurum Antlaşması ile aldığı yerleri geri verdi.

Kaynaklar: [1] [6] [9]

Muhammed Şah ve Herat Sorunu

TDV'ye göre Feth Ali Şah'ın ölümünden sonra oğullarından bazıları saltanat iddiasıyla ayaklandı. Veliaht Muhammed Mirza hemen Tahran'a yürüyüp onları itaat altına aldı. Muhammed Şah (1834–1848) doğuda Afganlara kaptırılan toprakları geri almak istedi ve 1837'de Herat'ı kuşattı. İngilizlerin Fars'ta karışıklık çıkarması üzerine kuşatmayı kaldırmak zorunda kaldı. TDV'nin İran maddesine göre İngiltere Afganları destekleyerek bu girişimi engelledi. TDV'ye göre Ruslar iki yıl sonra korsanların çoğaldığını ileri sürerek Hazar Denizi'nin her yerini ele geçirdi. Muhammed Şah döneminde Osmanlılarla ilişkiler zaman zaman gerginleşti, ama askerî bir çatışmaya dönüşmedi. Aynı dönemde Bâbîlik hareketi ortaya çıktı. TDV'ye göre 1844'te Mirza Ali Muhammed, kendisinin kayıp on ikinci imam olduğunu iddia ederek büyük bir kalabalık topladı. Hareket, onun kurşuna dizildiği 1850'ye kadar devleti uğraştırdı.

Kaynaklar: [1] [6]

Nâsırüddin Şah: Uzun Bir Saltanat

TDV'ye göre Nâsırüddin Şah 17 Temmuz 1831'de Tebriz yakınlarında doğdu. Babasının ölümünden sonra 13 Eylül 1848'de Tebriz'de hükümdar ilan edildi. İlk işi Mirza Takī Han'ı sadrazamlığa getirmek oldu. TDV'ye göre Takī Han merkezî otoriteyi güçlendirmeyi başardı, ama bu başarı çıkarları zarar gören saray çevrelerini ve Rusya ile İngiltere'yi rahatsız etti. Takī Han bir komplo sonucu önce görevden alındı, ardından öldürüldü (1851). Nâsırüddin Şah 1857 Paris Antlaşması ile Afganistan'ı tanıdı ve Herat üzerindeki haklarından vazgeçti. TDV'ye göre şah 1858'den itibaren devlet işlerini bizzat yürüttü ve önemli idari reformlar yaptı. 1873 ilkbaharında yaklaşık beş ay süren bir Avrupa seyahatine çıktı; Moskova'dan Londra'ya, Paris'ten İstanbul'a kadar pek çok şehri ziyaret etti. TDV'ye göre İran'ın Avrupa karşısındaki geri kalmışlığını bizzat görünce ülkesine dönüp modernleşme yolunda ilk ciddi adımları attı. 1878 ve 1889'da iki kez daha Avrupa'ya gitti.

Kaynaklar: [3]

Kaçar Modernleşmesi

TDV'ye göre Kaçar devlet teşkilatı başlangıçta tamamen Safevî teşkilatına dayanıyordu (bkz. Safevi Devleti). Nâsırüddin Şah döneminde Osmanlı Tanzimat hareketleri örnek alınarak yeni kurumlar ve memuriyetler oluşturuldu; bunların adlarının çoğu da aynen benimsendi. TDV, “tanzimat” kelimesinin İran'da “tanzîmât-ı hasene” biçiminde kullanıldığını belirtir. Önce altı vezirlik vardı; sonra ticaret, ziraat, sanayi, eğitim, demiryolları, gümrük ve darphane vezirlikleri kuruldu. Mirza Takī Han'ın çabasıyla 1851'de kurulan dârülfünunun hocalarının çoğu Avusturyalıydı; burada subaylara ve sivil öğrencilere tıp, matematik, astronomi ve fen dersleri veriliyordu. TDV'ye göre İran'daki ilk matbaa 1816'da Tebriz'de kuruldu ve ilk gazete 1850'de Tahran'da yayımlandı. Şer‘î mahkemelerin yanında sivil ve ticaret mahkemeleri de açıldı; TDV bunda da Osmanlıların örnek alındığını vurgular. Ancak TDV'ye göre ordu modernleşmesi başarılı olamadı: 1807'de Fransız subaylarıyla başlayan ve ardından İngiliz, Avusturya ve Rus heyetleriyle süren girişimler, hazinenin yetersizliği yüzünden eğitimli ve düzenli bir daimî ordu kurmaya yetmedi.

