Amerikan İç Savaşı

Genel Bakış

Amerikan İç Savaşı, kölelik kurumunun genişlemesi üzerindeki uzlaşmaz anlaşmazlığın Kuzey (Birlik) ve Güney (Konfederasyon) eyaletlerini silahlı çatışmaya sürüklemesiyle patlak verdi; dört yıl süren savaş, önceki tahminlerin de üzerinde bir can kaybıyla ABD (bkz. Amerika Birleşik Devletleri (Yükseliş)) tarihinin en kanlı çatışması oldu ve ülkenin köleliğe dayalı ekonomik-toplumsal düzenini kökten değiştirdi. Savaşın gerçek nedeni konusunda dönemin Konfederasyon liderlerinin kendi açık ifadelerine rağmen, savaş sonrasında inşa edilen ve bugün de zaman zaman tekrarlanan bir efsane, bu tabloyu bulanıklaştırmayı sürdürüyor.

Kaynaklar: [3]

Ekonomik ve Toplumsal Kökler

Güney eyaletlerinin ekonomisi, pamuk tarımına ve bu tarımın dayandığı köle emeğine derinden bağlıydı; savaş arifesinde Güney'de yaklaşık dört milyon köleleştirilmiş insan yaşıyor, bölgenin toplam servetinin büyük bölümü bu insanların parasal değeri üzerinden hesaplanıyordu. Kuzey ise hızla sanayileşen (bkz. Sanayi Devrimi), ücretli işçiliğe dayanan ve kölelik karşıtı (abolisyonist) hareketin giderek güçlendiği bir bölgeydi. Yeni katılan eyaletlerde köleliğin serbest olup olmayacağı sorusu (Kansas-Nebraska Yasası, Missouri Uzlaşması gibi girişimlerle çözülmeye çalışılan) on yıllarca ulusal siyaseti kilitleyen bir çatışma kaynağı oldu; her iki tarafın da Kongre'deki dengeyi kendi lehine çevirme kaygısı, meseleyi salt ahlaki bir tartışmanın ötesinde doğrudan bir iktidar mücadelesine dönüştürdü.

Kaynaklar:

Lincoln'ün Seçilmesi ve Ayrılma

Kölelik karşıtı Cumhuriyetçi Parti'den Abraham Lincoln'ün Kasım 1860'ta -oyların çoğunluğunu değil, dört adaylı bir yarışta yalnızca göreli çoğunluğunu (yaklaşık %40) alarak- başkan seçilmesi, kölelik yanlısı Güney eyaletlerini tetikledi; Lincoln'ün kendisi köleliği mevcut eyaletlerde derhal kaldırmayı değil, yeni eyaletlere yayılmasını durdurmayı vaat etmişti, ama bu bile Güney için kabul edilemez bir tehditti. Güney Karolina'nın Aralık 1860'ta öncülük ettiği ayrılma dalgasını Mississippi, Florida, Alabama, Georgia, Louisiana ve Teksas izledi; bu yedi eyalet "Amerika Konfedere Devletleri"ni kurup Jefferson Davis'i başkan seçti -Lincoln bu ayrılmayı anayasal olarak tanımadı ve göreve başladığında ülkeyi zaten fiilen bölünmüş bir hâlde devraldı.

Kaynaklar:

Tartışma: Savaşın Asıl Nedeni Kölelik miydi, Eyalet Hakları mıydı?

