Genel Bakış
Hz. Muhammed, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Mekke'de Kureyş kabilesinin Hâşimoğulları koluna mensup bir ailede doğdu; doğum yılı kaynaklarda 569-571 arasında farklı rivayetlerle aktarılır ve genellikle 570 civarı kabul edilir. 13 Rebîülevvel 11'de (8 Haziran 632) Medine'de vefat etti. TDV'ye göre hicretin 10. yılında (631) bütün Arabistan İslâm hâkimiyetine girmişti. İslâm inancına göre son peygamberdir ve yaklaşık 610'da, kırk yaşında ilk vahyi aldı. Bu madde Hz. Muhammed'in yaşamını TDV İslâm Ansiklopedisi'nin ilgili maddelerine dayanarak olaylar ve tarihler düzeyinde anlatır; inanç iddialarını (vahiy gibi) “İslam inancına göre” ya da “kaynağa göre” çerçevesinde aktarır ve kaynaklar arasındaki farkları ayrıca belirtir. Vefatından sonraki siyasi süreç için bkz. Raşidun ve Emevi Halifeliği ve Abbasi Halifeliği.
Kaynaklar: [1]
Hayatı Hangi Kaynaklardan Biliyoruz?
Hz. Muhammed'in hayatı başlıca üç kaynak grubundan bilinir: Kur'an, hadis külliyatı ve siyer-megāzî eserleri. Siyer türünün en tanınmış eseri İbn İshak'ın kitabıdır. TDV'nin "İbn İshak" maddesine göre İbn İshak 80 (699) yılında Medine'de doğdu ve 151 (768) yılında Bağdat'ta öldü; ölüm yılı için 150/767, 153/770 ve 154/771 rivayetleri de vardır. Aynı maddeye göre eseri, müellifi hayattayken büyük bir şöhret kazanmasına, altmışa yakın râvi tarafından rivayet edilmesine ve sonraki nesilden on âlimin birer nüshaya sahip olmasına rağmen bütünüyle günümüze ulaşmamıştır. TDV'ye göre İbn Hişâm, eserin Ziyâd b. Abdullah el-Bekkâî rivayetindeki nüshasını kısaltmış ve Hz. Peygamber'le ilgili olmayan bazı olayları çıkarmıştır; "es-Sîre" adı da onun bu özetinden sonra yaygınlaştı. İbn İshak, bilgilerini çoğu sahâbe çocuğu olan yüz kadar Medineli râviden ve hocası İbn Şihâb ez-Zührî'den aldı.
Doğum ve Aile
TDV İslâm Ansiklopedisi, Adnânî Araplarından Kureyş kabilesine mensup olan Hz. Muhammed'in 12 Rebîülevvel günü doğduğunu, yıl konusunda ise 569-571 arasında farklı rivayetler bulunduğunu yazar. Babası Abdullah, yaygın rivayete göre Suriye'den ticaret dönüşü Yesrib'de (Medine) hastalanıp vefat etmişti; annesi Âmine, Kureyş'in Benî Zühre koluna mensup Vehb b. Abdümenâf'ın kızıdır. TDV'ye göre Arap geleneği gereği yaklaşık beş yıl badiyede sütanne Halîme'nin yanında kaldı. Altı yaşındayken annesi onu Yesrib'deki akrabalarını ve babasının kabrini ziyarete götürdü; Âmine dönüşte, Medine'ye yaklaşık 190 km uzaklıktaki Ebvâ'da hastalanıp vefat etti. Câriye Ümmü Eymen çocuğu Mekke'ye getirip dedesi Abdülmuttalib'e teslim etti; Abdülmuttalib'in ölümünden sonra amcası Ebû Tâlib'in himayesinde büyüdü.
Kaynaklar: [1]
Gençlik ve Evlilik
TDV, gençlik yıllarında ticaretle uğraştığını, dokuz (veya on iki) yaşında amcasıyla Suriye'ye giden kervana katıldığını, Hilfü'l-fudûl (Erdemliler Cemiyeti) girişimine katıldığını ve yaklaşık 605'te Kâbe'nin yeniden inşası sırasında Hacerülesved'in yerine konulması konusunda hakem olduğunu kaydeder. TDV'ye göre iki kocadan dul kalmış, zengin ve soylu bir kadın olan Hatice bint Huveylid, ona ortaklık teklif etti. Hz. Muhammed, Hatice'nin yardımcısı Meysere ile Suriye'ye gidip kârlı bir yolculuktan döndü ve Hatice'nin güveni arttı; ardından evlendiler. Evlilik sırasında Hz. Muhammed'in yirmi beş, Hatice'nin kırk yaşında olduğu söylenir. Ancak TDV, İbn Abbas'tan nakledilen ve Hatice'nin yirmi sekiz yaşında olduğunu bildiren rivayetin, bu evlilikten yedi (veya altı) çocuk dünyaya geldiği göz önüne alındığında daha isabetli göründüğünü belirtir. TDV'nin "Hatice" maddesine göre Hz. Peygamber, Hatice hayattayken başka bir kadınla evlenmedi.
