Genel Bakış
Çanakkale Savaşı, I. Dünya Savaşı sırasında İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u ele geçirip Osmanlı'yı savaş dışı bırakma ve Rusya'ya deniz yoluyla ulaşma amacıyla giriştiği, önce deniz sonra kara harekâtı biçiminde gelişen; Osmanlı ordusunun tüm imkânsızlıklara karşın gösterdiği direnişle sonuçlanan ve yaklaşık 250.000 Osmanlı askerinin şehit olduğu, insanlık tarihinin en kanlı cephelerinden biridir.
Stratejik Arka Plan
İtilaf Devletleri, Çanakkale Boğazı'nı geçip İstanbul'u işgal ederek Osmanlı'yı savaştan çekmeyi, aynı zamanda müttefikleri Rusya'ya Karadeniz üzerinden askeri yardım ve tahıl nakliyesi hattı açmayı planlıyordu; İngiliz Bahriye Bakanı Winston Churchill bu planın en hararetli destekçisiydi.
Deniz Savaşı: 18 Mart 1915
İngiliz ve Fransız donanmaları Şubat-Mart 1915'te boğazı zorlamaya çalıştı; 18 Mart 1915'te gerçekleşen büyük deniz muharebesinde Osmanlı sahil bataryaları ve döşenen deniz mayınları (özellikle Nusret mayın gemisinin gizlice döşediği hat) müttefik donanmasına ağır kayıplar verdirdi -üç zırhlı battı, birçoğu ağır hasar aldı- ve donanma boğazı geçemeden çekildi; bu tarih Türkiye'de "Deniz Zaferi" olarak anılır.
Kara Savaşı ve Anzak Çıkarması
Deniz saldırısının başarısızlığı üzerine 25 Nisan 1915'te İngiliz, Fransız, Avustralya ve Yeni Zelanda (ANZAC) birlikleri Gelibolu Yarımadası'na çıkarma yaptı; Arıburnu ve Seddülbahir'deki çıkarmalar, Osmanlı savunmasının -19. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal'in "Ben size ölmeyi emrediyorum" komutuyla Kocaçimen Tepesi'ni ve Conkbayırı'nı elde tutmasıyla- aylarca süren siper savaşına dönüştü.
Mustafa Kemal'in Rolü
Mustafa Kemal, Conkbayırı ve Anafartalar cephelerindeki isabetli öngörüleri ve cepheden komuta ettiği karşı taarruzlarla savaşın kritik anlarında belirleyici rol oynadı; bu cephedeki liderliği onu Osmanlı kamuoyunda ve orduda tanınan bir komutan haline getirdi ve sonraki Kurtuluş Savaşı liderliğinin zeminini hazırladı.
Çekiliş ve Sonuçlar
Aylarca süren siper savaşı ve ağır kayıplar sonucunda İtilaf kuvvetleri Aralık 1915 - Ocak 1916'da Gelibolu'yu tamamen tahliye etti; savaşta Osmanlı tarafında yaklaşık 250.000, İtilaf tarafında ise 250.000'e yakın asker şehit oldu veya yaralandı. Bu yenilgi İngiltere'de Bahriye Bakanı Churchill'in istifasına yol açtı.
Tarihsel Önemi ve Miras
Çanakkale zaferi, çöküş sürecindeki Osmanlı İmparatorluğu'nun son büyük askeri başarısı olarak Türk millî hafızasında eşsiz bir yer tutar; 18 Mart, Türkiye'de "Şehitleri Anma ve Çanakkale Zaferi Günü" olarak kutlanır. Avustralya ve Yeni Zelanda için de 25 Nisan (ANZAC Günü), ulusal kimliklerinin şekillendiği bir anma günüdür -bu, savaşın hem Türk hem de karşı taraf halkları için ortak bir hafıza ve daha sonraki barış içindeki karşılıklı saygının (Atatürk'ün Anzak anneleri için yazdığı meşhur 1934 mektubu) kaynağı olmuştur.
Görseller