Savaş sonrasında "Kayıp Dava" (Lost Cause) adı verilen bir tarih anlatısı, ayrılmanın kölelikle değil eyalet haklarıyla ve anayasal ilkelerle ilgili olduğunu savunmaya başladı; bu görüş bugün de zaman zaman popüler kültürde tekrarlanır. Ancak dönemin Konfederasyon liderlerinin kendi sözleri bu iddiayla açıkça çelişir: Konfederasyon Başkan Yardımcısı Alexander Stephens 1861'de yaptığı "Köşe Taşı Konuşması"nda yeni devletin temelinin "zencinin beyaz adama eşit olmadığı, köleliğin ona doğal ve normal bir konum olduğu büyük gerçeği" üzerine kurulduğunu açıkça ilan etmişti; Mississippi'nin ayrılma bildirgesi de "konumumuz tamamen kölelik kurumuyla özdeşleşmiştir" ifadesini taşıyordu. II. Dünya Savaşı sonrası tarihçiler (Eric Foner, David Blight gibi) bu birincil kaynaklara dayanarak eyalet hakları tezinin ciddi tarih araştırmacıları nezdinde bilimsel meşruiyetini kaybettiğini savunuyor; kölelik, savaşın hem doğrudan hem de kanıtlanabilir asıl nedeni olarak günümüz akademik konsensüsünde kabul görüyor; "eyalet hakları" ise, hangi hakkın korunmak istendiği sorusuna inildiğinde, neredeyse istisnasız köleliği sürdürme hakkına işaret ediyor.

Kaynaklar: [1] [2]

"Kayıp Dava" Efsanesinin Doğuşu

"Kayıp Dava" terimi, gazeteci Edward Pollard'ın 1866'da yayımladığı bir kitaptan gelir; kavram, savaş sonrası "Kadınlar Anma Dernekleri" ve eski Konfederasyon generallerinin öncülüğünde, yenilgiyi "vatana ihanet" suçlamasından arındırma çabasıyla doğdu. 1880'lere gelindiğinde bu anlatı belirli "gerçekler" olarak sunuluyordu: Güney'in savaş meydanında değil yalnızca Kuzey'in sanayi üstünlüğü karşısında yenildiği, Konfederasyon ordularının askeri dehasının üstün olduğu ve savaşın kölelikle değil eyalet haklarıyla ilgili olduğu. Bu efsane, Yeniden Yapılanma dönemini tersine çevirmek ve Jim Crow ayrımcılığını meşrulaştırmak için kullanılan ırkçı şiddetin felsefi temelini de oluşturdu; ulusal "barışma" söylemine katkı sağlarken bunun bedelini Afrikalı Amerikalıların sivil haklarıyla ödedi. Anıt dikme kampanyaları, ders kitabı revizyonları ve Konfederasyon bayrağının yeniden kamusal alana taşınması gibi somut siyasi araçlarla desteklenen bu anlatı, 20. yüzyılın büyük bölümünde Güney'deki resmi tarih öğretiminin de fiilen temelini oluşturdu.

Kaynaklar: [1] [2]

Fort Sumter ve Savaşın Başlaması

12 Nisan 1861'de Konfedere kuvvetlerinin Güney Karolina'daki Fort Sumter'a düzenlediği saldırı, savaşı resmen başlattı; her iki taraf da başlangıçta savaşın hızla sona ereceğini düşünüyordu, ancak dört yıl sürecek yıkıcı bir çatışmaya dönüştü. Lincoln'ün ardından yaptığı gönüllü asker çağrısı, henüz karar vermemiş dört köle eyaletini (Virjinya, Kuzey Karolina, Tennessee, Arkansas) de Konfederasyona katılmaya itti; bu da savaşın coğrafi ölçeğini bir anda genişletti.

Kaynaklar:

Savaşın Seyri: Doğu ve Batı Cepheleri

Doğu cephesinde General Robert E. Lee komutasındaki Konfedere ordusu uzun süre başarılı savundu; Antietam (1862), tarihin tek bir günde en fazla Amerikalı askerin öldüğü çatışma olarak kaydedilirken, Gettysburg (1863) üç gün süren ve savaşın en kanlı çarpışması olan muharebeyle Birlik'in lehine döndü ve genel kabul gören yoruma göre savaşın dönüm noktasını oluşturdu. Batı cephesinde General Ulysses S. Grant, kırk yedi gün süren bir kuşatmanın ardından 4 Temmuz 1863'te Vicksburg'u ele geçirerek Mississippi Nehri'nin tamamı üzerinde Birlik kontrolünü sağladı ve Konfederasyonu doğu-batı ekseninde ikiye böldü; bu iki zafer aynı haftaya denk geldiği için 1863 yazı, savaşın kaderini büyük ölçüde belirleyen bir dönüm noktası olarak anılır.