İlk Vahiy ve Mekke Dönemi
TDV'ye göre vahiy yaklaşık 610'da Hira Mağarası'nda başladı: Cebrail belirdi ve Alak Sûresi'nin ilk beş âyetini okudu. TDV, bu olay üzerine heyecanlanıp korkuya kapılan Hz. Muhammed'in evine giderek Hatice'den üstünü örtmesini istediğini, Hatice'nin onu teselli edip kendisine inandığını söylediğini ve onu amcasının oğlu Varaka b. Nevfel'e götürdüğünü aktarır. Kaynaklarda "fetretü'l-vahy" denilen ve süresi birkaç aydan üç yıla kadar farklı verilen bir aradan sonra vahiy yeniden başladı. TDV'ye göre davet üç yıl kadar gizlice sürdü ve nübüvvetin 4. yılından itibaren açıktan yapılmaya başlandı. Kureyş'in muhalefeti arttı. 615'te on bir erkek ve dört kadından oluşan bir kafile Habeşistan'a hicret etti. 619'da Hatice ve Ebû Tâlib'in ölümünden sonra Hz. Peygamber, Zeyd b. Hârise ile birlikte Tâif'e gitti, ancak Sakīf kabilesinin ileri gelenleri daveti reddetti.
Kaynaklar: [1]
Hicret (622)
TDV'ye göre nübüvvetin 13. yılı (622) hac mevsiminde, ikisi kadın yetmiş beş Yesribli Müslüman Mekke'ye gelip Akabe'de Hz. Peygamber'le gizlice buluştu ve onu şehirlerine davet etti. Ardından Müslümanlar kafileler halinde Mekke'den ayrılmaya başladı; kısa sürede ashabın büyük kısmı Yesrib'e göç etti. Hz. Muhammed ve Ebû Bekir bir gece Mekke'den ayrılıp Sevr dağındaki mağarada saklandı ve üç gün sonra Yesrib'e doğru yola çıktı. Kureyş onları yakalayana 100 deve ödül vaat etti, ancak sonuç alamadı. TDV'ye göre Hicret, Hz. Muhammed'in hem Medine'de bağımsız bir Müslüman topluluk kurmasını hem de İslam hukukunun ve yönetiminin gelişmesini mümkün kılan bir dönüm noktasıdır ve sonradan İslam takviminin başlangıcı kabul edildi. Yolculuğun tarihleri ve tarih farkları, aşağıdaki tartışma bölümünde ve sık sorulan sorularda ele alınmıştır.
Medine'de Topluluğun Kuruluşu
TDV'ye göre Hz. Peygamber hicretten hemen sonra muhacirlerin her birini Evs veya Hazrec kabilesinden bir Müslümanla kardeş ilan etti (muâhât). Ardından Medine'deki Yahudi kabileleriyle henüz Müslüman olmamış Arapların ve Müslümanların barış ve güven içinde yaşaması için bir şehir devleti halinde teşkilatlanmanın şartlarını bir metinle belirledi. TDV'nin Medine Vesikası maddesi, belgenin hicretten kısa süre sonra, Bedir'den önce hazırlandığını yazar; belge Müslümanlar ile Yesribliler ve onlara uyanların yanında çeşitli Arap ve Yahudi grupları kapsar. Anlaşmanın özü, Medine halkının kendi iç özerkliğini korurken tek bir siyasi topluluk (ümmet) oluşturması, karşılıklı savunma yükümlülüğü, Hz. Peygamber'e hukuki başvuru ve can ile mal güvencesidir. TDV'nin Muhammed maddesine göre savaş masrafları, fidye ve diyet gibi mali hususların her grubun kendi imkânlarıyla karşılanması ve her grubun yargı görevini kendi içinde bağımsız olarak yürütmesi öngörülmüştü. TDV, Yahudi kabilelerinden Kaynukāʿ'ın 2, Nadîr'in 4 ve Kurayza'nın 5. yılda antlaşmayı bozduğunu ve her birinin giderek ağırlaşan sonuçlarla karşılaştığını yazar; bu ifade, kaynaklar arasında tartışmalı bir değerlendirmedir.
