Martin Luther

Genel Bakış

Martin Luther (1483–1546), Stanford Felsefe Ansiklopedisi'nin (SEP) ifadesiyle Protestan Reformu'nun merkezî figürüdür. Augustinci bir keşiş ve Wittenberg Üniversitesi'nde teoloji profesörü olarak, Kilise'nin günah cezalarını hafifletme belgesi olan endüljans satışına karşı çıktı. Başlattığı tartışma kısa sürede onun da denetleyemediği bir harekete dönüştü ve Batı Hristiyanlığını kalıcı olarak böldü (bkz. Hristiyanlık). Luther'in hayatı zamanla efsaneleşmiş sahnelerle doludur: 95 Tez'in çekiçle kilise kapısına çakılması ve Worms'daki “Buradayım” sözü bunların en bilinenleridir. Öte yandan son yıllarında yazdığı Yahudi karşıtı metinler mirasının en karanlık yönüdür. Bu madde SEP'i, World History Encyclopedia'nın imzalı makalelerini ve iki resmî kurum belgesini esas alır. Belgelenmiş olaylar ile sonradan eklenen anlatıları birbirinden ayırmayı amaçlar.

Kaynaklar: [1] [2]

Aile ve Eğitim

SEP'e göre Luther 10 Kasım 1483'te Kutsal Roma İmparatorluğu'na bağlı Eisleben'de doğdu (bkz. Kutsal Roma-Germen İmparatorluğu). SEP, onun kendisinin iddia ettiği gibi köylü bir aileden değil, görece varlıklı bir madenci ailesinden geldiğini vurgular. World History Encyclopedia de babası Hans'ın bir çiftçi olmadığını, birkaç bakır madeninin sahibi olduğunu yazar. Babası oğlunun avukat olup aile işine yardım etmesini istiyordu. SEP'e göre Luther 1501'de Erfurt Üniversitesi'ne girdi ve 1505'te Aristoteles'in okutulduğu programdan Master of Arts derecesini aldı. Burada “via moderna” denilen nominalizmle ve hümanizmle de tanıştı. Hukuk eğitimini sürdürmesi beklenirken aynı yıl Erfurt'taki Augustinci manastıra girdi.

Kaynaklar: [1] [2]

Fırtınadaki Adak

World History Encyclopedia'ya göre Temmuz 1505'te üniversiteye dönerken bir fırtınaya yakalandı ve yakınındaki bir ağaca yıldırım düştü. Korkuyla “Azize Anna, yardım et! Keşiş olacağım!” diye bağırdı ve bunu bozulamaz bir adak saydı. SEP, Luther'in bu olayı sonradan madencilerin koruyucu azizesi Anna'ya yapılmış bir adak olarak anlattığını belirtir. SEP bu hikâyenin ne kadar doğru olduğunu belirsiz bırakır, ama Luther'in bu yön değişikliğini kendi zihninde bir tür din değiştirme deneyimi olarak gördüğünü yazar. Babası bu karardan hoşnut değildi. SEP'e göre Luther 1507'de rahip olarak takdis edildikten sonra kıldırdığı ilk ayine gelen babası, Azize Anna'ya yapılan adağın şeytan tarafından ağzından alınmış olabileceğini söyledi. Luther manastırda kusursuz yaşamaya çalıştı, ama sonradan “Tanrı önünde son derece huzursuz bir vicdanla günahkâr” olduğunu hissettiğini yazdı. Hocası Johann von Staupitz'in güvenceleri bu kaygıyı gidermedi.

Kaynaklar: [2] [1]

Wittenberg Kürsüsü

SEP'e göre Luther 1512'de Wittenberg Üniversitesi'nde Staupitz'in yerine İncil profesörü oldu ve bu kürsüde ölümüne kadar kaldı. SEP'e göre Luther aynı yılın başlarında, Alman toprakları dışına yaptığı tek yolculukla Staupitz adına Roma'ya gitmişti. Sonradan bu yolculuğu, orada gördüğü ritüellere ve endüljans uygulamasına karşı dönüşünün başlangıcı olarak anlatacaktı. World History Encyclopedia de doktorasını 1512'de aldığını yazar. Aynı kaynağa göre 1513 civarında Pavlus'un Romalılara Mektubu'nu okurken Tanrı'nın doğasına dair bir aydınlanma yaşadı. SEP'e göre Luther kürsüdeki ilk yıllarında Mezmurlar'ı ve Pavlus'un mektuplarını, özellikle Romalılar ve Galatyalılar mektuplarını ayrıntılı biçimde yorumladı. Bu yorumlar, kurtuluşun insanın işleriyle değil imanla gerçekleştiği yönündeki teolojisinin şekillendiği dersler oldu.