Kaynaklar:

Özgürleştirme Bildirgesi ve Lincoln'ün Gerçek Önceliği

Lincoln'ün 1 Ocak 1863'te yürürlüğe koyduğu Özgürleştirme Bildirgesi, Konfedere topraklardaki köleleri özgür ilan ederek savaşın anlamını hem "Birliği koruma" hem "köleliği sona erdirme" mücadelesine dönüştürdü; bu, aynı zamanda köleliğe karşı kamuoyu baskısı güçlü olan İngiltere ve Fransa'nın Konfederasyonu resmen tanımasını da diplomatik olarak büyük ölçüde imkânsız kıldı. Lincoln'ün, gazeteci Horace Greeley'e Ağustos 1862'de yazdığı ve "Birliği köle azat etmeden kurtarabilseydim öyle yapardım, hepsini azat ederek kurtarabilseydim öyle yapardım" dediği mektup, bağlamından koparılarak sık sık Lincoln'ün köleliğe kayıtsız olduğunun kanıtı gibi sunulur; oysa Lincoln bu mektubu yazdığında Özgürleştirme Bildirgesi'nin ilk taslağını kabinesiyle çoktan paylaşmıştı ve mektubun asıl amacı, henüz açıklanmamış bildirge için hem kuzeyli kölelik karşıtlarını hem de köleliğe kayıtsız çoğunluğu siyaseten hazırlamaktı.

Kaynaklar: [5] [6]

Sherman'ın "Denize Yürüyüşü" ve Toplam Savaş

General William Sherman'ın 15 Kasım - 21 Aralık 1864 arasında Atlanta'dan Savannah'a, Georgia boyunca 60.000 askerle gerçekleştirdiği yaklaşık 460 kilometrelik "denize yürüyüşü", Güney'in ekonomik altyapısını (demiryolları, çiftlikler, fabrikalar, depolar) sistematik olarak yok ederek sivil halkın savaşı sürdürme kapasitesini ve moralini kırmayı hedefleyen; modern "toplam savaş" kavramının erken bir örneğiydi. Sherman'ın kendi ifadesiyle "savaşı öylesine korkunç kılmak" istiyordu ki Güney bir daha silaha sarılmayı göze alamasın; bu strateji askeri tarih yazımında hem savaşı kısaltan etkili bir yöntem hem de sivillere yönelttiği zarar nedeniyle tartışmalı bir miras olarak değerlendiriliyor.

Kaynaklar:

Appomattox ve Savaşın Sonu

General Lee'nin 9 Nisan 1865'te Appomattox'ta Grant'e teslim olmasıyla savaş fiilen sona erdi; Grant, teslim şartlarını kasıtlı olarak yumuşak tuttu -Konfedere askerlerin silahlarını teslim edip kendi atlarını ve katırlarını alıp evlerine dönmelerine izin verdi, vatana ihanetten yargılanmadılar, subaylar kişisel silahlarını dahi muhafaza edebildi- bu jest, sonraki ulusal barışma sürecinin ilk adımlarından biri sayılır ve Lee'nin ordusunun geri kalan Konfedere birliklerinin de teslim olmasını hızlandırdı. Ancak zaferin hemen ardından, 14 Nisan 1865'te Lincoln, bir tiyatroda Güney sempatizanı John Wilkes Booth tarafından vurularak öldürüldü -bu, ABD tarihinde bir başkanın ilk suikastıydı ve savaş sonrası uzlaşma sürecini yönetecek en etkili ismin daha en başında ortadan kalkmasına yol açtı.