Kaynaklar: [1]

İmtiyazlar ve Borçlar

TDV'ye göre ilk Kaçar hükümdarları döneminde gelirler giderleri karşılayabiliyordu, ama Nâsırüddin Şah döneminde durum değişti. Gelirler yetmediği için İngilizlere ve Ruslara para karşılığında imtiyazlar verildi ve onlardan büyük borçlar alındı. TDV'ye göre bu imtiyazların çoğu uygulanamadı; uygulananlar da gereğinden geniş tutulduğu için ülke açısından sakıncalı oldu. TDV'nin Nâsırüddin Şah maddesi bu imtiyazlar arasında Kârûn Nehri'nde gemi işletmesini, tütün anlaşmasını, Tahran-Rey demiryolunu ve Bank-i Şâhenşâhî-yi Îrân'ın (Imperial Bank of Persia) kurulmasını sayar. TDV'ye göre Kaçarların son dönemlerinde yüksek memurların atanmaları karşılığında şaha para vermesi beklenirdi. Valiliklere ve gümrük gibi gelir getiren dairelere en çok para verenler atanırdı. Muzafferüddin Şah döneminde gümrük gelirlerini artırmak için Belçikalı görevliler istihdam edildi; TDV'ye göre bu, ülkenin yabancıların denetimine girdiği yönündeki kanaati güçlendirdi. Rusya ile 1900 ve 1902'de iki borç anlaşması yapıldı.

Kaynaklar: [1] [3] [4]

Tütün İmtiyazı ve Toplumsal Tepki

Aslan'ın makalesine göre Nâsırüddin Şah, 1889'daki üçüncü Avrupa seyahatinde yapılan teklif üzerine 1890'da tütün ihracatını yılda 25.000 sterlin karşılığında 50 yıllığına İngiliz Talbot şirketine verdi. Makale imtiyazın tarihini bir yerde 8 Mart 1890, bir başka yerde Nisan 1890 olarak verir. İmtiyaz halktan gizlenmek istendi, ama İstanbul'da çıkan Ahter gazetesi ve Londra'daki Kanun gazetesi haberi duyurdu. Aslan'a göre Hacı Mirza Hasan Şîrâzî'nin yayımladığı fetva tütün kullanımını ve satışını yasakladı. Fetva hızla bütün İran'a yayıldı ve pazarlarda dükkânlar kapandı. Tebriz'de halk Talbot şirketinin afişlerini söktü. Rusya da kendi tütün tüccarlarını korumak için imtiyaza karşı çıktı. Aslan'a göre kadınlar da harekete katıldı ve saraya yürüyen kalabalık şaha ağır sözler söyledi. İmtiyazın iptal tarihi kaynaklarda farklıdır: TDV'nin İran maddesi imtiyazın 1891'de iptal edildiğini yazar; Aslan ise 1892'yi verir. Aslan'a göre Talbot şirketi cayma bedeli olarak 500.000 sterlin istedi. Bu para, İngilizlerin kurduğu Bank-ı Şahinşahi'den borç alınarak ödendi.

Kaynaklar: [8] [6]

Nâsırüddin Şah'ın Öldürülmesi

TDV'nin Nâsırüddin Şah maddesine göre şah, saltanatının ellinci yılı kutlamalarına hazırlanırken Rey yakınlarındaki Şah Abdülazîm Türbesi'nde Mirza Rızâ-yi Kirmânî tarafından öldürüldü ve aynı yere gömüldü. Ölüm tarihi TDV'nin iki maddesinde farklıdır: Nâsırüddin Şah ve Muzafferüddin Şah maddeleri 1 Mayıs 1896'yı verir; Kaçarlar maddesi ise hicrî 3 Zilkade 1313 ve miladi 16 Nisan 1896 tarihini kullanır. TDV'nin Muzafferüddin Şah maddesine göre suikastın azmettiricisi olarak Cemâleddîn-i Efgānî suçlandı. Efgānî'nin İstanbul'da yaşıyor olması, İran'ın onun iadesini istemesi yüzünden iki devlet arasında diplomatik gerginliğe yol açtı. TDV, Nâsırüddin Şah döneminde Avrupa devletlerinin İran'daki nüfuz ve imtiyazlarının arttığını belirtir. Buna karşı gelişen tepki yabancı nüfuzuna ve monarşiye yönelik özgürlükçü hareketleri doğurdu ve Meşrutiyet Hareketi'ne zemin hazırladı. İran'daki ilk üniversite, telgrafhane ve bazı fabrikalar da onun döneminde açıldı.