Kaynaklar: [1] [2]

Tetzel ve Endüljans Anlaşması

World History Encyclopedia'ya göre Mainz Başpiskoposu Albrecht von Brandenburg, makamını satın almak için ağır borçlara girmişti. 1516'da Papa X. Leo'dan bölgesinde endüljans satışı için izin aldı. Papa da Roma'daki Aziz Petrus Bazilikası'nın yeniden yapımı için paraya ihtiyaç duyuyordu ve iki taraf geliri paylaşmayı kabul etti. Satış için Dominiken rahip Johann Tetzel 1516'da bölgeye gönderildi. Luther ise başpiskoposla papa arasındaki bu anlaşmadan habersizdi. World History Encyclopedia, Tetzel'in “Sandıkta altın şıngırdayınca, kurtulan ruh cennete sıçrar” sözüyle ünlendiğini yazar. Makale bu sözün Tetzel'in kendisine mi ait olduğu, yoksa ona mı atfedildiği konusunu açık bırakır. Luther'in 27. tezi doğrudan bu anlayışı hedef alır: parayı kutuya atar atmaz ruhun araftan çıktığını söyleyenlerin “insan öğretisi” vaaz ettiğini yazar. 86. tez ise papanın, zenginliği en zenginlerden fazla olduğuna göre Aziz Petrus Kilisesi'ni neden yoksul inananların parasıyla değil kendi parasıyla yaptırmadığını sorar.

Kaynaklar: [2] [7] [3]

95 Tez: Akademik Bir Tartışma Daveti

SEP'e göre Luther Doksan Beş Tez'i 31 Ekim 1517'de yayımladı. Tezlerde endüljans öğretisinin tövbeye dair gerçek bir İncilî anlayıştan uzak olduğunu savundu. World History Encyclopedia'ya göre özgün adı “Endüljansların Gücü ve Etkinliği Üzerine Tartışma” olan metin Latince yazılmıştı ve din adamlarına yönelikti. Doğrudan Kilise'ye meydan okumak amacı taşımıyor, tartışma için doksan beş başlık öneriyordu. Aynı kaynağa göre Luther bir ay önce, Eylül'de, skolastik teolojiye itirazlarını içeren başka tezler de yayımlamıştı. Tezleri bir harekete dönüştüren şey Almancaya çevrilip basılmaları oldu. World History Encyclopedia'ya göre Luther'in destekçileri tezleri 1518 başında Almanca yayımladı; 1519'da başka ülkelere de çevrilip yayılmışlardı. SEP de tezlerin geniş çevrelere ulaşmasını basılı kopyalara bağlar (bkz. Matbaanın İcadı).

Kaynaklar: [1] [3] [2] [4]

Efsane: Tezler Kapıya Çakıldı mı?

Luther'in 31 Ekim 1517'de tezleri çekiçle Wittenberg Şato Kilisesi'nin kapısına çaktığı sahne, Reform'un en tanınmış imgesidir. Kaynaklar bu sahneye temkinle yaklaşır. SEP'e göre efsaneye göre Luther tezleri kapıya çaktı, gerçekte ise onları büyük olasılıkla yalnızca Mainz Başpiskoposu Albrecht'e gönderdi. World History Encyclopedia'ya göre modern araştırmalar bu iddiayı sorgular. Kapı hikâyesini sonradan yayan kişi Luther'in dostu Philipp Melanchthon'dur ve Melanchthon o sırada Wittenberg'de bile değildi. SEP de Melanchthon'un Luther'e ancak 1518'de Wittenberg'de katıldığını yazar. World History Encyclopedia yine de böyle dramatik bir hareketin Luther'in tarzına uygun olduğunu, tezleri kiliseye asmış, piskoposa göndermiş ya da her ikisini de yapmış olabileceğini not eder. Bu madde kapı sahnesini kesin bir olay olarak değil, sonradan yaygınlaşmış bir anlatı olarak sunar.