Bedir (624)
TDV'ye göre Bedir Savaşı 17 Ramazan 2 (13 Mart 624) günü, Medine'nin yaklaşık 160 km güneybatısında, Kızıldeniz kıyısına yaklaşık 30 km uzaklıktaki Bedir'de yapıldı. Müslümanlar 305 kişi (74'ü muhacir), Mekke'nin ordusu yaklaşık 1.000 kişiydi. Müslümanların 14, Mekkelilerin 70 kaybı olduğu, 70 kişinin de esir alındığı yazılır. Savaşın nedeni, Suriye'den dönen bir Mekke kervanının önlenmesi girişimiydi; kervan kurtulunca Mekke ordusu gücünü göstermek için de olsa Bedir'e ilerledi. Kur'an'ın savaşta ilahî melek yardımına işaret ettiği de aktarılır. Kaynağa göre iki esir (Ukbe b. Ebû Muayt ve Nadr b. Hâris) idam edildi, diğerleri fidye ile ya da fidyesiz bırakıldı.
Kaynaklar: [4]
Hudeybiye (628)
TDV, Hudeybiye Antlaşması'nın Mart 628'de (Hicret'in 6. yılı) Mekke'nin yaklaşık 17 km batısında Hz. Muhammed ile Kureyş arasında imzalandığını yazar. Ansiklopedi, başlangıçta Müslümanlar aleyhine görünen antlaşmanın Hayber'deki Yahudi üssünü Kureyş desteğinden yalıttığını ve İslam'ın yayılmasına imkân tanıdığını, antlaşmayı izleyen iki yılda Müslüman olanların önceki on sekiz yıldakilerden fazla olduğunu belirtir. Maddelerin ayrıntısı sık sorulan sorularda verilmiştir.
Kaynaklar: [5]
Mekke'nin Fethi (630)
TDV'nin Mekke maddesine göre fetih 20 Ramazan 8 (11 Ocak 630) günü gerçekleşti (kaynak başka tarihler olduğunu da belirtir). Doğrudan sebep, Hudeybiye Antlaşması'nın Kureyş destekli kabilelerin Hüzâa'ya saldırmasıyla bozulmasıydı. Hz. Muhammed yaklaşık 10.000 kişilik bir ordu topladı ve hedefi gizli tuttu. Asıl direniş Mekke'nin alt kesiminde Hâlid b. Velîd'in karşısında çıktı; kaynak Mekkelilerden yaklaşık 12–28, Müslümanlardan 2–3 kişinin öldüğünü yazar. Hz. Muhammed genel af ilan etti (yaklaşık on kişi hariç), Kâbe'deki putların kaldırılmasını emretti, valiler ve öğretmenler atadı ve “fetihten sonra hicret yoktur” buyurdu.
Kaynaklar: [6]
Veda Haccı ve Vefat
TDV'nin Veda Haccı maddesine göre bu, Hz. Muhammed'in ilk ve tek haccıydı ve vefatından üç ay önce, Zilhicce 10 (632) yılında yapıldı; Medine'den Zilkade'nin 25'inde çıkıldı. Katılımcı sayısı 100.000 ile 124.000 ya da daha fazla arasında tahmin edilir. Hz. Muhammed, hac ibadetini öğretti ve Veda Hutbesi'nde kişi dokunulmazlığı, ekonomik adalet, kadın hakları ve insanların eşitliği gibi konulara değindi. TDV'nin Muhammed maddesine göre vefatı 13 Rebîülevvel 11 (8 Haziran 632) günü gerçekleşti.
Mirası
TDV'ye göre hicretin 10. yılında (631) bütün Arabistan İslâm hâkimiyetine girdi ve Hz. Peygamber çeşitli bölgelerin yönetimi için genellikle kendi kabilelerinden seçkin kişileri görevlendirdi. Pew Araştırma Merkezi'ne göre 2020'de dünyada 1,8 milyar Müslüman yaşıyordu; bu, dünya nüfusunun yüzde 25,6'sıdır ve Müslümanlar 2010-2020 arasında en hızlı büyüyen dinî grup oldu. Hicret, TDV'ye göre Halife Ömer tarafından 17 (638) yılında İslam takviminin resmî başlangıç noktası ilan edildi; yani takvim, Hz. Muhammed'in vefatından yaklaşık altı yıl sonra düzenlenmiştir. Vefatından sonraki siyasi süreklilik halifelik kurumu (bkz. Raşidun ve Emevi Halifeliği) aracılığıyla sağlandı.