Kaynaklar: [3] [4] [1]

Meşrutiyet Hareketi (1905–1911)

TDV'nin Kaçarlar maddesine göre Muzafferüddin Şah döneminde (1896–1907) dış borçlar arttı. 1905'te bazı tüccarlara uygulanan sert muamele halkın tepkisine yol açtı. Aydınlar ve tüccarlar, medreselerin ve halkın desteğini alarak şaha meşruti rejimi kabul ettirdi (Ağustos 1906). TDV'nin İran maddesine göre meclis 7 Ekim 1906'da toplandı ve anayasa 30 Aralık'ta Muzafferüddin Şah tarafından imzalandı. Şah kısa süre sonra öldü. Ölüm tarihi kaynaklarda 4, 8, 9 ya da 10 Ocak 1907 olarak geçer; TDV'nin Muzafferüddin Şah maddesi 9 Ocak'ı esas alır ve öteki tarihleri de not eder. Yerine geçen Muhammed Ali Şah anayasayı ihlal etmek için elinden geleni yaptı. TDV'ye göre Haziran 1908'de şah sıkıyönetim ilan edip meclisi kapattı; Kaçarlar maddesi onun meclisin topa tutulmasını emrettiğini yazar. Anayasa taraftarları direndi ve Temmuz 1909'da Muhammed Ali Şah'ı tahttan indirdi; yerine yedi yaşındaki oğlu Ahmed geçti. TDV, önceleri anayasayı destekleyen ulemânın, Batı kökenli reform talepleri yoğunlaştıkça geri çekildiğini de belirtir.

Kaynaklar: [1] [6] [4]

1907 İngiliz-Rus Antlaşması ve Petrol

TDV'nin İran maddesine göre Almanya'daki gelişmelerden kaygılanan İngiltere ve Rusya, 31 Ağustos 1907'de İran'ı aralarında paylaştı. Antlaşmaya göre arada tampon bir bölge kalmak üzere ülkenin kuzeyi Rusya'nın, güneyi İngiltere'nin etki alanına bırakıldı. TDV'ye göre 1911'de Amerikalı maliyeci Morgan Shuster maliyeyi düzene sokmak için hazinedarbaşı atandı, ama Rusların baskısı yüzünden ülkesine dönmek zorunda kaldı. Aynı dönemde petrol meselesi başladı. TDV'nin Kaçarlar maddesine göre 1901'de verilen imtiyazla İngilizler sekiz yıl sonra Basra Körfezi'nden 125 mil uzakta bol miktarda petrol buldu. TDV'nin İran maddesi bu keşfin 1908'de Mescid-i Süleyman'da gerçekleştiğini ve bundan sonra “İran'ın tarihinin değiştiğini” yazar. Aynı maddeye göre İngiliz-İran şirketinin işlettiği bu zenginlik 1951'de Muhammed Musaddık hükümeti tarafından millîleştirildi. TDV'ye göre I. Dünya Savaşı'nın çıkması, İran'ın petrol gelirinden payına düşecek kazançla sıkıntılarını hafifletmesini engelledi.

Kaynaklar: [6] [1]

I. Dünya Savaşı ve Hanedanın Sonu

TDV'ye göre Ahmed Şah 1914'te I. Dünya Savaşı başlayınca İran'ın tarafsızlığını ilan etti (bkz. I. Dünya Savaşı). Ancak devletin zayıflığı yüzünden bu açıklama da, 1919'da Paris Barış Konferansı'na gönderilen heyetin istekleri de ciddiye alınmadı. 9 Nisan 1919'da Ahmed Şah, İran'ı İngiliz himayesine veren bir antlaşma imzaladı, ama meclis bunu onaylamadı. TDV'nin Rızâ Şah maddesine göre Kazak birliğinde yükselen Rızâ Han, 1921 başlarında 2.500 kişilik Kazak kuvvetiyle Tahran'a girip stratejik noktaları denetim altına aldı. Gazeteci Seyyid Ziyâeddin Tabâtabâî yeni hükümeti kurdu, Rızâ Han da savaş bakanı oldu. 1923'te Ahmed Şah başbakanlığı Rızâ Han'a verdi ve bir ay sonra Avrupa'ya gitti. TDV'nin Kaçarlar maddesine göre Ahmed Şah'ın ülkeye dönmemesi üzerine Rızâ Han, arkasındaki askerî güce dayanarak meclise onu tahttan indirtti ve kendini şah seçtirdi; Kaçar hanedanı 1925'te sona erdi. TDV'nin Rızâ Şah maddesine göre meclis Rızâ Han'ı 12 Aralık 1925'te “şehinşah” ilan etti ve Pehlevî hanedanı kuruldu. Aynı madde Ahmed Şah'ın tahttan indirilme tarihini “31 Ocak 1924” olarak verir; bu tarih, Kaçarlar maddesindeki 1925 bilgisiyle uyuşmaz.