Kaynaklar: [1] [2] [7]

Aforoz: Exsurge Domine

SEP'e göre tezlerin ardından Luther'in giderek daha radikalleşen görüşlerini savunduğu yeni tartışmalar ve yayınlar geldi. World History Encyclopedia'ya göre Kardinal Cajetan 1518'de Augsburg'da onu ortodoksiye döndürmeye çalıştı ama başaramadı. Eski dostu teolog Johann Eck, 1519'da Leipzig'de yapılan tartışmada, Kutsal Kitap'ı yorumlayacak merkezî bir otorite olmazsa herkesin onu farklı yorumlayacağını savundu. SEP'e göre Eck davasını Roma'ya taşıdı ve bu, Papa'nın 15 Haziran 1520'de Exsurge Domine bullasını yayımlamasına katkıda bulundu. Bulla, Luther belirli bir süre içinde görüşlerinden dönmezse onu aforozla tehdit ediyordu. Luther'in yanıtı meydan okuma oldu: aynı yılın sonunda bullayı Wittenberg'de destekçilerinin önünde yaktı ve Papa'yı sapkınlıkla suçlayan yazılar yayımladı. World History Encyclopedia'ya göre Luther Ocak 1521'de aforoz edildi.

Kaynaklar: [1] [2]

Worms Meclisi ve “Buradayım”

World History Encyclopedia'ya göre İmparator V. Karl'ın topladığı Worms Meclisi Ocak 1521'de başladı, ancak Luther Nisan'a kadar gelmedi. Saksonya Elektörü III. Friedrich (Bilge) ona gidiş-dönüş için güvenli geçiş sağlamıştı. 17 Nisan 1521'de önüne konan kitapların kendisine ait olup olmadığı ve bunların arkasında durup durmayacağı soruldu. Luther cevap için süre istedi ve meclis ertesi gün yeniden toplandı. 18 Nisan'da Luther önce Almanca, sonra Latince konuşarak görüşlerinden dönmeyi reddetti. Vicdanının Tanrı'nın sözüne bağlı olduğunu ve vicdanına karşı konuşmanın ne güvenli ne dürüst olduğunu söyledi. Konuşmanın en ünlü cümlesi olan “Buradayım, başka türlü yapamam” sözünün, modern araştırmacılara göre sonradan eklenmiş olabileceğini aynı kaynak belirtir; bu görüş hâlâ tartışmalıdır. World History Encyclopedia'ya göre V. Karl 25 Mayıs 1521'de yayımlanan Worms Fermanı ile Luther'i kanun dışı ilan etti.

Kaynaklar: [4]

Wartburg ve İncil Çevirisi

World History Encyclopedia'ya göre Worms'dan dönüş yolunda Luther, eşkıya kılığına girmiş Friedrich'in askerleri tarafından “kaçırıldı”. Yol arkadaşlarından yalnızca biri bunun bir oyun olduğunu biliyordu; diğerleri onun gerçekten haydutlarca kaçırıldığını sandı. Luther, Friedrich'in Wartburg Kalesi'ne götürüldü. Aynı kaynağa göre Friedrich araya girmeseydi Luther'in er ya da geç yakalanıp idam edilmesi hemen hemen kesindi. SEP'e göre Luther Wartburg'da Yeni Ahit'i Almancaya çevirmeye başladı ve Mart 1522'de Wittenberg'e döndü. Bu çeviriyi bölümler hâlinde Eski Ahit'in çevirisi izledi. Sonunda 1534/1545 tarihli Luther İncili ortaya çıktı. World History Encyclopedia de Almanca tam İncil'in 1534'te yayımlandığını yazar. Aynı kaynağa göre Luther, bugün de söylenen “Ein feste Burg ist unser Gott” (Tanrımız Güçlü Bir Kaledir) gibi ilahiler de yazdı.