Tartışma: Kaynaklar Ne Kadar Güvenilir?
Erken siyer kaynaklarının değerlendirilmesi İslam âlimleri arasında da tartışılmıştır. TDV'nin "İbn İshak" maddesine göre Medine'de İbn İshak aleyhine konuşanlar arasında iki meşhur hadis âlimi, Hişâm b. Urve ve Mâlik b. Enes vardı. Ansiklopedi, Mâlik b. Enes'in onu hadis rivayeti yüzünden değil, Hayber, Benî Kurayza ve Nadîr gibi gazvelere dair bilgileri Yahudi asıllı Müslümanlardan almasını uygun bulmadığı için eleştirdiğini belirtir. Muhaddislerin İbn İshak'a yönelttiği en ağır tenkit, bilgiyi aldığı râviyi atlayarak ilk râvinin adıyla nakletmesidir (tedlîs). TDV bunun tarih ile hadis rivayeti arasındaki farktan kaynaklandığını, tarih anlatısının bir olayın birbirine bağlı unsurlarını birlikte aktarmayı gerektirdiğini savunur. Buna karşılık Zührî onu siyer alanında en büyük âlim kabul etmiş, İmam Şâfiî de megāzîde derinleşmek isteyenin İbn İshak'a muhtaç olduğunu söylemiştir. Bu farklar nedeniyle bu maddede olaylar tek bir kaynağa bağlı olarak değil, hangi kaynağın ne dediğini belirterek anlatılmıştır.
Kaynaklar: [8]
Tartışma: Doğum ve Hicret Tarihleri
TDV, doğum tarihi olarak 12 Rebîülevvel'i verir ama yılın 569-571 arasında farklı rivayetlerle aktarıldığını yazar; bu maddede genel kabul gören yaklaşık 570 kullanılmıştır. Hicret tarihi de TDV'nin iki maddesinde farklıdır: Muhammed maddesi Sevr'den Yesrib'e hareketi 1 Rebîülevvel 1 (13 Eylül 622) olarak verir ve Kubâ'dan Yesrib'e 12 Rebîülevvel 1 (24 Eylül 622) Cuma günü hareket edildiğini yazar; Hicret maddesi ise yolculuğun 8 Rebîülevvel (20 Eylül 622) günü olduğunu ve Hz. Peygamber'in Medine'ye Pazartesi günü vardığını kaydeder. Bu farklar rivayet ve hesaplama farklarından doğar; bu maddede yalnızca 622 yılı kesin olarak kullanılmıştır.
Tartışma: Medine Vesikası Tek Belge miydi?
TDV'nin Medine Vesikası maddesine göre belge İbn İshak, Vâkıdî, İbn Sa'd ve Taberî gibi pek çok kaynakta anıldığı ve tam metni İbn Seyyidünnâs ile İbn Kesîr'in eserlerinde günümüze ulaştığı için sıhhati konusunda şüphe yoktur. Metnin düzenlenişi ise farklıdır: Wellhausen 47 madde önerir ve sonraki araştırmacılar genellikle bunu esas alır; Hamîdullah 52 madde halinde düzenler, Lecker 64 madde önerir. Tarihlendirme de tartışmalıdır. TDV'ye göre bazı araştırmacılar Müslümanlarla ilgili kısmın (1-23. maddeler) hicretten hemen sonra, Yahudilerle ilgili kısmın (24-47. maddeler) Bedir Gazvesi'nin ardından kaleme alındığı görüşündedir. Serjeant ise vesikanın çeşitli zamanlarda yazılmış sekiz ayrı belgenin birleştirilmesinden meydana geldiğini ileri sürer ve metni sekiz parça ve toplam yetmiş madde halinde inceler.
Kaynaklar: [3]
Tartışma: Mekke Savaşla mı, Barışla mı Alındı?