Kaynaklar:

Tartışma: Kaç Kişi Öldü? Sayının Yeniden Hesaplanması

Uzun süre kabul gören 620.000 ölü rakamı, 1889'da iki emekli subayın savaş kayıtlarına dayanarak yaptığı bir hesaba dayanıyordu. 2011'de demograf tarihçi J. David Hacker, 1850, 1860 ve 1870 nüfus sayımı verilerini dijitalleştirilmiş kayıtlarla yeniden inceleyerek gerçek rakamın 650.000 ile 850.000 arasında, en olası tahminle yaklaşık 750.000 -eski rakamdan yüzde 20 daha fazla- olduğunu öne sürdü; Hacker'in yöntemi, resmi kayıtlara hiç geçmeyen hastalık ve yaralanma kaynaklı ölümleri de nüfus sayımındaki genç erkek nüfusundaki beklenmedik düşüşten dolaylı olarak tespit ediyordu. Savaş tarihinin en saygın yaşayan uzmanlarından Pulitzer ödüllü James McPherson, Hacker'in tahminini makul buldu; bu revizyon, kabul görmüş tarihsel rakamların bile yeni yöntemlerle nasıl köklü biçimde değişebileceğinin çarpıcı bir örneği oldu. Ölümlerin büyük bölümü doğrudan çarpışmalardan değil, dönemin ilkel tıbbi koşulları altında yayılan hastalıklardan (dizanteri, tifo, zatürre) kaynaklanıyordu; bu da savaşın gerçek insani maliyetinin, meydan muharebelerinin ötesine ne denli yayıldığını gösteriyor.

Kaynaklar: [3] [4]

Köleliğin Kaldırılması ve Yeniden Yapılanma

Aralık 1865'te onaylanan 13. Anayasa Eki köleliği anayasal olarak tamamen kaldırdı; bunu 1868'de eski kölelere vatandaşlık tanıyan 14. ve 1870'te oy hakkını güvence altına alan 15. Anayasa Ekleri izledi. Savaş sonrası "Yeniden Yapılanma" (Reconstruction) dönemi (1865-1877), federal askeri gücün desteğiyle Güney'de siyahların siyasi katılımını bir süreliğine gerçek kıldı -bu dönemde yüzlerce Afrikalı Amerikalı yerel ve eyalet meclislerine, hatta Kongre'ye seçildi. Ancak 1877'de federal askerlerin Güney'den çekilmesiyle bu kazanımlar hızla geri alındı; yükselen "Jim Crow" ayrımcı yasaları ve Ku Klux Klan gibi ırkçı örgütler, ırksal eşitsizliği yeni biçimler altında bir asra yakın sürdürdü.

Kaynaklar:

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 1860

  Abraham Lincoln başkan seçildi, Güney eyaletleri ayrılmaya başladı.

• 1861

  Fort Sumter saldırısıyla savaş başladı.

• 1863

  Özgürleştirme Bildirgesi yayımlandı, Gettysburg Muharebesi kazanıldı.

• 1865

  Lee'nin teslim olmasıyla savaş sona erdi, Lincoln suikaste uğradı.

• 1865

  13. Anayasa Eki köleliği kaldırdı.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. American Battlefield Trust — "The Lost Cause: Definition and Origins"

   Kayıp Dava efsanesinin kökeni ve temel iddiaları.

2. Encyclopedia Virginia — "The Lost Cause"

   Stephens'ın Köşe Taşı Konuşması, Mississippi ayrılma bildirgesi, tarihyazımı konsensüsü.

3. HISTORY — "How Many Died in the American Civil War?"

   620.000 rakamının kökeni ve Hacker'in 2011 revizyonu.

4. HistoryNet — "Interview: J. David Hacker / An Awful Tally Goes Higher"

   Hacker'in yöntemi ve McPherson'ın değerlendirmesi.

5. Dickinson College — Lincoln's Writings, "Letter to Horace Greeley (August 22, 1862)"

   Greeley mektubunun tam metni ve bağlamı.

6. Emerging Civil War — "'My Paramount Object in this Struggle': Lincoln's Public Letter to Greeley"

   Mektubun Özgürleştirme Bildirgesi taslağıyla eşzamanlılığı.

7. National Park Service — "Robert E. Lee and Slavery"

   Lee'nin köle sahipliği ve kırbaçlama olayına dair birincil kayıtlar.

8. Emerging Civil War — "The Confederate 'Slave Hunt' and the Gettysburg Campaign"

   1863 Pensilvanya seferinde özgür siyahların köleleştirilmesi.