Kaynaklar: [4] [1] [2]

Katharina von Bora ile Evlilik

World History Encyclopedia'ya göre Katharina von Bora (1499–1552) küçük yaşta bir manastıra verilmiş bir rahibeydi. Luther, Paskalya arifesinde (1523) manastıra ringa balığı getiren tüccar Leonard Kopp'un yardımıyla bir grup rahibenin kaçırılmasını ayarladı; rahibeler Kopp'un arabasında saklanarak manastırdan çıktı. Luther ile Katharina 13 Haziran 1525'te küçük bir törenle evlendi. Saksonya Elektörü Johann onlara eski Augustinci yurdunu, “Kara Manastır”ı ev olarak verdi. SEP'e göre evlilik başarılı ve mutlu oldu. Altı çocukları oldu ve kızlarından ikisinin genç yaşta ölmesi Luther'i derinden etkiledi. World History Encyclopedia çocukların adlarını Hans, Elisabeth (küçük yaşta öldü), Magdalena (13 yaşında öldü), Martin, Paul ve Margarete olarak verir. Aynı kaynağa göre Katharina evin ve arazilerin yönetimini üstlendi, bir bira imalathanesi işletti ve eski rahibe ile eski keşişin bu evliliği din adamı evliliğine bir model oluşturdu.

Kaynaklar: [6] [1]

Köylüler Savaşı ve Luther'in Tutumu

World History Encyclopedia'ya göre 1524–1525 Alman Köylüler Savaşı'nda köylülerin talepleri Mart 1525'te On İki Madde'de dile getirildi. Hareketin bir kolu, bir dönem Luther'in izleyicisi olup sonra ondan kopan Thomas Müntzer'in radikal önderliğine girdi. SEP'e göre Luther önce görece ılımlı bir tutumla “Barışa Çağrı” adlı yazısını yayımladı; hem yöneticileri hem köylüleri eleştirip iki tarafı uzlaşmaya çağırdı. Ancak şiddet sürünce dünyevi otoritenin yanında yer aldı. Bir sonraki risalesinin adı bunu açıkça gösteriyordu: “Soyguncu ve Katil Köylü Sürülerine Karşı”. World History Encyclopedia'ya göre Luther bu metinde isyancıların, kuduz bir köpeğin öldürülmesi gibi gizlice ya da açıkça vurulup öldürülmesi gerektiğini yazdı. SEP'e göre risalenin sert tonu Luther'in destekçilerini bile şaşırttı. Luther tutumunu açıklamak için bir “açık mektup” yazdı ama temel görüşünü pek değiştirmedi.

Kaynaklar: [5] [1]

Köylüler Savaşı'nın Sonu

World History Encyclopedia'ya göre savaşın belirleyici çarpışması 15 Mayıs 1525'te Frankenhausen yakınında oldu. Luther'in destekçisi Hessen Landgrafı Philipp ile Reform'a karşı olan Saksonya Dükü Georg'un kuvvetleri, Müntzer'in önderliğindeki köylü ordusunu yendi. Aynı kaynağa göre köylüler deneyimli önderlerden yoksundu ve ortak bir cephe kuramadı. Çarpışmalar çoğu zaman savaştan çok katliama dönüştü. Yaklaşık 100.000 Alman köylüsünün öldüğü tahmin edilir; tarım arazilerinin yıkılması yüzünden açlıktan ölenler de oldu. Tarihçiler Luther'in keskin tutum değişikliğini farklı açıklar. SEP, Luther'in bu dönemdeki tutumunu onun toplum felsefesindeki daha genel bir ayrımla ilişkilendirir: bir yanda düşmüş insanların yaşayabilmesi için gerekli dünyevi düzen yapıları, öbür yanda insanın ruhani hayatı vardır. World History Encyclopedia ise Luther'in 1521'de kendisinin de “kanun dışı asi bir rahip” olarak mahkûm edildiğini hatırlatarak buradaki ironiye dikkat çeker.