TDV'nin Mekke maddesine göre fetih konusundaki yaygın görüş, şehrin savaşla alındığı ama Hz. Peygamber'in emriyle topraklarının paylaştırılmadığı ve halkına eman verildiği yönündedir. Bu, fethi hem “savaşla” hem de “ölçülü” anlatan bir çerçeveyi verir. Yine TDV, yaklaşık 12–28 Mekkeli ile 2–3 Müslüman'ın öldüğünü yazar; yani kayıplar sınırlıdır, ancak çatışma yaşanmıştır. Bu nedenle “tamamen barışçıl” ifadesi kaynaklara göre eksiktir.
Kaynaklar: [6]
Kilit Olaylar Kronolojisi
Hz. Muhammed'in vefatı.
Veda Haccı.
Mekke'nin fethi (20 Ramazan 8).
Bedir Savaşı.
Halife Ömer Hicret'i takvimin başlangıcı ilan etti.
Hz. Muhammed'in Mekke'de doğumu (TDV: yıl 569–571 arasında rivayet edilir).
Kâbe'nin yeniden inşasında hakemlik.
Hira Mağarası'nda ilk vahiy (İslam inancına göre).
Açık tebliğ dönemi başladı.
Bazı Müslümanlar Habeşistan'a gitti.
Hatice ve Ebû Tâlib'in ölümü.
Hicret: Mekke'den Medine'ye göç.
Hudeybiye Antlaşması.
Kaynaklar ve ileri okuma
Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Muhammed
Doğum, aile, gençlik, ilk vahiy, Hicret, vefat ve tarih farkları.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Hicret
Hicret'in tarihi, rotası ve İslam takviminin başlangıcı.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Medine Vesikası
Belgenin niteliği, içeriği ve madde sayıları.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Bedir Gazvesi
Bedir'in tarihi, kuvvetler ve kayıplar.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Hudeybiye Antlaşması
Hudeybiye'nin maddeleri ve sonuçları.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Mekke (Fetih bölümü)
Mekke'nin fethi: tarih, ordu, kayıplar, af.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Veda Haccı
Veda Haccı'nın tarihi ve hutbenin konuları.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — "İbn İshak"
Siyer müellifinin hayatı, eserinin günümüze bütünüyle ulaşmaması, Mâlik b. Enes ve Hişâm b. Urve'nin eleştirileri, tedlîs tenkidi.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — "Hatice"
Hz. Hatice'nin hayatı ve Hz. Peygamber'in onun hayatta olduğu sürece başka bir kadınla evlenmemesi.
- Pew Araştırma Merkezi — How the Global Religious Landscape Changed From 2010 to 2020
2020'de Müslüman sayısı ve payı.
Görseller
Sık Sorulan Sorular
Hudeybiye Antlaşması'nın maddeleri nelerdi?
TDV'ye göre antlaşmanın beş ana hükmü vardı: geçici bir ateşkes (Müslümanlar o yıl umre yapmadan dönecek, ertesi yıl üç günlüğüne gelecek), Mekke'den kaçıp Medine'ye gelen Müslümanların geri verilmesi ama Mekke'ye giden mürtedlerin verilmemesi, on yıllık barış ve karşılıklı savunma yükümlülüğü, diğer Arap kabilelerinin iki taraftan birine müttefik olabilmesi ve ticaret kervanları ile hacıların güvenli geçişi. Ansiklopedi, ilk bakışta Müslümanlar aleyhine görünen bu hükümlerin sonradan İslam'ın hızla yayılmasına imkân verdiğini yazar.
Hicret yolculuğu nasıl gerçekleşti?
TDV'nin Hicret maddesine göre Hz. Muhammed, Hz. Ebû Bekir'le birlikte Mekke'den ayrıldı; Sevr Mağarası'nda üç gün saklandılar ve Müslüman olmayan bir kılavuz olan Abdullah b. Uraykıt onlara eşlik etti. Medine'ye Pazartesi günü varıldı ve önce Kuba'da kalındı; burada ilk mescid inşa edildi. Medine şehrine ise Cuma günü girildi. Kaynak, tarihi 8 Rebîülevvel (20 Eylül 622) olarak verir; bu, TDV'nin Muhammed maddesindeki 13 Eylül 622 tarihiyle örtüşmez (bkz. tartışma bölümü).
Hz. Muhammed'in vefatı nasıl aktarılır?
TDV, vefatın 13 Rebîülevvel 11 (8 Haziran 632) günü gerçekleştiğini ve “Hz. Âişe'nin kucağında” olduğunu aktarır. Bu, Veda Haccı'ndan yaklaşık üç ay sonradır. TDV'ye göre bir yıl önce, hicretin 10. yılında (631) bütün Arabistan İslâm hâkimiyetine girmişti.