Kaynaklar: [1] [5]

Tartışma: Çöküşün Nedeni

Kaçar Devleti'nin zayıflamasında iç ve dış etkenlerin payı tartışma konusudur. TDV'nin anlatımı iki yönü birlikte gösterir. Bir yanda iç yapısal zaaflar vardır: TDV'ye göre Kaçarlar eğitimli, silahları iyi ve kalabalık bir daimî ordu kuramadı; maaşlar çoğu zaman vaktinde ödenmedi; memuriyetler para karşılığında dağıtıldı; tarım ekonomisi savaşlar ve kötü yöneticilerin baskısı yüzünden geriledi. Öbür yanda dış baskı vardır: Gülistan ve Türkmençay antlaşmalarıyla gelen toprak kayıpları, İngiltere ve Rusya'nın Herat meselesindeki müdahaleleri, Mirza Takī Han'ın düşürülmesinde oynadıkları rol ve 1907'de ülkeyi etki alanlarına ayırmaları. TDV'nin verdiği bilgiler, gelir açığını kapatmak için verilen imtiyazların bu iki etkeni birbirine bağladığını gösterir: yabancılara verilen imtiyazlar ve borçlar dış bağımlılığı artırırken, TDV'ye göre yabancı nüfuzuna karşı tepki de Meşrutiyet Hareketi'ne zemin hazırladı. Bu madde iki etkenin birbirini beslediğini gösteren bu tabloyu aktarır; hangisinin “birincil” neden olduğu konusunda kaynaklarda kesin bir hüküm yoktur.

Kaynaklar: [1] [3] [6]

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 1789

  Ağa Muhammed Han, Kaçar hanedanını kurarak İran'ı yeniden birleştirdi.

• 1813 ve 1828

  Rusya ile yapılan antlaşmalarla Kafkasya'daki topraklar kaybedildi.

• 1891–92

  Tütün Protestosu, ulema önderliğinde ilk kitlesel direniş hareketi oldu.

• 1906

  Meşrutiyet Devrimi, İran'da ilk anayasal meclisi kurdurttu.

• 1908

  İran'da petrol keşfi, ülkeyi büyük güçlerin stratejik ilgi alanına soktu.

• 1925

  Rıza Han'ın darbesiyle Kaçar hanedanı sona erdi, Pehlevi hanedanı kuruldu.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Kaçarlar

   Kaçar oymağının kökeni, hanedanın kuruluşu, hükümdarları, devlet teşkilatı, ordu ve maliye.

2. TDV İslâm Ansiklopedisi — Ağa Muhammed Şah

   Kurucunun hayatı, Zendlerle mücadelesi, Tahran'ın merkez yapılması ve öldürülmesi.

3. TDV İslâm Ansiklopedisi — Nâsırüddin Şah

   Nâsırüddin Şah'ın saltanatı, Avrupa seyahatleri, imtiyazlar ve suikastı.

4. TDV İslâm Ansiklopedisi — Muzafferüddin Şah

   Borçlanma, Belçikalı gümrük görevlileri ve Meşrutiyet'in ilanı.

5. TDV İslâm Ansiklopedisi — Rızâ Şah Pehlevî

   1921 darbesi, Rızâ Han'ın yükselişi ve Kaçar hanedanının sonu.

6. TDV İslâm Ansiklopedisi — İran (Tarih bölümü)

   Gülistan ve Türkmençay antlaşmaları, tütün imtiyazı, Meşrutiyet ve 1907 İngiliz-Rus antlaşması.

7. Abdurrahman Ateş — Ağa Muhammed Han'ın Kafkasya Seferleri ve Osmanlı-İran İlişkileri (1795-1797) (Karadeniz İncelemeleri Dergisi 16, 2014)

   Hakemli makale: Ağa Muhammed Han'ın Kafkasya seferleri ve Gürcistan'daki Rus nüfuzu.

8. Celal Aslan — Nâsırüddin Şah'ın İngilizlere Tanıdığı Tütün İmtiyazına Gösterilen Tepkinin Toplumsal Hayata Yansımaları (Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 49, 2025)

   Hakemli makale: tütün imtiyazının şartları, fetva, iptal ve kadınların eylemleri.

9. Eylem Öztürkci — Kaçar Hanedanı Döneminde (XX. Yüzyıla Kadar) Osmanlı-İran Münasebetlerine Dair Türkiye'de Yapılan Akademik Çalışmalar

   Hakemli makale: Kaçar-Osmanlı ilişkileri ve 1823 Erzurum Antlaşması.