Kaynaklar: [5] [1]

Marburg Görüşmesi ve Protestanlığın Bölünmesi

SEP'e göre Luther'in Kutsal Kitap'ı herkesin kendi vicdanıyla okuyabileceği fikri, onun karşısına farklı yorumlar yapan başka reformcuları da çıkardı. 1529 Marburg Görüşmesi bunun en açık örneğidir. Görüşmede Luther, İsviçreli reformcu Ulrich Zwingli'nin de aralarında bulunduğu “Sakramentçiler” ile karşı karşıya geldi. Tartışma “Bu benim bedenimdir” sözünün nasıl anlaşılacağı üzerineydi. SEP'e göre Luther, Rab'bin Sofrası ve vaftiz sakramentlerinin yalnızca sembolik bir değer taşıdığı görüşüne direndi. World History Encyclopedia'ya göre Luther ile Zwingli Efkaristiya yorumunda yollarını ayırdı ve Protestan grupları arasındaki diğer farklar da aşılamadı; her grup kendi yolunu izledi. SEP'e göre Luther 1530 Augsburg Meclisi'ne güvenlik kaygısıyla katılmadı; görüşlerini Coburg'dan yönlendirdi ve genç arkadaşı Melanchthon onu mecliste temsil etti.

Kaynaklar: [1] [2]

Son Yılları ve Yahudi Karşıtı Yazıları

SEP'e göre Luther'in son yılları hem Türklere (dolayısıyla İslam'a) hem de Yahudilere yönelik şiddetli saldırılarla gölgelendi. Bu, 1523'te yazdığı “İsa Mesih Yahudi Olarak Doğdu” adlı metin gibi erken dönem, daha ölçülü ve takdirkâr yazılarından belirgin bir kopuştu. SEP, bu erken olumlu ifadelerin bile Yahudilerin Hristiyanlığa geçeceği umuduna dayandığını belirtir. Umut gerçekleşmeyince Luther 1538'de “Sebtçilere Karşı”yı yazdı ve ölümüne kadar başka Yahudi karşıtı metinlerle bu polemiği sürdürdü. Kuzey Karolina Holokost Konseyi'nin öğretmen kılavuzu 1543 tarihli “Yahudiler ve Yalanları Üzerine” risalesinden şu tavsiyeleri aktarır: sinagogların ateşe verilmesi, Yahudi evlerinin yıkılması, dua kitaplarına el konulması ve hahamlara ölüm tehdidiyle öğretmenin yasaklanması. Kılavuz, Luther'in Yahudilerin Almanya'dan sürülmesini ya da zorla din değiştirmesini önerdiğini de yazar. World History Encyclopedia de Luther'in şiddetli bir Yahudi düşmanı olduğunu ve bunun yalnızca “çağının insanı” olmasıyla kolayca açıklanamayacağını vurgular.

Kaynaklar: [1] [9] [2]

Lutherci Kiliselerin Tutumu

Luther'in Yahudi karşıtı yazıları, adını taşıyan kiliseler tarafından resmî olarak reddedildi. Amerika Evanjelik Lutherci Kilisesi'nin (ELCA) Kilise Konseyi'nin 18 Nisan 1994'te kabul ettiği bildiri, Luther'in “Yahudi karşıtı saldırılarını ve sonraki yazılarındaki şiddet içeren tavsiyelerini” acıyla kabul eder. Bildiriye göre kilise bu şiddetli sözleri reddeder ve bunların sonraki kuşaklardaki trajik etkileri için derin üzüntü duyar. Bildiri, Lutherci Dünya Federasyonu ile birlikte, Luther'in sözlerinin modern Yahudi düşmanlarınca nefret öğretmek için kullanılmasını özellikle kınar. Ayrıca Holokost dahil felaketlerin Lutherci kiliselerin güçlü olduğu yerlerde yaşandığını hatırlatır. Kuzey Karolina kılavuzu da İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Lutherci kiliselerin çoğunun Luther'in bu görüşlerini kınadığını belirtir. Kılavuza göre Lutherci Dünya Federasyonu 1982'de Hristiyanların kendilerini Yahudilere karşı her türlü nefretten arındırması gerektiğini açıkladı.

Kaynaklar: [8] [9]

Ölümü

SEP'e göre Luther 18 Şubat 1546'da doğduğu kasaba olan Eisleben'de öldü. World History Encyclopedia ölümünü 62 yaşında geçirdiği bir felce bağlar. Luther, Wittenberg Şato Kilisesi'nde kürsünün önüne gömüldü; bu, tezleri astığı anlatılan kilisedir. SEP'e göre Wittenberg'deki cenaze töreninde anma konuşmasını Melanchthon yaptı. Melanchthon, Luther'in muhaliflerine karşı “fazla sert” olduğu yönündeki şikâyeti inkâr edemeyeceğini kabul etti. Yanıt olarak da Erasmus'un sözünü aktardı: “Düzensizliklerin büyüklüğü yüzünden Tanrı bu çağa sert bir hekim verdi.” World History Encyclopedia'ya göre Katharina, Luther'in ölümünden sonra Şmalkalden Savaşı (1546–1547) sırasında Wittenberg'den ayrılmak zorunda kaldı ve Magdeburg'a sığındı.

Kaynaklar: [1] [2] [6]

Mirası

SEP'e göre Luther'in başlattığı hareket onun denetleyemediği bir hız kazandı, ama bazı temel yönlerden hâlâ onun düşüncesinin damgasını taşır. SEP, Luther'in öncelikle bir teolog olmakla birlikte felsefe tarihinde de önemli bir yeri hak ettiğini savunur. Onun aklı “şeytanın fahişesi” diye nitelediği sözünün bağlamından koparılmaması gerektiğini, Luther'in aklı imanın sınırları içinde tutmaya çalıştığını belirtir. World History Encyclopedia'ya göre Luther'in karizmatik kişiliği ve matbaayı etkili kullanması, görüşlerinin yaygın kabul görmesini sağladı; kendisinden önceki reformcular susturulmuş, Luther susturulamamıştı. Ancak bu miras tek yönlü değildir. Bir yanda vicdan özgürlüğü vurgusu, halkın kendi dilinde İncil ve evli din adamları modeli vardır. Öte yanda isyancı köylülere karşı çağrısı ve sonraki yüzyıllarda istismar edilen Yahudi karşıtı yazıları bulunur. Avrupa'yı Katolik ve Protestan bölgelere ayıran süreç, 1618–1648 Otuz Yıl Savaşları gibi çatışmaların da zeminini hazırladı (bkz. Otuz Yıl Savaşları).

Kaynaklar: [1] [2]

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Stanford Felsefe Ansiklopedisi — Martin Luther

   Hayatı, eğitimi, 95 Tez, aforoz, Worms, Wartburg, evliliği, Köylüler Savaşı ve son yıllarındaki Yahudi karşıtı yazıları.

2. World History Encyclopedia — Martin Luther (Joshua J. Mark)

   Adak hikâyesi, Tetzel ve endüljans anlaşması, kapı efsanesinin kaynağı, İncil çevirisi ve ölümü.

3. World History Encyclopedia — Martin Luther's 95 Theses (Joshua J. Mark)

   Tezlerin amacı, yayılışı ve İngilizce çevirisiyle metni.

4. World History Encyclopedia — Luther's Speech at the Diet of Worms (Joshua J. Mark)

   17–18 Nisan 1521 oturumları, konuşmanın metni ve “Buradayım” cümlesi üzerine tartışma.

5. World History Encyclopedia — German Peasants' War (Joshua J. Mark)

   On İki Madde, Frankenhausen ve Luther'in isyancılara karşı risalesi.

6. World History Encyclopedia — Katharina von Bora (Joshua J. Mark)

   Manastırdan kaçışı, evlilik, çocukları ve Kara Manastır'daki ev hayatı.

7. World History Encyclopedia — Protestant Reformation (Joshua J. Mark)

   Tetzel'e atfedilen söz ve kapı hikâyesinin Melanchthon'a dayanması.

8. Evangelical Lutheran Church in America — Declaration to the Jewish Community (18 Nisan 1994; CCJR arşivi)

   Birincil kaynak: Amerika Evanjelik Lutherci Kilisesi'nin Luther'in Yahudi karşıtı yazılarını reddeden resmî bildirisi.

9. North Carolina Council on the Holocaust (NC Department of Public Instruction) — The Holocaust: A North Carolina Teacher's Resource, Bölüm 1

   Resmî eğitim kaynağı: Luther'in 1543 tarihli risalesinden alıntılar ve Lutherci kiliselerin sonraki tutumu.